Hà Giang nắc mưy ooy 13 tỉnh âng prang k’tiếc k’ruung bơơn ta moon ooy đắh zư lêy, padưr pa’xớc văn hoá khèn Mông. Bh’nơơn nâu vêy râu chrooi đoọng pậ chr’nắp âng zâp nghệ nhân đắh bhiệc zư lêy, pachoom đoọng tơơm ríah âng lhèn. Nghệ nhân khèn Mông Ma Khải Sò, manứih vêy uy tín cóh đhanuôr Mông Hà Giang, mưy nghệ nhân pa bhlâng liêm ta’níh, lêy khèn cơnh nắc râu r’vai âng manứih Mông nắc mưy manứih cơnh đêếc ta moon.

N’niên váih lâng dưr pậ cóh chr’val Thái An, chr’hoong Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, tơợ k’tứi t’coóh Ma Khải Sò nắc ơy p’têết pazưm lâng khèn Mông, đợ đh’riêng xa’nưl âng khèn ơy lướt moót cóh t’coóh tơợ bha bhướp k’conh âng đoo. Tơợ bêl 15 c’moo t’coóh nắc ơy choom plong đợ xa’nưl khèn tr’nơợp cóh bài khèn ty, manứih Mông moon nắc jax ntir, ngai pachoom khèn nắc zêng lêy pachoom bài nâu. T’coóh Sò moon, đợ c’moo bêl t’coóh bhrợ cán bộ Mặt trận, k’conh âng t’coóh Sò cung nặc mưy nghệ nhân plong khèn pr’hay choom cóh vel, taluôn lêy moon pachoom đoọng ha k’coon lêy plong pachoom lâng múa khèn Mông đoọng zư đợc râu r’vai ma bhưy âng manứih Mông. Tước bêl đhêy hưu t’coóh nắc t’bhlâng lêy đợc bấc cr’chăl t’ngay lêy cha’mêết ooy khèn Mông, pachoom plong đợ bài khèn. Xoọc đâu t’coóh taluôn lướt plong ooy zâp g’lúh bhiệc bhan, tết tọc, vêy manứih chêết bil, xay xơ manứih lâng bơơn Sở văn hoá k’đươi lướt pachoom khèn động ha lang p’niên. Ting cơnh t’coóh Sò, đợ xa’nay t’ruíh âng acoon manứih, âng plêệng k’tiếc zêng bơơn đui truíh lâng xa’nưl khèn bhrợ ha ngur loom manứih. Bêl vêy manứih bil, khèn nắc dzợ ta lêy mưy râu zooi zúp bhrợ padưr râu cr’noọ cr’niêng âng manứih mamung xay moon lâng manứih ơy lấh bil. Đợ t’ngay lễ tết, bhiệc bhan chr’nắp âng đhanuôr Mông, xa’nưl khèn nắc đoo pa’noong p’têết tơợp prá xay âng đợ đha’đhâm manứih Mông lâng ch’roonh âng đay. Tơơm ríah âng khèn Mông ha cơnh? Hâu tu khèn Mông ắt pazưm lâng liêm chr’nắp cơnh đêếc lâng đhanuôr acoon cóh Mông? T’coóh Ma Khải Sò đoọng năl: “Đh’nui t’ruíh bh’lêê bh’la xay moon vêy 7 cha’nặc đhi noo plong a’luốt liêm choom, bêl k’căn k’conh bil zâp ngai tớt mưy đhị ặt plong lâng rêên hay chơợ k’căn k’conh, bhiệc lơi jợ cắh ngai lêy k’đhơợng. lêy cơnh đêếc, 7 apêê đhi noo tớt pazưm đh’rứah pazưm 7 n’coo am váih mưy đoọng mưy cha’nặc plong ta moon nắc khèn. Ooy cr’chăl n’nắc vêy mưy cha’nặc cóh 7 đhi noo nâu bil, tu cơnh đâu khèn Mông nắc dzợ ta pazưm lâng 6 n’coo am dal la lay mơ, bhrợ p’cắh đoọng ha 6 đhi noo. Khèn nắc glúh váih tơợ đêếc. Ting ta xay truíh nắc tơợ lang nâu tước lang n’tốh vêy 4 râu tr’coọ xa’nưl, sơ nhạc, tiểu nhạc, trung nhạc lâng đại nhạc. Liêm chr’nắp lâng 4 râu tr’coọ xa’nưl apêê pác lêy 4 râu cr’liêng pr’hát: pr’hát tơơm ríah, pr’hát ba boóch, pr’hát âng đơơng manứih chêết lâng pr’hat bhuốih ta’rí k’roóc... ooy đâu, cr’liêng pr’hát ty ríah nắc đoo chr’nắp bhlâng, zâp ooy cóh bha’lang k’tiếc cung plong tr’cơnh. Khèn vêy tơợ chế độ nông nô, hân đhơ cơnh đêếc cắh ơy lấh padưr pa’xớc, bêl dzoọc tước chế độ phong kiến khèn Mông nắc tơợp padưr pa’xớc, nắc vêy đợ c’bhúh kỹ sư bhrợ têng khèn Mông.”

