Xang k’zệt c’moo zư lêy m’ma, t’bhứah k’tiếc chóh, tước đâu tỉnh Kon Tum vêy lấh 500 hécta sâm Ngọc Linh bơơn chóh ooy zâp chr’val: Măng Ri, Tê Xăng lâng Ngọc Lây âng chr’hoong Tu Mơ Rông. Râu chr’nắp lấh mơ nắc t’nơơm sâm Ngọc Linh nắc mưy padưr pa’xớc đhị k’tiếc crâng a’bhưy, đhị vêy g’đâu ngút tước 70% lâng dal tơợ 1.200 tước 2.500m lâng mặt đác biển cóh zr’lụ da ding âng bha nụ Ngọc Linh. Tu cơnh đêếc, kiêng chóh liêm choom sâm Ngọc Linh, hân đhơ kiêng hay cắh nắc bhiệc tr’nơợp lêy zư đợc crâng. Anoo A Đạt, cóh vel Đắk Viên, chr’val Tê Xăng đoọng năl, bhiệc bhrợ pa hư crâng đoọng bhrợ ha rêê nắc đoo bhiệc âng bêl ahay. Xoọc đâu đhanuôr cóh zr’lụ đâu ngai cung kiêng zư lêy crâng đoọng chóh sâm Ngọc Linh: “Đhanuôr doọ dzợ col tệch pa hư crâng, nắc mưy lêy tal pa liêm cóh dứp k’tiếc. Xang nặc lêy bhrợ n’lung c’lâng, lêy chóh đhị k’tiếc crâng. Đhanuôr zư lêy doọ vêy col tệch pa hư crâng”.

Bh’rợ chóh sâm Ngọc Linh đhị dứp k’tiếc crâng cóh tỉnh Kon Tum nắc vêy bấc râu liêm choom, n’jứah đơơng chô bh’nơơn liêm dal, n’jứah zư lêy crâng mưy cơnh nhâm mâng. P’căn Y Xuôi, acoon cóh Xê Đăng, bêl ahay nắc bhrợ Phó Chủ tịch UBDN tỉnh Kon Tum moon, nâu đoo nắc râu bhrợ đoọng liêm choom đoọng ha bhiệc lưm zr’nắh k’đhạp k’zệt c’moo đâu, nắc đoo bhrợ ha cơnh đoọng đhanuôr acoon cóh bơơn ắt mamung tơợ crâng, bhrợ cha k’van tơợ crâng lâng zư lêy crâng nhâm mâng. Bh’rợ chóh sâm Ngọc Linh đhị dứp k’tiếc crâng cắh mưy âng đơơng liêm choom kinh tế nắc dzợ liêm glặp cơnh lâng j’niêng cr’bưn, c’năl bh’rợ lâng râu văn hoá âng manứih Xê Đăng nắc ắt pazưm lâng crâng: “Ađay chóh sâm nắc đoo cung zư lêy crâng. Ha dợ váih crâng nắc váih đác. Ha dợ váih đác nắc váih kinh tế. Váih kinh tế nắc vêy choom zư lêy têêm ngăn an ninh, pa zêng xã hội lâng têêm ngăn pr’ắt tr’mung ha đhanuôr acoon cóh đhị đâu. Gít lêy cắh vêy mưy c’rơ bh’rợ n’đoo liêm chr’nắp ha dợ lêy moót bhrợ pa hư cóh đêếc”.

Cóh thị trường xoọc đâu 1 ký sâm Ngọc Linh t’mêê pazêng lâng hi la, k’lung.. lâng zâp k’lung hi lêệng mưy lạng nắc pa câl lấh 120 ực đồng. tu cơnh đêếc, lêy chóh râu tơơm chr’nóh nâu nắc đhanuôr vêy mặ choom t’bil ha ul pa xiêr đha’rứt nhâm mâng lâng dưr zi lấh bhrợ cha k’van.  Lalua đoọng lêy cóh zâp chr’val Măng Ri, Tê Xăng lâng Ngọc Lây, chr’hoong Tu Mơ Rông vêy bấc pr’loọng đhanuôr chóh kr’bhâu t’nơơm sâm Ngọc Linh dưr váih đợ tỷ phú tơợ crâng da ding cóh vel đông. Xoọc đâu, hân đhơ doọ ơy pay pa câl k’lung, zâp c’moo đhanuôr nắc lêy pay cr’liêng, ươm bhrợ váih t’nơơm lâng pa câl nắc cung vêy pa chô zêng zăng bấc. T’coóh Nguyễn Thành Chung, Gíam đốc Công ty TNHH mưy thành viên lâm nghiệp Đắk Tô đoọng năl, vêy pa chô zên zăng bấc tơợ bhiệc chóh sâm Ngọc Linh đhị dứp k’tiếc crâng nắc đhanuôr năl tự zư lêy crâng. Râu liêm chr’nắp zr’nưm nắc cơnh đêếc: “Đoọng têêm ngăn chóh t’nơơm sâm nắc lêy vêy k’tiếc crâng, lêy zư liêm crâng. Môi trường nâu nắc đoo râu tr’nơợp, pr’đơợ bh’rợ tr’nơợp nắc lêy váih. Pa dưr pa xớc t’nơơm sâm nắc đhanuôr bhrợ cha k’van tơợ t’nơơm sâm. Tơợ đêếc nắc apêê lêy zư crâng lâng padưr pa’xớc crâng. Tu cơnh đêếc, bhiệc tal bhrợ ha rêê nắc doọ dzợ váih bấc. Apêê ơy năl liêm gít ha dang bil crâng nắc bil sâm. Nắc mưy râu bhiệc chr’nắp liêm. Ha dợ acu moon bấc râu liêm choom”.

