Cóh đhr’nong đong n’loong âng t’coóh Mùa A Thào, manuýh t’coóh âng tô bhúh Mùa cóh chr’val Xà Dề Phìn, chr’hoong Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, cha nụp Ava Hồ, đợ tơ clắh Huân huy chương chr’nắp ga mắc âng Đảng, Nhà nước, đh’rứah lâng bấc bằng khen, giấy khen âng chính quyền vel đong cher đoọng ha pr’loọng đong lâng tô bhúh nắc vêy ta clặ đớc đhị m’pâng đong. Bhui har ooy truyền thống cách mạng âng tô bhúh đay, t’coóh Thào xay truíh: Tơợ pazêng c’moo l’lăm cách mạng, lêy pr’ắt tr’mông âng đhanuôr zr’nắh k’đháp pa bhlâng tu crêê arọp, c’bhúh phong kiến z’nắh, ađoo lâng pazêng pân juýh cóh tô bhúh Mùa đơớh n’năl tước ooy cách mạng, ting bhrợ têng bh’rợ zâl arọp pa chô chính quyền. Muy cóh pazêng 10 cha nắc manuýh l’lăm xay bhrợ, lâng công nắc manuýh t’béch g’lăng, grơơ k’rơ, rau tr’haanh âng tô bhúh Mùa nắc ađoo Anh hùng lực lượng vũ trang Mùa A Páo, manuýh bhrợ têng bấc bh’rợ grơơ k’rơ zâl arọp a bhuy, vêy ta cher đoọng ch’ner Anh hùng lực lượng vũ trang lâng tr’haanh vêy 2 chu bơơn lum Chủ tịch Hồ Chí Minh. C’xêê c’moo têêm ngăn vêy ta bhrợ t’váih cớ, hân đhơ tr’vâng ooy bh’rợ bhrợ cha, pa dưr pr’ắt tr’mông pr’loọng đong, nắc t’coóh Páo, t’coóh Thào dzợ ta luôn p’too pa choom k’coon ch’chau ooy truyền thống chr’nắp pr’hay âng tô bhúh đay, chrooi đoọng g’lêếh c’rơ bhrợ pa dưr bhươl cr’noon, chr’hoong chr’val. “Acu ta luôn p’too pa choom k’coon ch’chau xơợng đươi crêê cơnh c’lâng xa nay chính sách âng Đảng, Nhà nước, lấh n’nắc công t’bhlâng zư lêy truyền thống văn hoá lâng xa nay bh’rợ đoàn kết âng acoon manuýh. Cắh muy cóh đhanuôr Mông nắc lâng đhanuôr Dao, Thái ta luôn tr’đăn ắt mamông liêm crêê, tr’zúp tr’zooi cóh pr’ắt tr’mông”.

Pazêng c’moo xang bêl giải phóng, pr’ắt tr’mông âng đhanuôr dzợ bấc rau zr’nắh k’đháp. Tô bhúh Mùa xay moon nắc pa dưr kinh tế, t’bil ha ul pa xiêr đharứt. Ch’mêết lêy ooy đhr’năng la lua âng vel đong, pazêng pr’loọng đong nắc t’bhlâng bêết bhrợ ha roo, bhrợ ha rêê đhuốch, pa dưr bh’rợ b’băn. Cóh t’tun n’nâu, bấc pr’loọng đong nắc dzợ bhrợ t’bhứah đhăm chóh t’nơơm thảo quả, prí, prớ, đợ rau bơơn pay pa chô bấc pa bhlâng, đợ pr’loọng đong k’van k’bhộ bấc lấh 50%, đợ pr’loọng đong đharứt xiêr bấc pa bhlâng.