Manứih Mông kiêng plong khèn, kiêng múa khèn lâng xơợng xa’nưl khèn, tu khèn bhrợ p’cắh lịch sử âng mưy acoon cóh, pr’ắt tr’mung k’căn k’conh, đhi noo lâng pr’ắt tr’mung bhrợ manứih âng acoon cóh Mông. Vêy đhr’năng cung tu cơnh đêếc nắc c’moo đâu hân đhơ 89 c’moo ơy, t’coóh Ma Khải Sò dzợ zư đợc r’vai acoon cóh đhị xa’nưl khèn, t’coóh taluôn kiêng pachoom đợ bài khèn pr’hay đoọng ha lang p’niên zư lêy văn hoá âng acoon cóh đay. T’coóh Sò moon, pachoom plong khèn lâng múa khèn chr’nắp bhlâng, nắc lêy t’bhlâng pachoom, la lua vêy râu cr’noọ cr’niêng: “Acu moon lâng Phòng văn hoá bhrợ têng mưy g’lúh Hội thảo moon ooy khèn Mông, n’hâu crêê nắc lêy pachoom, n’hâu lết nắc lơi. Acu lướt pachoom 4-5 lớp vêy 2, 3 apêê nắc t’mêê pachoom bài ty nắc lướt plong ặ, plong cắh crêê, pachoom cớ nắc k’đhạp bhlâng. Khèn k’đhạp plong, kiêng zư lêy nắc lêy vêy g’lúh Hội thảo lâng k’đươi zâp apêê t’coóh t’ha pazưm lướt pấh lêy pachoom. C’moo n’nắc bhrợ t’ngay bhiệc bhan văn hoá Khèn Mông cóh Hà Giang hân đhơ cơnh đêếc, cắh ngai moon Khèn nắc c’cir phi vật thể. Xoọc đâu nắc t’coóh t’ha, lang p’niên lêy bhrợ ha cơnh đoọng zư lêy, padưr văn hoá, j’niêng cr’bưn âng đhanuôr Mông hêê. Nắc lêy đoàn kết lấh mơ vêy liêm choom.”

Lấh 20 apêê p’niên cóh vel bơơn t’coóh pachoom plong lâng múa khèn, t’coóh Ma Khải Sò dzợ pấh pachoom bấc lớp pachoom khèn cóh zâp vel đông cóh tỉnh, lâng đợ học viên k’dâng lấh 100 cha’nặc. T’coóh cung pachoom đoọng ha zâp thí sinh p’cắh mặt tỉnh Hà Giang lướt thi ooy t’ngay bhiệc bhan văn hoá acoon cóh Mông prang k’tiếc k’ruung t’mêê đâu ahay. Tước đâu nắc ơy vêy bấc manứih plong lâng múa khèn liêm choom bêl vêy t’coóh pachoom đoọng. anoo Vàng Sào Hùng cóh chr’val Thanh Vân, chr’hoong Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, mưy học trò âng t’coóh Sò moon: “Nắc mưy manứih dzợ p’niên, acu chắp kiêng văn hoá khèn âng acoon cóh zi. Acu bơơn t’coóh Ma Khải Sò pachoom plong khèn, acu kiêng bhlâng. Acu nắc pachoom lứch đợ bài khèn đoọng t’bhlâng zư lêy đợ bài khèn nâu, tu đợ bài khèn nâu chr’nắp bhlâng lâng đhanuôr Mông lâng nắc bơơn đươi tơợ lang nâu tước lang n’tốh. Acu chắp hơnh t’coóh Sò ơy k’rang lêy pachoom đoọng ha cu.”