Đhị bêl bhrợ bhiệc t’mêê đâu lâng zâp Bộ, Ngành chức năng Trung ương, tỉnh Kon Tum mưy chu cớ p’cắh gít, bhiệc chóh sâm Ngọc Linh đhị dứp k’tiếc crâng nắc doọ vêy bhrợ têng n’loong n’cuông, doọ vêy bhrợ cắh liêm crêê tước crâng k’coong, lâng bhiệc đoọng thuê crâng pr’đươi đoọng chóh sâm Ngọc Linh nắc chrooi pa xoọng pậ chr’nắp ooy bhiệc k’đhơợng zư, zư lêy k’tiếc chóh sâm Ngọc Linh nắc chrooi pa xoọng pậ chr’nắp đoọng ha bh’rợ k’đhơợng zư, zư lêy k’tiếc crâng bơơn ta pazao đoọng. t’coóh Nguyễn Quốc Trị, Tổng Cục trưởng Tổng cục lâm nghiệp pa bhlâng đươi bhrợ cơnh lâng bh’rợ nâu: “Acu lêy sâm Ngọc Linh vêy râu liêm chr’nắp lalay nắc mưy padưr pa’xớc cóh dứp k’tiếc crâng. Ha dang ahêê đươi dua crâng nâu nắc ahêê xoọc zư lêy crâng. Zư lêy crâng đoọng chóh t’nơơm sâm. Azi lêy t’nơơm sâm Ngọc Linh nâu doọ vêy bhrợ cắh liêm crêê tước crâng, doọ bhrợ cắh liêm crêê tước bơr pêê cr’liêng xa’nay âng Luật lâm nghiệp âng hêê moon pa’glúh. Tu cơnh đâu đâu azi nắc pa bhlâng lêy đươi cơnh lâng râu xay moon lêy cha’mêết đoọng thuê crâng pr’đươi nâu”.

Vêy chr’nắp đắh dược lý zi lấh lâng 52 hợp chất Saponin, sâm Ngọc Linh xoọc đâu nắc pr’đươi chr’nắp cơnh Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc moon bêl tước đhị zr’lụ chóh sâm âng tỉnh Kon Tum. Đoọng sâm Ngọc Linh váih bh’nơơn pr’đươi k’tiếc k’ruung, padưr tước bha lang k’tiếc, Chính phủ, zâp bộ, ngành Trung ương lâng chính quyền tỉnh Kon Tum nắc ơy k’rang lêy liêm chr’nắp đoọng ha bh’nơơn pr’đươi chr’nắp nâu. Mưy c’lâng lướt t’mêê liêm lâng đhanuôr cóh vel đông lâng bhiệc zư lêy crâng cóh da ding Ngọc Linh, đhị bơơn ta moon nắc đhị p’bhung đông âng Tây Nguyên, lâng cung nặc đhị chêếh váih âng bấc tâm k’ruung cóh zr’lụ miền Trung-Tây Nguyên./.

Lợi ích kép từ việc trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng ở Kon Tum

                        Khoa Điềm

Làm thế nào để người dân sống được từ rừng, làm giàu từ rừng từ đó gắn bó với rừng, bảo vệ rừng luôn là vấn đề thời sự nóng hổi. Tại tỉnh Kon Tum, việc người dân ở 9 xã thuộc 2 huyện Tu Mơ Rông và Đăk Glei phát triển mô hình trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng đang mang lại lợi ích kép cả về kinh tế lẫn công tác quản lý bảo vệ rừng..

Sau hàng chục năm bảo tồn nguồn giống phát triển diện tích, đến nay tỉnh Kon Tum có trên 500ha sâm Ngọc Linh được trồng ở các xã: Măng Ri, Tê Xăng và Ngọc Lây thuộc huyện Tu Mơ Rông. Điều đặc biệt là cây sâm Ngọc Linh chỉ phát triển dưới tán rừng tự nhiên mà độ che phủ tối thiểu phải đạt 70% và có độ cao từ 1.200 đến 2.500m so với mặt nước biển trong vùng núi thuộc quần thể Ngọc Linh. Bởi vậy muốn trồng được sâm Ngọc Linh, dù muốn hay không điều đầu tiên là phải bảo vệ được rừng. Anh A Đạt, làng Đăk Viên, xã Tê Xăng cho biết, tình trạng phá rừng để làm nương rẫy đã là chuyện của ngày xưa. Bây giờ bà con trong vùng ai cũng muốn bảo vệ rừng để trồng được sâm Ngọc Linh:“Bà con không chặt cây rừng, chỉ phát mấy cây bụi ở dưới thôi. Rồi mình làm luống mình trồng dưới tán rừng. Bà con bảo vệ không có phá không chặt phá cây rừng”.

