Ơy z’lấh 20 c’moo, nâu đoo nắc g’lúh bơr t’coóh Lê Diên, Phó Bí thư chr’hoong Hiên a hay vêy bơơn rách chô cớ ooy Tây Giang-đhăm k’tiếc âng t’coóh ơy ặt g’bọ, đh’rứah cha, đh’rứah ặt, đh’rứah pa bhrợ lâng đhanuôr Cơ Tu đhị 30 c’moo (1964-1992). T’coóh Diên bhui har cóh loom bêl lêy pa dưr pr’dzoọng âng chr’hoong da ding Tây Giang đha rựt đh’rắh zr’nắh k’đháp bêl a hay nâu kêi nắc ơy tr’lọ n’căr tr’xăl n’hang. C’lâng p’rang, trường học, trạm y tế, đhị pa bhrợ ta têng bh’rợ công quyền pa tước dịch vụ thương mại lâng du lịch ơy bơơn k’rong bhrợ têng liêm choom lâng k’rong bhrợ đh’rứah. T’coóh moon, nắc đoo muy bh’rợ căh vêy ngai ngoọ tước, ơy pa căh rau hâng hơnh âng đhanuôr da ding k’coong, đh’rứah pa zưm têy t’hước tước bhrợ pa dưr pr’ặt tr’mông k’bhộ ngăn lấh.“T’ping lâng 15 c’moo tợơp tr’pác lâng pa châng lêy bêl a cu ặt đhị Tây Giang 1964-1992 ơy ha dưr bấc pa bhlầng. Nắc rau đếêc ơy bhrợ t’váih pr’ặt tr’mông âng đhanuôr. Căh vêy buôn tợơ đâu đấc ooy khu 7 vêy acoon c’lâng liêm cơnh đâu. Bêl đếêc lướt dzung 2-3 t’ngay c’lâng, căh mặ pa hơơm dzợ. Tợơ đâu nắc bơơn lêy rau k’rang lêy âng Đảng, Nhà nước, cóh đếêc nắc lêy pa ghít tước k’bhúh cán bộ âng chr’hoong Tây Giang pậ banh đấh pa bhlầng”, t’coóh Diên hay cớ.

T’coóh Arâl Típ, bêl a hay nắc bhrợ Bí thư Huyện uỷ Tây Giang dzợ hay lứch t’ngay tr’nợơp tợơp pác chr’hoong, pleng boo pít đhị bơr pêê c’xêê bhrợ zập  bh’rợ ra văng bhrợ têng đhị pa bhrợ ta têng, apêê bh’rợ đoọng ha đhanuôr zêng crêê rau căh liêm. C’lâng k’tốch lụ laach, apêê căh choom đấc đơơng pr’đươi pr’dua bhrợ têng, Tây Giang lưm k’đháp zr’nắh đhị muy cr’chăl zăng đanh. Bêl đếêc, Tây Giang dzợ nắc chr’hoong căh vêy c’lâng, căh vêy điện ang, căh vêy trường học, căh vêy trạm y tế, pr’đươi pr’dua đoọng lêy, xợơng cung căh. “15 c’moo, Tây Giang ơy tr’lọ n’căr tr’xăl n’hang, cơ sở hạ tầng bơơn ta bhrợ têng zêng, hệ thống c’lâng p’rang ơy bhrợ tước apêê vel bhươl (căh moon tước Aur) c’lâng lướt, điện ang, trường học, trạm y tế zêng ơy vêy. Lấh mơ đếêc dzợ, apêê chr’nắp văn hoá, lịch sử, sinh thái bơơn đoọng bhrợ têng pa dưr đoọng bhrợ têng du lịch. Hâng hơnh bhlầng nắc apêê cr’nọo bh’rợ bhrợ padưr kinh tế ơy dưr váih cóh đhăm k’tiếc đha rựt nâu. Pr’ặt tr’mông âng đhanuôr ơy ha dưr lấh, doó dzợ pr’loọng đong ha ul cha, pr’loọng đha rựt cung xiêr bấc. Pa bhlầng Tây Giang vêy k’bhúh cán bộ, đảng viên liêm ta níh, lứch loom lâng đhauôr”, t’coóh Arâl Típ, bêl a hay nắc bhrợ Bí thư Huyện uỷ Tây Giang bhui har xay moon.

