Tu cóh 5 t’ngay t’tun đếêc, t’ngay 24/7/1968 a moó đh’rứah lâng 9 cha nắc đồng đội âng đay lấh chệêt bil tợơ lấh bấc g’lúh boom đạn p’tộ panh. T’ngay đâu, đhị c’kir p’léh pêê Đồng Lộc t’la thư bơơn ta boọc cóh j’ngâr đhêl lâng zập ngai bêl bơơn đọc zêng hooi đác mắt, chắp hơnh, tự hào đăh loom luônh pa zay zêl a rọp abhuy, loom luônh grơơ nhool z’lấh zr’nắh k’đháp, chệêt bil, loom luônh cách mạng âng amoó Võ Thị Tần cung cơnh âng muy lang đha đhâm c’mor xung phong cóh pazêng c’moo c’xêê grơơ k’rơ ha dợ cung bấc rau bil bal, chệêt bhrêy nắc đoo. Xrắ bhrợ âng phóng viên Đình Hiếu đăh loom luônh hay tước âng lang t’tun đâu lâng rau chệêt bil âng 10 cha nắc pân đil c’mor xung phong Đồng Lộc tợơ t’la thư pa gơi ca căn âng a moó Võ Thị Tần.

         Cóh t’nooi ma nuýh lâng loom luônh liêm ta níh tước đớc pô, bắt hương đoọng ha 10 a moó pazêng t’ngay c’xêê 7 nâu vêy t’coóh Nguyễn Đông Tùng ặt đhị thành phố Vinh, Nghệ An. N’đhơ tất lang ặt bhrợ bộ đội, 42 c’moo pa bhrợ đhị biên phòng Hà Tĩnh, năl lứch pazêng xa nay t’ruíh ooy 10 cha nắc c’mor xung phong Đồng Lộc, ha dợ mơ chu hay tước t’la thư âng a moó Võ Thị Tần nắc zập bêl t’coóh Tùng hooi đác mắt. Tr’nợơp nắc đoo luônh luônh âng ma nuýh ca ca căn lâng ca coon chr’nắp ga mắc, loom luônh âng manuýh cóh zr’lụ tr’zêl tr’panh hay ooy ca căn cóh vel đong. Cóh thư a moó xrắ: “A mế! t’mêê chô lưm a mế ha dợ nắc hau dzợ xợơng hay a mế bhlầng! Rơơm amế k’rang lêy c’rơ tr’mông đoọng liêm oó k’rang tước ca coon bấc”. Cóh zập g’lúh a rọp p’tộ bom ác liệt căh dzợ cơnh, a moó cung pa zay, grơơ pa mâng loom, căh k’rang tước c’la đay chệêt ma mông ha dợ nắc muy k’rang tước ca căn, muy loom luônh k’er ca căn cóh vel đong. T’coóh Nguyễn Đông Tùng prá xay: “Lâng t’la thư, a moó ơy pa căh ghít loom luônh chắp nhêr ca căn. T’la thư nắc đoo cung âng đơơng pazêng chr’nắp âng ma nuýh pân đil grơơ nhool lâng muy cha nắc ca căn Việt Nam anh hùng. Nắc đoo cr’noọ pr’chăp ga mắc chr’nắp âng  ma nuýh pân đil cóh zr’lụ tr’zêl tr’panh hay ooy ca căn đay, nắc đh’rôông óih dưr jôông pa tệêt c’rơ đoọng ha moó vêy pa xoọng loom grơơ k’rơ lấh đoọng bhrợ têng liêm xang bh’rợ âng đay cóh gr’doóc bom chr’rắh zêl a rọp Mỹ trôông dấc k’tiếc k’ruung”.