Mô hình trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng ở tỉnh Kon Tum có ưu điểm vượt trội, vừa mang lại hiệu quả kinh tế cao, vừa bảo vệ được rừng một cách bền vững. Bà Y Xuôi, một người con của dân tộc Sê đăng, nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh Kon Tum cho rằng, đây là lời giải cho bài toán khó đeo đẳng hàng chục năm nay, đó là làm thế nào để đồng bào dân tộc thiểu số sống được từ rừng, làm giàu từ rừng và bảo vệ rừng bền vững. Mô hình trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cực cao mà còn rất phù hợp với tập quán, trình độ lao động sản xuất và với đặc trưng văn hóa của người Sê đăng là gắn bó với rừng:“Mình trồng sâm nghĩa là bảo vệ rừng. Mà có rừng thì sẽ có nước. Mà có nước thì có kinh tế. Có kinh tế thì tiếp tục mới phát triển gìn giữ trật tự an ninh, an toàn xã hội và đảm bảo cuộc sống cho đồng bào dân tộc tại chỗ. Rõ ràng không có một thế lực nào có thể lợi dụng vào đấy để mà phá”.

  Trên thị trường, hiện 1kg sâm Ngọc Linh tươi gồm cả củ, lá với mỗi củ nặng một lạng có giá bán trên 120 triệu đồng. Bởi vậy chỉ cần trồng được loài cây đặc hữu này người dân đã cầm chắc cơ hội xóa nghèo bền vững và vươn lên làm giàu. Thực tế cho thấy ở các xã, Măng Ri, Tê Xăng và Ngọc Lây, huyện Tu Mơ Rông có không ít hộ dân trồng được hàng nghìn gốc sâm Ngọc Linh trở thành những tỷ phú từ chính núi rừng quê hương. Hiện tại chưa cần khai thác bán củ, hàng năm người dân chỉ cần thu hạt gieo ươm bán cây sâm giống cũng đã có nguồn thu đáng kể. Ông Nguyễn Thành Chung, Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên lâm nghiệp Đăk Tô cho biết, có nguồn thu lớn từ việc trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng nên người dân tự có ý thức bảo vệ rừng. Lợi ích kép là như vậy:“Để đảm bảo trồng được cây sâm phải có tán rừng, phải giữ  được rừng. Môi trường đó là cái đầu tiên, điều kiện đầu tiên là phải có. Phát triển được cây sâm thì người đồng bào người ta làm giàu từ cây sâm. Từ chỗ đấy người ta phải bảo vệ rừng và phát triển rừng. Do vậy vấn đề phát nương làm rẫy là hết sức hạn chế rồi. Người ta ý thức rất cao vấn đề sợ mất rừng là mất sâm. Cho nên một lợi ích kép. Mà tôi nói không những là kép mà đến mấy kép cơ”.

Tại buổi làm việc mới đây với các Bộ, Ngành chức năng Trung ương, tỉnh Kon Tum một lần nữa khẳng định, việc trồng sâm Ngọc Linh dưới tán rừng là không có hoạt động khai thác lâm sản, không ảnh hưởng đến cấu trúc rừng, diễn thế tự nhiên của rừng; đồng thời việc cho thuê rừng đặc dụng để trồng sâm Ngọc Linh sẽ góp phần to lớn trong công tác quản lý, bảo vệ diện tích rừng được giao. Ông Nguyễn Quốc Trị, Tổng Cục trưởng Tổng Cục lâm nghiệp rất đồng tình với quan điểm này: “Tôi thấy rằng sâm Ngọc Linh có đặc thù là chỉ phát triển dưới tán lá rừng. Nếu chúng ta sử dụng được rừng này thì chính chúng ta đang bảo vệ rừng. Bảo vệ rừng để trồng cây. Chúng tôi thấy rằng trồng cây sâm Ngọc Linh này không ảnh hưởng đến rừng, không ảnh hưởng đến một số nội dung mà trong Luật lâm nghiệp chúng ta nêu ra. Vì vậy chúng tôi rất ủng hộ ý kiến xem xét chúng ta cho thuê rừng đặc dụng này”.

Có giá trị dược lý vượt trội với 52 hợp chất Saponin, sâm Ngọc Linh giờ đã là “quốc bảo” như lời Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân phúc khi đến vùng trồng sâm của tỉnh Kon Tum. Để sâm Ngọc Linh thành sản phẩm quốc gia, nâng tầng quốc tế, Chính phủ, các Bộ, Ngành Trung ương và chính quyền tỉnh Kon Tum đã dành sự quan tâm đặc biệt cho sản phẩm đặc hữu này. Một cơ hội lớn đang rộng mở đối với người dân địa phương và đối với sự nghiệp quản lý bảo vệ rừng trên đỉnh Ngọc Linh, nơi được mệnh danh là nóc nhà của Tây Nguyên, đồng thời cũng là khởi nguồn của nhiều sông suối ở khu vực miền Trung- Tây Nguyên./.