Chr’hoong Tây Giang vêy 10 chr’val, cóh đếêc 8 chr’val k’noong k’tiếc pa tệêt lâng k’tiếc k’ruung pr’zợc Lào. Đhanuôr cóh chr’hoong bấc mơ 17.780 cha nắc, pa bhlầng nắc đhanuôr Cơ Tu. Tu da ding k’coong, đhr’đấc dal đhâng, nắc đhanuôr Cơ Tu đhị apêê vel bhươl ặt ma mông r’pặ đhị apêê a ral da ding, pr’ặt tr’mông lưm  bấc rau k’đháp k’ra. Tợơ k’đháp zr’nắh, Đảng bộ chr’hoong Tây Giang ơy năl ghít bh’rợ lêy bhrợ têng đơ bhlầng nắc lêy bhrợ pa dưr cơ sở vật chất-kỹ thuật, bhrợ têng cơnh c’lâng lướt bhrợ ting c’nặt nhâm mâng, k’rong bhrợ têng đh’rứah, bhrợ têng nhâm crêê lâng cr’nọo pr’chắp k’rong bhrợ têng tệêm ngăn cơ sở vật chất ting cơnh 5 c’nặt: c’lâng p’rang, vel  bhươl t’mêê, văn hoá- ruộng chuôr-crâng, dịch vụ-du lịch đoọng ha dưr đanh mâng. Bh’rợ r’pặ đhanuôr ặt ma mông bơơn chr’hoong Tây Giang pa ghít lêy đoọng tợơp bhrợ têng. Đọong c’lâng xa nay nâu đoo đấh moọt ooy pr’ặt tr’mông, đh’rứah lâng k’rong c’rơ, chính quyền vel đong t’bhlầng bh’rợ xay moon, pazưm apêê zên k’rong bhrợ têng pa liêm pa tíh mặt k’tiếc lâng r’pặ đhanuôr ặt ma mông. Tước nâu kêi vel đong ơy xay bhrợ lâng bhrợ têng 49/95 zr’lụ đhanuôr ặt t’mêê đhị 70 vel bhươl âng 10 chr’val, zooi 4.385 pr’loọng đong vêy pr’đợơ bhrợ têng đong ặt tệêm ngăn, nhâm mâng.    Băng Cơ Tu “ Cán bộ tước k’dua cher đoọng k’tiếc, cher đoọng n’loong chr’nóh đoọng bhrợ têng c’lâng. K’đươi t’pấh a zi chô ặt đhị đhăm t’mêê, vêy zập zêng đác đươi dua, c’lâng lướt liêm buôn, vêy k’tiếc bhrợ têng cha. Pr’loọng đong zi chô ặt cung lêy tệêm ngăn lâng lêy choom lấh mơ. Đhị ặt ty a hay nắc a cu k’rong chóh chr’nóh lâng băn bh’năn. C’moo 2015 a cu ơy z’lấh đha rựt đươi vêy cr’noọ bh’rợ bhrợ têng cha đơơng chô bh’nơơn liêm”, t’coóh Đhr’đêl Đài, ặt đhị  Anoonh, chr’val A Nông prá xay.