Đợ bài khèn Mông lâng đợ pr’hát pr’hay chr’nắp ha ngur loom manứih xơợng. bêl ta’u loom, bêl bhui harm manứih Mông zên âng đơơng plong khèn. Xa’nưl khèn pr’hay ha ngur nâu ặt dưr xưl cóh zâp crâng dading bêl vêy đợ apêê k’coon âng đhanuôr Mông cơnh nghệ nhân Ma Khải Sò taluôn vêy trách nhiệm zư lêy, đợc pachoom văn hoá acoon cóh./.

Đầu xuân gặp nghệ nhân khèn Mông Ma Khải Sò- Người gìn giữ hồn dân tộc

(Vàng Lan)

         Hà Giang là một trong 13 tỉnh của cả nước được công nhận về bảo tồn,  phát huy và giữ gìn văn hóa khèn Mông. Kết quả này có đóng góp rất lớn của các nghệ nhân trong việc gìn giữ, lưu truyền nguồn gốc của cây khèn. Nghệ nhân khèn Mông Ma Khải Sò, người có uy tín trong đồng bào Mông Hà Giang, một nghệ nhân rất tâm huyết, coi khèn như là linh hồn của người Mông là một ví dụ.

Sinh ra và lớn lên ở xã Thái An, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, từ nhỏ ông Ma Khải Sò đã gắn bó với khèn Mông, thấm đượm giai điệu của khèn từ ông nội và cha của mình. Từ năm 15 tuổi ông đã biết thổi những nốt nhạc đầu tiên trong bài khèn gốc (người Mông gọi là jax ntir) mà khi học khèn ai cũng phải học qua bài này. Ông Sò chia sẻ, những năm khi ông làm cán bộ Mặt trận, cha của ông Sò cũng là một nghệ nhân thổi khèn rất giỏi ở bản, luôn giành thời gian truyền dạy cho con trai mình thổi và múa khèn Mông để lưu giữ linh hồn của người Mông. Đến khi nghỉ hưu ông tiếp tục dành nhiều thời gian nghiên cứu về khèn Mông, học thổi thành bài khèn. Hiện tại ông thường xuyên đi thổi vào các dịp Lễ tết, đám ma, đám cưới và được Sở văn hóa mời đi dạy khèn cho thế hệ trẻ. Theo ông Sò, những câu chuyện của con người, của trời đất đều được kể bằng tiếng khèn làm thấm đẫm lòng người. Trong đám ma, khèn còn được coi là công cụ giúp người sống nói lên nỗi lòng của mình với người đã khuất. Những ngày lễ tết, lễ hội quan trọng của đồng bà Mông, tiếng khèn chính là cây cầu bắt lời tỏ tình đôi lứa của những chàng trai người Mông.  Nguồn gốc của khèn Mông như thế nào? Vì sao khèn Mông lại gắn bó và có ý nghĩa quan trọng như vậy với đồng bào dân tộc Mông? Ông Ma Khải Sò cho biết: “ Chuyện kể rằng có 7 anh em thổi sáo rất giỏi, khi bố mẹ mất mỗi người ngồi một góc thổi than khóc cha mẹ, công việc đám tang không ai quán xuyến. Thấy vậy 7 anh em ngồi bàn nhau gộp 7 ống trúc thành một để một người thổi gọi là khèn ( kênhx). Trong thời gian đó có một người trong 7 anh em mất vì vậy khèn Mông chỉ còn được ghép bởi 6 ống trúc có độ dài ngắn khác nhau tượng trưng cho 6 anh em. Chiếc khèn ra đời từ đó. Cho đến nay chưa ai thống kê được có bao nhiêu lời ca khèn. Qua truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác thì có 4 loại nhạc (sơ nhạc, tiểu nhạc, trung nhạc và đại nhạc). Tương ứng với 4 loại nhạc người ta phân ra 4 loại lời ca: lời ca gốc, lời ca giao duyên, lời ca đưa đón đám ma và lời ca tế trâu bò...trong đó lời ca gốc là quan trọng nhất, ở đâu trên thế giới cũng thổi giống nhau. Khèn có từ chế độ nông nô, nhưng chưa phát triển, khi chuyển lên chế độ phong kiến khèn Mông bắt đầu phát triển, mới có những nhóm kỹ sư chế tác ra khèn Mông”.