Xay bhrợ liêm xang xa nay bh’rợ ooy chr’na cha, xa nấp, prang tô bhúh nắc prá xay ooy bh’rợ bhrợ pa dưr pr’ắt tr’mông văn hoá, t’bil lơi đợ rau cắh liêm crêê, rau cắh liêm ooy pr’ắt tr’mông âng đhanuôr đay. Ting n’nắc, tô bhúh Mùa ơy bhrợ têng xa nay gr’hoót la lay âng tô bhúh cóh bh’rợ pay k’diíc, k’điêl,  bhiệc bhan, lơi a bhuy…Pazêng rau bhiệc bhan vêy chr’nắp ga mắc nắc tô bhúh zư đớc, cơnh: Bhiệc bhan Thíc Súc, bhiệc bhan Gầu Tào… Ha dzợ đợ rau cắh dzợ lấh chr’nắp cóh bh’rợ pay k’diíc k’điêl, lơi a bhuy, bhuốih cái nắc ta lơi. T’coóh Mùa A Tủa, Phó trưởng tô bhúh nắc manuýh đương xrặ, zư đớc bấc ta la sách ooy văn hoá Mông công cơnh xa nay gr’hoót prá: “Ting cơnh xa nay gr’hoót lâng nắc ơy dưr váih cơnh xa nay bh’rợ ta luôn, đoo bêl pr’loọng đong manuýh Mông cóh tô bhúh Mùa vêy bh’rợ tr’nêng chr’nắp nắc lứch prang tô bhúh prá xay. Tơợ đêếc nắc pazêng pr’họp cơnh đâu, n’jứah đoỌng đương xơợng cr’noọ cr’niêng âng pazêng cha nắc manuýh, pazêng pr’loọng đong đoọng ng’năl cơnh zúp zooi đh’rứah dưr váih, ting n’nắc công nắc bêl đoọng bhr’lậ đợ rau cắh liêm crêê ha dang ngai bhrợ lất ting cơnh xa nay gr’hoót, vêy đợ bh’rợ toom ting cơnh xa nay pháp luật. Haanh déh đợ manuýh xay bhrợ liêm crêê, xay bhrợ ting cơnh pr’ắt tr’mông t’mêê”.

Lêy bh’rợ học nắc rau đơ chr’nắp, apêê t’coóh ta ha, manuýh bha lâng âng tô bhúh ta đang moon k’coon ch’chau t’bhlâng học tập, cắh k’pân zr’nắh k’đháp cơnh gr’hoót bêl mót ooy Đảng. Bấc c’moo chô ooy đâu, tô bhúh Mùa ơy bhrợ têng hội khuyến học đoọng pa dưr k’coon ch’chau t’bhlâng học cr’liêng chữ. Tu cơnh đêếc, tô bhúh vêy lấh 52 đảng viên, 32 cán bộ, lấh 30 p’niên xoọc học đại học cao đẳng. Bấc lang k’coon ch’chau xoọc xay bhrợ bấc xa nay bh’rợ chr’nắp cóh zr’lụ tỉnh. Tr’haanh ooy bh’rợ zay học, z’lấh zr’nắh k’đháp cóh tô bhúh Mùa nắc ng’choom xay truíh tước Mùa Thị Khua t’bhlâng bhrợ têng kinh tế tơợ bh’rợ b’băn, zập c’moo bơơn pay pa chô lấh 500 ức đồng; cắh cậ Mùa Thị Mai, xoọc nắc cán bộ hội pân đil chr’hoong Sìn Hồ. A moó Mai xay truíh: “C’la cu tr’haanh pa bhlâng bêl bơơn n’niên lâng dưr pậ banh đơơng âng tô bhúh Mùa. C’la cu nắc cán bộ đảng viên acu cắh muy chắp hơnh ooy tô bhúh đay, ting n’nắc nắc dzợ t’bhlâng pa dưr xa nay bh’rợ đoàn kết lâng pazêng tô bhúh n’lơơng, đơơng âng đợ rau chr’nắp pr’hay âng tô bhúh đay đoọng xay moon đoọng ha apêê tố bhúh n’lơơng lêy, ting xay bhrợ cóh pr’ắt tr’mông nâu cơy”.