Bấc ngai căh vêy ngoọ tước, nắc đhị lấh 15 c’moo ta bhrợ t’váih cớ, Tây Giang ơy vêy muy pa dưr pr’dzoọng liêm chr’nắp cơnh đâu. Tợơ apêê bh’rợ 135, 30a vel đong ơy t’pấh, pa choom đhanuôr xăl cơnh chóh bệêt, bhrợ têng, băn rơơi; pa tệêt pa zưm, xay moon, ch’ọl bhiệc bhrợ têng lâng t’pấh doanh nghiệp chô k’rong bhrợ têng đhị chr’hoong đoọng pa dưr bh’rợ tr’nêng, t’hước tước zúp zooi bhiệc bhrợ đhị đếêc đoọng ha ma nuýh pa bhrợ. Pa bhlầng cóh vel đong dưr váih cr’noọ bh’rợ kinh tế bha lầng, kinh tế tợơ tơơm za nươu lâng du lịch văn hoá âng đhanuôr, crâng da ding. Lâng tợơ c’moo 2010 tước nâu kêi, prang chr’hoong vêy lấh 1.500 cha nắc bơơn pa choom bhrợ têng zập bh’rợ tr’nêng. C’moo 2017, bh’nơơn đơơng chô ting cha nắc ma nuýh âng chr’hoong bơơn k’nặ 21 ức đồng, bấc tước 14 chu t’ping lâng c’moo 2003; đợ pr’loọng đong đha rựt ơy xiêr dzợ mơ 48,4% (ting cơnh pr’đơợ t’mêê). Đọong bhrợ pa dưr pazêng bh’nơơn ơy bơơn, t’coóh Bh’riu Liếc-Bí thư Huyện uỷ Tây Giang xay moon ghít, vel đong nắc pa dưr cớ c’rơ âng vel đong, bhrợ têng rau pr’đợơ ơy vêy lâng rau liêm choom đoọng bhrợ pa dưr kinh tế, pa dưr bh’nơơn đhị bhrợ têng nông nghiệp. Tây Giang nắc cung lêy cha mệêt cớ, pa liêm quy hoạch zr’lụ bhrợ têng, chóh n’loong đanh c’moo, tơơm cha p’lêê, tơơm za nươu ting c’lâng k’rong lêy tợơ pr’đợơ âng k’tiếc k’bunh, pleng k’tiếc âng zập zr’lụ.  Cóh đếêc, pa bhlầng nắc pa dưr t’nơơm chr’nóh âng vel đong vêy chr’nắp kinh tế dal, cơnh ba kich, đẳng sâm, píh, táo mèo…; t’váih pr’đợơ liêm buôn đoọng t’đang t’pấh đhanuôr, doanh nghịêp k’rong bhrợ têng đăh nông nghịêp, lâm nghiệp đoọng bhrợ váih thị trường pa câl –câl pr’đươi tệêm ngăn..“Ha dang ahêê năl p’loon, đớp pay bêl liêm choom, vêy đươi dua đhị đhr’năng lalua âng chr’hoong nắc mặ z’lấh rau k’đháp k’ra, rau dzợ căh ơy liêm ta níh. K’rong zập c’rơ đoọng bhrợ têng liêm xang c’lâng p’rang, đhăm ặt t’mêê, trường lớp lâng bh’nơơn học tập âng p’niên học sinh; t’bhlầng bhrợ têng k’rong đoọng váih hàng hoá. R’dợ t’đang lâng k’rong bhrợ têng, pa dưr du lịch, dịch vụ. Nắc đoo pazêng bh’rợ k’đháp k’ra k’đươi nắc prang hệ thống chính trị đoàn kết muy loom, thi đua, pazưm pazêng tu bh’rợ bhrợ padưr Tây Giang ha dưr lâng đanh mâng”, t’coóh Bh’ríu Liếc xay moon ghít.

Lêy cớ c’lâng lướt bhrợ pa dưr lâng ha dưr đhị 15 c’moo hay ếêh rau đanh, ha dợ pazêng bh’nơơn ơy bơơn nắc chr’nắp pa bhlầng, bhrợ váih pr’đợơ đoọng ha Tây Giang ha dưr lâng đanh mâng lấh. Nắc đoo bh’nơơn âng rau pa zay đanh mâng, lứch loom luônh, căh ặt zâng lâng ha ul đha rựt âng Đảng, chính quyền lâng đhanuôr chr’hoong Tây Giang.

        Bêl hơnh déh 15 c’moo bhrợ t’váih cớ, Tây Giang vinh dự bơơn đớp pay Huân chương Lao động hạng Nhì. Nâu đoo nắc rau hâng hơnh lâng pr’đợơ c’rơ đoọng ha chr’hoong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam dưr lướt bhrợ cớ cóh c’lâng t’mêê vêy bấc rau liêm choom cung cơnh rau zr’nắh k’đháp./.

(Ảnh: KT)

Tây Giang – 15 năm một chặng đường

                                  (A lăng Lợi - Hốih Nhàn)

Năm 2003, Chính phủ ban hành Nghị định số 72/2003/NĐ-CP về việc tách huyện Hiên để tái lập hai huyện Đông Giang và Tây Giang trực thuộc tỉnh Quảng Nam. Thành tựu suốt 15 năm qua đã minh chứng sinh động và thuyết phục, hai huyện Tây Giang, Đông Giang có bước phát triển mới đầy ấn tượng. Tây Giang từ một huyện nằm trong diện nghèo nhất nước đến nay đã trở thành điểm hút du khách gần xa, các nhà đầu tư, các nhà khoa học tìm đến. Đời sống của bà con được cải thiện từng ngày, tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh, trật trự an toàn xã hội và an ninh biên giới được đảm bảo. Qua 15 năm vượt khó, là quãng thời gian Tây Giang đã đạt được những kết quả đáng tự hào.