Người Mông thích thổi khèn, thích múa khèn và nghe tiếng khèn, bởi khèn thể hiện lịch sử của một dân tộc, tình mẫu tử, nghĩa tình anh em và lẽ sống làm người của dân tộc Mông. Có lẽ cũng vì vậy mà năm nay dù đã bước sang tuổi 89, ông Ma Khải Sò vẫn canh cánh giữ hồn của dân tộc qua tiếng khèn,  ông luôn muốn truyền dạy những bài khèn hay cho lớp trẻ để lưu giữ văn hóa của dân tộc mình. Ông Sò cho biết, học thổi khèn và múa khèn rất khó, cần phải kiên trì và thực sự có niềm đam mê: “ Tôi nói với Phòng văn hóa tổ chức một cuộc Hội thảo nói về khèn Mông, cái gì đúng thì truyền dạy, cái gì sai thì bỏ. Tôi đi dạy 4-5 lớp có một số người vừa mới biết thổi bài gốc đã đi thổi khèn rồi, thổi không đúng, dạy lại thì rất khó. Khèn rất khó, muốn bảo tồn cần phải có cuộc Hội thảo và mời các cụ tập trung đến tham gia. Năm ngoái mở Ngày Hội văn hóa Khèn Mông ở Hà Giang nhưng chưa ai công nhận Khèn là di sản  phi vật thể. Giờ tôi đã có tuổi, lớp trẻ cần phải làm thế nào để giữ gìn, phát huy được văn hòa, phong tục tập quán của đồng bào Mông ta. Cần phải đoàn kết hơn mới thành công”.

        Ngoài 20 người trẻ ở bản được ông truyền dạy thổi và múa khèn, ông Ma Khải Sò còn tham gia nhiều lớp dạy khèn ở các địa phương trong tỉnh, với số học viên khoảng trên 100 người. Ông cũng dạy, tập huấn cho các thí sinh đại diện tỉnh Hà Giang đi thi trong Ngày hội văn hóa dân tộc Mông toàn quốc vừa qua. Đến nay đã có rất nhiều người thổi và múa khèn thành thạo khi được ông chỉ dạy. Anh Vàng Sào Hùng, ở xã Thanh Vân, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, một học trò của ông Sò nói:“ Là một người trẻ tuổi, tôi rất thích văn hóa khèn của dân tộc mình. Tôi được ông Ma Khải Sò dạy thổi khèn, tôi rất thích. Tôi sẽ học hết những bài khèn để tiếp tục gìn giữ những bài khèn này vì những bài khèn này rất quan trọng với đồng bào Mông và sẽ được dùng từ đời này qua đời khác. Tôi rất cảm ơn ông Sò đã rất tâm huyết chỉ dạy cho tôi”.

       Những bài khèn Mông với lời ca thắm thiết, da diết lòng người. Khi buồn, khi vui người Mông đều mang khèn ra thổi. Tiếng khèn du dương ấy mãi vang vọng khắp núi rừng khi có những người con của đồng bào Mông như nghệ nhân Ma Khải Sò luôn trách nhiệm gìn giữ, lưu truyền văn hóa dân tộc./.