Tô bhúh Mùa xoọc đâu vêy 250 pr’loọng lâng lấh 1.500 cha nắc, ắt mamông cóh apêê chr’val âng chr’hoong Sìn Hồ, cơnh: Xà Dề Phìn, Tà Ngảo, Làng Mô, Tủa Sín Chải… Zập c’moo lấh 80 pr’loọng đong âng tô bhúh bơơn ch’ner pr’loọng đong văn hoá. Zập cha nắc manuýh, pr’loọng đong âng tô bhúh nắc dzợ t’bhlâng ting bhrợ têng bh’rợ zư lêy rau têêm ngăn âng k’tiếc k’ruung, zư lêy khối đại đoàn kết pazêng acoon manuýh, chrooi đoọng liêm choom ha xa nay bh’rợ bhrợ pa dưr bhươl cr’noon. T’coóh Lê Thanh Dương, phó chủ tịch Uỷ ban nhân dân chr’hoong Sìn Hồ xay moon: “Đhị zr’lụ chr’hoong Sìn Hồ đợ đhanuôr Mông pay lấh 32% cóh pazêng đhanuôr prang chr’hoong, cóh đêếc vêy muy bơr tô bhúh ga mắc, cơnh tô bhúh Thào, tô bhúh Giàng, tô bhúh Mùa. Chr’nắp bhlâng tô bhúh Mùa vêy apêê g’lăng z’hai, t’coóh bhươl, trưởng tô bhúh, manuýh vêy bấc ngai chắp nắc ơy bhrợ pa dưr đợ văn hoá chr’nắp pr’hay lâng zư đớc. Ghít nắc cơnh ava Mùa A Tủa ơy xrặ đợ ta la sách haanh déh xa nay bh’rợ đoàn kết pazêng acoon manuýh ng’moon zazum, cóh đêếc vêy tô bhúh Mùa đoọng p’too pa choom ha lang t’tun. Ting n’nắc công nắc bha ar xrặ chr’nắp đoọng zư lêy pazêng rau đơ chr’nắp pr’hay văn hoá đhanuôr Mông cóh zr’lụ da ding k’coong Sìn Hồ”.

Tr’clá tr’ang cr’noọ xa nay cách mạng, tô bhúh Mùa cóh da ding k’coong Sìn Hồ xoọc pa dưr xa nay bh’rợ đoàn kết, đh’rứah lâng đhanuôr cóh đâu bhrợ pa dưr vel đong ting t’ngay k’bhốh ngăn bấc lấh mơ dzợ./.

Dòng họ Mùa sáng mãi tinh thần cách mạng

                                                                  Chẻo Thu

      Trên cao nguyên Sìn Hồ,  Lai Châu, có một dòng họ người Mông một lòng theo Đảng, cách mạng. Mỗi cá nhân, mỗi gia đình trong dòng họ thực sự là hạt nhân nòng cốt để nhân lên tinh thần hiếu học và xây dựng khối đại đoàn kết các dân tộc.

      Trong ngôi nhà gỗ của ông Mùa A Thào, trưởng dòng họ Mùa ở xã Xà Dề Phìn, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, ảnh Bác Hồ, những tấm Huân huy chương  cao quý của Đảng, nhà nước, cùng nhiều bằng khen, giấy khen của chính quyền điạ phương trao tặng cho gia đình và dòng họ được treo trang trọng ở gian chính. Tự hào về truyền thống cách mạng của dòng họ mình, ông Thào kể: Từ những năm trước cách mạng, chứng kiến cuộc sống của đồng bào cơ hàn bị thực dân, phong kiến áp bức bóc lột, ông và những người đàn ông trong dòng họ Mùa đã sớm giác ngộ cách mạng, tham gia các phong trào đấu tranh giành chính quyền. Một trong số 10 người tiên phong, và cũng là tấm gương, niềm tự hào của dòng họ Mùa chính là Anh hùng lực lượng vũ trang Mùa A Páo, người đã lập nhiều chiến công, được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân và vinh dự 2 lần được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hoà bình lập lại, dù bận lo toan cuộc sống kinh tế gia đình, nhưng ông Páo, ông Thào vẫn dành thời gian giáo dục, chỉ bảo cho lớp con cháu về truyền thống tốt đẹp của dòng họ mình, đóng góp công sức xây dựng bản làng, quê hương: “Tôi luôn giáo dục con cháu phải chấp hành tốt chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước, ngoài ra cũng phải giữ gìn truyền thống văn hóa và tình đoàn kết của dân tộc. Không những chỉ trong đồng bào Mông mà đồng bào Dao,Thái phải luôn gần giũ gắn bó giúp đỡ nhau trong cuộc sống”

Những năm sau giải phóng, đời sống của bà con còn nhiều khó khăn. Dòng họ Mùa xác định phải phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo. Căn cứ điều kiện cụ thể, các gia đình tập trung thâm canh lúa nước, cây hoa màu trên nương, thúc đẩy phát triển chăn nuôi đại gia súc. Sau này, nhiều nhà còn mở rộng diện tích trồng cây thảo quả, chuối, ớt cho thu nhập cao, tỷ lệ hộ khá giàu tăng lên chiếm hơn 50%, tỷ lệ hộ nghèo giảm hẳn.