        Tợơ bơr pêê n’juông ta moóh c’rơ, a moó Võ Thị Tần dzợ kiêng pa dưr c’rơ đoọng ha ca căn đay lâng loom luônh cách mạng lalua ta níh, tu cr’chăl nắc đoo nắc cr’chăl a rọp panh pa hư k’rơ ngân pa bhlầng đhị p’léh pêê Đồng Lộc. Zập đăh c’lâng tợơ Bắc moọt ooy Nam zêng z’lấh cóh p’lếêh pêê nâu, nâu đhị bơơn lêy nắc cơnh tuôr mr’loọng, mặ z’lấh nắc mặt lướt tước bấc c’lâng lơơng đoọng moọt ooy Nam. P’léh pêê Đồng Lộc nắc đhị chr’nắp ga mắc bhlầng cóh bh’rợ zêl a rọp a bhuy, tu cơnh đếêc nắc a rọp k’rong glâm bom pa hư lứch c’lâng, zung poong, cắt lứch rau zooi pa xoọng acoon ma nuýh, pr’đươi pr’dua zập rau… tợơ miền Bắc đơơng ooy miền Nam. Coh thư a moó xrắ: “A mế ơi! Ha bu nâu, a zi nắc ơy bơơn zêl a rọp Mỹ muy chu dzợ, coon truíh đoọng a mế xợơng ấ! Đhâng đâu k’zệt bhuông păr âng a rọp Mỹ tước p’tộ bom cóh p’lêê Đồng Lộc, lâng k’đươi pa đấh bhrợ têng c’lâng đoọng choom ra véch, n’đhơ pleng dzợ k’năm ha dợ pazêng a zi ơy tước đhị bhrợ c’lâng đoọng đấh pa liêm bhr’lậ”. Lâng t’coóh Võ Công Tứ, Phó Trưởng Ban k’đhợơng lêy zr’lụ c’kir Đồng Lộc nắc t’la thư dzợ pa căh rau bhui har, chắp kiêng lang đay, đơơng chr’nắp grơơ nhool âng k’bhúh đha đhâm c’mor xung phong bêl đếêc. “Cr’chăl đơ bhlầng đhị p’léh pêê Đồng Lộc vêy 16 r’bhầu cha nắc ting pấh zêl a rọp đoọng c’lâng p’rang choom lướt ra véch. T’la thư nắc ơy pa căh rau grơơ nhool đấh loon zêl  a rọp a bhuy, cr’noọ pr’chắp cách mạng, doó k’pân chệêt bil, zr’nắh xr’dô, apêê cung pa zay cóh m’pâng chiến trường, pa căh chủ nghĩa anh hùng cách mạng liêm ta níh”.

        Nắc rau grơơ nhool cơnh đếêc, cr’noọ pr’chăp cách mạng liêm choom cơnh đếêc âng apêê a moó ơy tệêm ngăn đoọng ha c’lâng p’rang choo lướt ra véch. Đhị p’léh pêê Đồng Lộc, zập g’lúh xe z’lấh nắc muy chu apêê c’mor xung phong bhui har, zập g’lúh xe căh muy đơơng súng chr’rắh, chr’na đh’nắh nắc dzợ loom luônh âng apêê cóh vel đong miền Bắc, chroi k’rpong ooy chiến thắng âng miền Nam. A moÓ Võ Thị Tần xrắ: “Pleng k’năm, pazêng bệê xe âng đơơng loom luônh apêê tợơ vel đong nắc lướt cóh acoon c’lâng tước zr’lụ tr’zêl tr’panh. A zi bhui har cóh loom pa gớt têy chào pazêng chiến sỹ pa đhiêr xe grơơ nhool. A mế âng ca coon, lêy a rọp zêl k’rơ lấh g’lúh lalăm, a mế k’rang tước apêê ca coon bấc căh lua. Ha dợ căh, a mế ơi oó k’rang, cóh đâu bhui pa bhlầng mế. Ha dưm nắc a rọp bắt đhâu ang đoọng ha zi bhrợ c’lâng, t’ngay nắc a rọp p’tộ bom k’zệt a xiu đoọng ha zi vêy pr’dzăm. Bom cha rắh âng a rọp nắc choom bhrợ der  crâng k’coong, ha dợ căh choom bhrợ der loom âng  ca coon”. A moÓ Nguyễn Ngọc Lan ma nuýh bhrợ đhị zr’lụ c’kir pléh pêê Đồng Lộc đoọng năl: zập cha nắc t’mooi căh cợ c’la apêê a moó bêl pa bhrợ đhị đâu zập t’ngay đọc cớ t’la thư cung zêng hooi đác mắt, tự hào, chắp bhlầng apêê a moó: “T’la thư nắc đoo ếêh rau muy âng amoó Tần pa gơi đoọng ca căn đay nắc dzợ pa căh mặt đoọng pazêng k’bhúh đha đhâm c’mor xung phong t’ngay a hay ơy ting pấh zêl a rọp cóh đâu. Xa nay  pa căh loom luônh cóh t’la thư nắc cung loom luônh âng apêê a moó, a noo ơy ting pấh zêl a rọp a bhuy đhị đau. Muy zệt a moó ơy váih nắc c’léh pa căh đoọng ha lang p’niên t’ngay đâu bêl lêy x’mir ooy apêê a  moó lâng rau chệêt bil âng a pêê a moó”.