Thấm thoát đã hơn 20 năm trôi qua, đây là lần thứ hai ông Lê Diên, Phó Bí thư huyện Hiên (cũ) có dịp trở lại Tây Giang-chiến trường xưa, quay lại mảnh đất mà ông đã từng gắn bó cùng ăn, cùng ở, cùng làm và cùng nói với bà con Cơ Tu suốt gần 30 năm (1964-1992). Ông Diên không giấu nổi niềm xúc động khi chứng kiến diện mạo huyện miền núi Tây Giang nghèo khó ngày nào hôm nay đã hoàn toàn đổi khác. Mạng lưới điện - đường -trường - trạm, trụ sở công quyền cho đến các dịch vụ thương mại và du lịch đã được đầu tư bài bản và đồng bộ. Ông bảo, đó là một kỳ tích, ghi dấu bao niềm tự hào của cộng đồng vùng cao, cùng chung tay hướng đến xây dựng cuộc sống mới no ấm hơn. “So với cách đây 15 năm chia tách và so với thời tôi ở Tây Giang năm 1964-1992 đã phát triển lên gấp nhiều lần, có thể gấp ngàn lần. Đặc biệt là cơ sở hạ tầng giao thông. Chính cái đó tạo ra cuộc sống nhân dân. Không dễ gì có từ đây lên khu 7 có con đường đẹp như bây giờ. Hồi đó đi bộ mấy ngày đường mệt thở không ra hơi. Qua đây nói lên sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, trong đó phải nói rằng, đội ngũ cán bộ của huyện Tây Giang trưởng thành rất nhanh chóng”, ông Diên bồi hồi xúc động.

Ông Arất Típ, Nguyên Bí thư Huyện ủy Tây Giang vẫn nhớ như in buổi đầu tái lập huyện, trời mưa tầm tã suốt hàng tháng trời khiến mọi công tác chuẩn bị xây dựng trụ sở hành chính, các công trình dân sinh đều bị ảnh hưởng. Đường đất lầy lội, những chuyến xe vận chuyển vật liệu không thể đi lên, Tây Giang gặp khó suốt thời gian khá dài. Lúc đấy, Tây Giang vẫn còn là 5 không: Không đường, không điện, không trường, không trạm, phương tiện nghe nhìn cũng không. “Sau 15 năm, Tây Giang đã thay da đổi thịt, cơ sở hạ tầng đã được đầu tư đồng bộ, hệ thống đường giao thông đã mở tới các xã, thôn ( ngoài A Ur), điện, đường, trường trạm đã đầy đủ. Hơn thế nữa, các giá trị tuyền thống văn hóa, lịch sử, sinh thái được đưa và khai thác để phục vụ du lịch. Mừng nhất là các mô hình phát triển kinh tế đã lần lượt hình thành trên mảnh đất nghèo khó này. Cuộc sống bà con đã hơn trước đây nhiều, không còn hộ đói, hộ nghèo đã giảm nhiều so với trước đây. Đặc biệt, Tây Giang có đội ngũ cán bộ, đảng viên tốt, hết lòng vì dân”, ông Arất Típ, nguyên Bí thư Huyện ủy Tây Giang tự hào.

Huyện Tây Giang có 10 xã, trong đó có 8 xã biên giới giáp với nước bạn Lào. Dân số của huyện khoảng 17.780 người, chủ yếu là đồng bào dân tộc Cơ Tu. Do địa hình đồi núi cao, có độ dốc lớn, nên trước đây bà con Cơ Tu ở các bản làng sinh sống phân tán trên những sườn núi cheo leo, đời sống gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn. Từ trong gian khó, Đảng bộ huyện Tây Giang xác định nhiệm vụ trọng tâm là phải xúc tiến ngay việc xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật, thực hiện phương châm đi từng bước vững chắc, đầu tư đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm với mục tiêu đầu tư ổn định cơ sở vật chất theo 5 bước: giao thông, làng mới, văn hóa, ruộng - rừng, dịch vụ - du lịch để phát triển bền vững. Việc quy hoạch, bố trí sắp xếp lại dân cư được huyện Tây Giang xem là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Để chủ trương này sớm đi vào cuộc sống, bên cạnh huy động nguồn lực, chính quyền địa phương đẩy mạnh công tác tuyên truyền, lồng ghép các nguồn vốn đầu tư san ủi mặt bằng và bố trí dân cư. Đến nay địa phương đã triển khai xây dựng 84/95 khu dân cư mới tại 70 thôn của 10 xã, giúp 4.385 hộ có điều kiện làm nhà ở ổn định, kiên cố.  “Cán bộ đến vận động hiến đất, hiến cây để làm đường. Vận động chúng tôi về nơi ở mới tập trung, có đầy đủ nước sinh hoạt, đường sá thuận lợi, có đất sản xuất. Gia đình tôi về đây sống ổn định và tốt hơn rất nhiều. Nơi ở cũ tôi đầu tư gieo trồng và chăn nuôi. Năm hai 2015 tôi đã thoát nghèo nhờ có mô hình phát triển kinh tế hiệu quả”, ông Đhr’đêl Đài, ở khu dân cư kiểu mẫu Anonh, xã A Nông thổ lộ.