Giải quyết xong vấn đề cơm ăn, áo mặc, cả dòng họ lại ngồi bàn bạc việc xây dựng nếp sống văn hóa, loại bỏ các hủ lạc hậu và mê tín dị đoan, không có lợi cho đời sống của dân tộc mình. Theo đó, dòng họ Mùa đã xây dựng một Quy ước, hương ước riêng của dòng họ trong việc cưới, việc tang, ngày giỗ, ngày hội. Những lễ hội có ý nghĩa thì dòng họ giữ lại như: lễ Thíc Súc, lễ hội Gầu Tào...Còn những hủ tục trong việc  cưới, việc tang, cúng bái đã được loại bỏ. Ông Mùa A Tủa, phó trưởng dòng họ là người đã ghi chép, lưu giữ biên soạn nhiều cuốn sách về văn hóa Mông cũng như quy ước, hương ước cho biết: “Theo quy ước, hương ước và đã thành nếp, cứ mỗi khi gia đình người Mông trong dòng họ Mùa có việc thì đều qua  cả dòng họ bàn bạc. Thông qua những buổi họp họ như thế này, vừa để nắm tâm tư nguyện vọng của từng thành viên, mỗi gia đình để chia sẻ giúp đỡ nhau cùng phát triển, đồng thời cũng là dịp để giải quyết những vấn đề nếu Ai làm trái bản hương ước, thì có biện pháp xử lý theo pháp luật. Biểu dương những người làm đúng, làm theo nếp sống mới”

Nhận thấy việc học là cần thiết, các bậc cha chú của dòng họ vận động con cháu phải học mãi, không quản khó khăn như  lời hứa khi vào Đảng. Nhiều năm trở lại đây, dòng họ Mùa đã thành lập được hội khuyến học để khuyến khích con cháu tu dưỡng, rèn luyện học cái chữ. Vì thế, dòng họ hiện đã có trên 52 đảng viên, 32 cán bộ, hơn 30 cháu hiện đang theo học đại học cao đẳng. Nhiều lớp con cháu của dòng họ giữ các cương vị khác nhau trên địa bàn tỉnh. Tiêu biểu về tinh thần hiếu học, vượt khó vươn lên trong dòng họ Mùa phải kể đến chị Mùa Thị Khua  nỗ lực làm kinh tế từ chăn nuôi gia súc mỗi năm thu nhập hơn 500 triệu đồng; hay chị Mùa Thị Mai, hiện là cán bộ hội phụ nữ huyện Sìn Hồ. Chị Mai chia sẻ:“Bản thân tôi rất vinh dự được sinh ra và lớn lên mang trong mình dòng máu của dòng họ Mùa. . Bản thân tôi là một cán bộ đảng viên tôi ko chỉ tự hào về dòng họ mà tôi luôn phát huy đoàn kết với các dòng họ khác, đem những điều tốt đẹp của dòng họ mình để tuyên truyền làm gương cho những dòng họ khác trong cuộc sống hiện nay”

        Dòng họ Mùa hiện có 250 hộ với 1.500 khẩu, sống rải đều khắp các xã của huyện Sìn Hồ như: Xà Dề Phìn, Tà Ngảo, Làng Mô, Tủa Sín Chải … Hằng năm trên 80% gia đình của dòng họ đạt gia đình văn hoá. Mỗi cá nhân, gia đình của dòng họ còn tích cực tham gia phong trào bảo vệ an ninh Tổ quốc,  giữ vững khối đại đoàn kết  các dân tộc, đóng góp tích cực cho cho công cuộc xây dựng quê hương. Ông Lê Thanh Dương, phó chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Sìn Hồ đánh giá: “Trên địa bàn huyện Sìn Hồ tỉ lệ đồng bào Mông chiếm 32% trong tổng dân số toàn huyện, trong đó có một số dòng họ lớn như dòng họ Thào, dòng họ Giàng, dòng họ Mùa. Đặc biệt dòng họ Mùa được các nghệ nhân, già làng, trưởng họ, người có uy tín đã xây dựng nên những nét văn hóa đặc sắc và giữ gìn. Cụ thể như bác Mùa A Tủa đã viết những cuốn sách ca ngợi tình đoàn kết các dân tộc nói chung trong đó có dòng họ Mùa để truyền bá cho thế hệ sau. Đồng thời cũng là tài liệu quý báu để gìn giữ các giá trị văn hóa dân tộc Mông trên vùng cao Sìn Hồ”

      Sáng mãi tinh thần cách mạng, dòng họ Mùa trên cao nguyên Sìn Hồ đang thắp lên tinh thần đoàn kết, cùng đồng bào các dân tộc ở đây xây dựng quê hương ngày một no ấm./.