        Z’lấh chr’nắp cơnh lơơng âng muy t’la thư pa gơi ca căn, pazêng boóp p’rá xrắ cóh thư âng amoó Võ Thị Tần ơy pa căh cr’chăp liêm, pazêng chroi đoọng, chệêt bil âng muy lang đha đhâm c’mor xung phong cóh pazêng c’moo c’xêê grơơ k’rơ ha dợ cung bấc rau bil bal, chệêt bhrêy nắc đoo. Pazêng t’ngay âng c’xêê 7c’moo nâu, tước Đồng Lộc zập ngai cung bơơn xợơng muy rau lalua ta níh, nắc đhị zr’lụ tr’zêl tr’panh bhrợơng ngân nắc ma nuýh chiến sỹ ting grơơ loom lấh mơ, lêy pr’ặt tr’mông c’la đay cơnh căh tu chiến thắng za zưm âng prang k’tiếc k’ruung. Cr’nọo pr’chắp, bhiệc bhrợ têng lâng rau chệêt bil âng 10 pân đil Đồng Lộc cung cơnh đếêc. A pêê a moó nắc ơy bhrợ váih huyền thoại p’léh pêê Đồng Lộc./.

Bức thư từ chiến trường

                                                                    Đình Hiếu

        Cách đây 50 năm, ngày 19/07/1968, giữa những ngày địch đánh phá ác liệt nhất tại Ngã ba Đồng Lộc, thuộc thị trấn Đồng Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh chị Võ Thị Tần, Tiểu đội trưởng Tiểu đội 4 viết thư cho mẹ. Bức thư tuy ngắn ngủi nhưng có thể xem là những lời tâm sự đầy thương yêu cuối cùng của người con gái từ chiến trường gửi mẹ. Bởi chỉ 5 ngày sau, ngày 24/07/1968 chị cùng 9 đồng đội đã hy sinh anh dũng sau loạt bom khốc liệt. Ngày nay, tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc bức thư được trang trọng khắc lên bia đá và bất kỳ người nào khi đọc đều không khỏi xúc động, khâm phục, tự hào về ý chí chiến đấu, lòng dũng cảm vượt lên hy sinh gian khổ, tinh thần lạc quan cách mạng của chị Võ Thị Tần cũng như của cả một thế hệ thanh niên xung phong trong những năm tháng hào hùng nhưng cũng nhiều mất mát, thương đau đó. Ghi chép của phóng viên Đình Hiếu về tình cảm, tấm lòng tri ân của thế hệ đi sau đối với sự hy sinh của 10 cô gái thanh niên xung phong Đồng Lộc qua bức thư gửi mẹ của chị Võ Thị Tần:

  Trong dòng người thành kính về dâng hoa, dâng hương cho 10 chị những ngày tháng 7 này có ông Nguyễn Đông Tùng ở thành phố Vinh, Nghệ An. Dù cả cuộc đời trong quân ngũ, 42 năm gắn bó với biên phòng Hà Tĩnh, thuộc lòng từng câu chuyện về 10 cô gái thanh niên xung phong Đồng Lộc, nhưng lần nào nhớ về bức thư của chị Võ Thị Tần là lần đó ông Tùng lại không ngăn được niềm xúc động chực trào nơi khóe mắt. Trước hết đó là tình mẫu tử thiêng liêng, một tình cảm rất đời thường của người con nơi chiến trường nhớ về mẹ ở hậu phương quê nhà. Trong thư chị viết:“Mẹ! Mới về thăm mẹ đó mà sao con thấy nhớ mẹ quá! Con mong mẹ giữ gìn sức khỏe và đừng lo cho con nhiều”. Giữa những trận bom khốc liệt, chị vẫn kiên cường, dũng cảm, không lo sợ cho sự sống chết của bản thân mà chỉ lo nghĩ về mẹ, một lòng thương nhớ người mẹ nơi miền quê. Ông Nguyễn Đông Tùng xúc động: “Với bức thư, chị đã tỏ rõ lòng mến yêu mẹ. Bức thư đó cũng truyền tải những ý tưởng của người con gái anh hùng với một người mẹ Việt Nam anh hùng. Đó là một ý chí lớn, một cảm xúc lớn của người con gái ở chiến trường nhớ về người mẹ thân yêu, là ngọn lửa tiếp sức cho chị có những hành động dũng cảm để hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình trong khói lửa bom đạn chống Mỹ cứu nước”