Khó ai có thể hình dung, chỉ sau 15 năm tái lập, Tây Giang đã có một diện mạo khởi sắc như vậy. Thông qua các Chương trình 135, 30a địa phương vận động, hướng dẫn nhân dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, con vật nuôi; liên kết, tư vấn giới thiệu việc làm và thu hút doanh nghiệp vào đầu tư tại huyện để phát triển ngành nghề, hướng đến hỗ trợ việc làm tại chỗ cho lao động. Đặc biệt, trên địa bàn hình thành nhiều mô hình kinh tế chủ lực, kinh tế trọng điểm từ cây dược liệu và du lịch văn hóa cộng đồng, sinh thái. Riêng từ năm 2010 đến nay, toàn huyện có hơn 1.500 lao động được đào tạo nghề phi nông nghiệp và nông nghiệp. Năm 2017, thu nhập bình quân đầu người của huyện đạt gần 21 triệu đồng, tăng gấp 14 lần so với năm 2003; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 48,4% (theo chuẩn mới). Để phát huy những thành tựu đã đạt được, ông Bh’riu Liếc - Bí thư Huyện ủy Tây Giang nhấn mạnh, địa phương tiếp tục phát huy nội lực, khai thác tiềm năng và lợi thế để đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế, nâng cao hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp. Tây Giang cũng sẽ tiếp tục rà soát, điều chỉnh quy hoạch vùng sản xuất chuyên canh cây lâu năm, cây ăn quả, cây dược liệu theo hướng tập trung trên cơ sở lợi thế về đất đai, khí hậu của từng vùng. Trong đó, ưu tiên phát triển các loại cây bản địa có giá trị kinh tế cao, như ba kích, đảng sâm, cam, táo mèo...; khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi nhằm kêu gọi người dân, doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp để tạo thị trường tiêu thụ sản phẩm ổn định. “Nếu chúng ta biết tranh thủ, đón cơ hội thuận lợi, có áp dụng vào thực tiễn huyện nhà thì sẽ vượt qua khó khăn lạc hậu. Tập trung nguồn lực giải quyết hoàn thành cuộc cách mạng về giao thông, mặt bằng bố trí dân cư, trường lớp và chất lượng học tập của học sinh; đẩy mạnh sản xuất tập trung trở thành hàng hóa. Từng bước kêu gọi và đầu tư phát triển du lịch, dịch vụ. Đó là những việc làm đầy khó khăn thách thức đòi hỏi cả hệ thống chính trị đoàn kết một lòng, thi đua, thống nhất tất cả vì mục tiêu chung xây dựng Tây Giang phát triển nhanh và bền vững”, ông Liếc khẳng định.

Nhìn lại chặng đường 15 năm xây dựng và phát triển không phải dài, nhưng những kết quả đã đạt được hết sức quan trọng, tạo mốc son làm tiền đề để Tây Giang phát triển nhanh và bền vững hơn. Đó là kết quả của sự nỗ lực, phấn đấu bền bỉ, quyết liệt, ý chí không cam chịu đói nghèo của Đảng, chính quyền và nhân dân huyện Tây Giang.

Nhân dịp kỷ niệm 15 năm, Tây Giang vinh dự đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhì. Đây là niềm tự hào và động lực để Tây Giang, tỉnh Quảng Nam tiếp tục vững bước trên chặng đường mới nhiều cơ hội và thách thức./.