        Qua đôi dòng thăm hỏi ngắn ngủi, chị Võ Thị Tần còn muốn tiếp thêm cho mẹ sức mạnh và sự lạc quan cách mạng, bởi thời điểm này là giai đoạn khốc liệt nhất tại ngã ba Đồng Lộc. Mọi con đường từ Bắc vào Nam đều phải vượt qua ngã ba này, đây được coi như cổ họng, vượt qua được sẽ toả ra nhiều tuyến đường khác nhau đi vào Nam. Ngã ba Đồng Lộc là trọng điểm quan trọng chiến lược nên kẻ địch tập trung ném bom huỷ diệt nhằm chặn đứt sự chi viện sức người, sức của, vũ khí, lương thực...của hậu phương lớn miền Bắc đối với tiền tuyến lớn miền Nam. Trong thư chị viết: “Mẹ ơi! Chiều nay chúng con lại thắng thằng Mỹ một keo nữa, con kể để mẹ mừng nhé! Trưa nay hàng chục máy bay giặc Mỹ kéo đến trút bom lên Ngã ba Đồng Lộc, với yêu cầu nhanh chóng thông đường, mặc dù trời còn sớm nhưng tất cả chúng con đều xông lên mặt đường để kịp thời cứu chữa”. Với ông Võ Công Tứ, Phó trưởng Ban quản lý Khu di tích Đồng Lộc thì bức thư còn thể hiện sự hồn nhiên, yêu đời mang khí thế hào hùng của lực lượng thanh niên xung phong hồi đó: “Thời điểm cao trào nhất ngã ba Đồng Lộc có 16 ngàn người tham gia chiến đấu để mạch máu giao thông thông suốt. Bức thư đã thể hiện sự dũng cảm sẵn sàng chiến đấu, lý tưởng cách mạng, không sợ hy sinh gian khổ, khó khăn vất vả, lạc quan giữa chiến trường, thể hiện chủ nghĩa anh hùng cách mạng cao đẹp.” 

        Chính sự dũng cảm, lạc quan, lý tưởng cách mạng cao đẹp đó của các chị đã đảm bảo cho mạch máu giao thông thông suốt. Ở Ngã ba Đồng Lộc, mỗi một chuyến xe qua là một lần các cô gái thanh niên xung phong vui mừng, mỗi chuyến xe không chỉ là vũ khí, quân lương mà còn là tình cảm của hậu phương miền Bắc, góp phần vào chiến thắng của tiền tuyến miền Nam. Chị Võ Thị Tần viết:“Trời sẩm tối, những chiếc xe mang nặng tình hậu phương lại lăn bánh trên đường ra tiền tuyến. Chúng con vui sướng vẫy chào những chiến sỹ lái xe anh dũng. Mẹ của con, thấy giặc đánh nhiều hơn dạo trước, chắc là mẹ lo cho chúng con lắm. Nhưng không, mẹ đừng lo, ở đây vui lắm mẹ ạ. Ban đêm chúng thắp đèn để chúng con làm đường, ban ngày chúng đem bom giết cá để chúng con cải thiện. Bom đạn của chúng có thể làm rung chuyển núi rừng, nhưng không thể làm rung chuyển những trái tim của chúng con”. Chị Nguyễn Ngọc Lan, nhân viên ở Khu di tích ngã ba Đồng Lộc, cho biết: mỗi du khách hay bản thân các chị làm việc ở đây hàng ngày đọc lại đều xúc động, khâm phục, tự hào về sự anh dũng của các chị: “Bức thư đó không chỉ là của chị Tần gửi cho mẹ mà còn là đại diện cho tất cả lực lượng thanh niên xung phong ngày xưa đã tham gia kháng chiến tại đây. Tâm trạng trong bức thư cũng là tâm trạng chung của các cô, các anh đã tham gia chiến đấu tại đây. Mười chị đã trở thành biểu tượng cho thế hệ trẻ ngày hôm nay khi nhìn vào tấm gương của các chị và sự hy sinh của các chị.”

Vượt lên ý nghĩa thông thường của một bức thư gửi mẹ, những tâm sự của chị Võ Thị Tần đã nói lên lý tưởng cao đẹp, những cống hiến, hy sinh của cả một thế hệ thanh niên xung phong trong những năm tháng hào hùng nhưng cũng nhiều mất mát, thương đau đó. Những ngày tháng 7 này, đến Đồng Lộc ai ai cũng cảm nhận được một điều giản dị, đó là ở những nơi cuộc chiến càng khốc liệt thì người chiến sỹ càng can đảm, coi nhẹ sự sống của bản thân vì chiến thắng chung của cả dân tộc. Suy nghĩ, việc làm và sự hy sinh của 10 cô gái Đồng Lộc cũng như vậy. Các chị đã làm nên huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc ./.