Đoọng vêy bơơn năl ghít liêm râu chr’nắp ma bhưy âng manứih Dao bhrông cơnh xoọc đâu nắc mưy râu pr’đoọng ga mắc âng tất lang t’coóh Triệu Nguyên Minh. P’nar k’conh k’căn tơợ p’niên, t’coóh bơơn mưy pr’loọng đông a’dô lêy pay đơơng băn tơợ k’tiếc Thái Bình chô cóh k’coong ch’ngai Lào Cai-Tây Bắc. p’niên p’nar nâu nắc pr’đoọng bơơn mưy pr’loọng đông manứih Dao pay băn zư. Lêy k’coon bhriêl ta bách, k’căn k’conh nắc đoọng k’coon lướt học văn hoá lâng pa choom chữ Nôm Dao.

      Bơơn lêy râu chr’nắp văn hoá, j’niêng cr’bưn ga mắc âng bha ar ty, nắc lấh 30 c’moo hanua t’coóh Minh p’zay lêy cha mêết lâng đợc bấc cr’chăl t’ngay đoọng ha bhiệc chấc lêy năl, zư lêy. Xoọc t’coóh nắc zư đợc lấh 100 bêệ bha ar xrặ lâng chữ Nôm Dao. Ooy đâu, bấc bha ar vêy chr’nắp đắh lịch sử. Lấh mơ nắc vêy đợ sách xrặ đợc đợ j’niêng cr’bưn, xay moon ooy đắh pr’ắt tr’mung liêm ta níh âng acoon manứih. Hân đhơ t’coóh nắc zâp t’ngay t’coóh dzợ bhrợ pr’zợc lâng đợ bha ar nôm Dao. T’coóh ta luôn xơợng đài đoọng pa choom c’năl bh’rợ, lêy cha mêết bhiệc bhrợ pr’hay, ra pặ pa liêm đợ râu chr’nắp ooy đợ bha ar ty liêm ghít, t’mêê đoọng manứih đọc bơơn năl liêm buôn: “Bêl ahay, bhiệc zư lêy zr’nắh k’đhạp bhlâng, pa đhang moon cơnh bhiệc bhuốih cáih a’bhô dang, xoọc đâu acu ơy xrặ liêm zâp váih mưy quyển lalay. Xang nặc tước bhuốih Mụ lâng bấc j’niêng cr’bưn lơơng nắc zêng ra pặ bhrợ liêm chr’nắp. Bêl kiêng đươi nắc manứih choom đọc chữ Nôm choom buôn đươi dua. Bêl xrặ váih bha ar cơnhd dâu nắc bơơn đươi dua bhrợ p’cắh liêm chr’nắp. Xoọc đâu zâp vel đông cóh Nậm Dạng nâu zêng đươi dua ting bha ar nâu.”

       Cắh mưy zư đợc bấc bha ar ty chr’nắp, t’coóh Triệu Nguyên Minh nắc dzợ pa choom đoọng ha bấc lang p’niên, zúp đoọng apêê choom dưr váih manứih bh’bhuốih. Cóh đhanuôr manứih Dao moon zr’nưm, manứih bh’bhuốih buôn ta lêy nắc manứih bhriêl ta bách âng manứih Dao, nắc manứih zư lêy lâng bhrợ têng đoọng ha bha ar ty. Tước đâu, cóh zâp chr’val âng chr’hoong Văn Bàn nắc ơy vêy k’noọ 300 cha nặc bơơn pa choom, ooy đâu, lấh 20 cha nặc choom bhrợ têng đợ bhiệc bhuốih ting j’niêng cr’bưn.

       P’têết cớ râu cr’noọ bh’rợ đắh văn hoá Dao âng k’conh đay, 8 cha nặc k’coon n’jứih âng t’coóh Minh, ngai cung choom chữ Nôm Dao lâng zêng nặc đợ apêê buôn lướt bhuốih cáih bơơn bấc ngai năl cóh zr’lụ đâu. K’coon n’jứih t’lạch âng t’coóh Minh nắc anoo Triệu Kim Hữu dzợ choom xrặ pr’hát Dao lâng chữ Nôm lâng tự bhrợ đợ j’niêng cr’bưn chr’nắp âng manứih bhuốih ting cơnh ty ahay: “Tơợ p’niên acu ơy pa choom chữ phổ thông n’jứah pa choom chữ Nôm lâng zâp j’niêng cr’bưn âng acoon cóh đay. Xoọc đâu acu nắc choom bhrợ bấc râu bhiệc bhuốih cáih tơợ đệ tước dal. Xoọc đâu p’loon xoọc ama dzợ ma mung k’rơ nắc moon pa choom đoọng. lêy c’rơ g’lêếh âng ama cu nắc bơơn Đảng lâng Nhà nước hâng hơnh, bơơn ta moon nắc Nghệ nhân ưu tú nắc acu ting bơơn pa xoọng cr’noọ t’bhlâng pa choom, lêy cha mêết bha ar ty chr’nắp âng a’conh a’bhướp đợc đoọng.”

      Xoọc đâu, tu ma tr’lưm tr’xăl bấc đắh văn hoá, đợ apêê nghệ nhân năl ghít văn hoá Dao cơnh t’coóh Triệu Nguyên Minh cắh bấc. tu cơnh đêếc, bhiệc pa choom đoọng ha lang p’niên đợ râu chr’nắp văn hoá acoon cóh cơnh t’coóh Minh nắc ơy lâng xoọc bhrợ nắc bhiệc chr’nắp bhlâng, bơơn chính quyền vel đông lâng đhanuôr hơnh déh, chắp nhêr. T’coóh Nguyễn Anh Đức, Phó Chủ tịch UBND chr’val Nậm Dạng, chr’hoong Văn Bàn, tỉnh Lào Cai đoọng năl: “T’coóh Minh nắc manứih zay ta bách lêy cha mêết lâng zư lêy bha ar ty chr’nắp tơợ đenh. T’coóh nắc ơy t’bhlâng pa choom đoọng ha lang p’niên cóh vel đông. Bêl t’coóh bơơn ta moon nắc Nghệ nhân ưu tú, cắh nặc mưy râu bhui har âng pr’loọng đông nắc cung râu hâng hơnh âng đhanuôr zâp acoon cóh chr’val Nậm Dạng. azi ta luôn moon p’too đợ ngai vêy zr’nưm cr’noọ cr’niêng đoọng zư lêy râu ty chr’nắp âng đhanuôr acoon cóh doọ choom bil pất.”

      C’moo 2019, t’coóh Triệu Nguyên Minh nắc mưy ooy 10 nghệ nhân âng tỉnh Lào Cai lâng nắc 561 cha nặc manứih liêm chr’nắp cóh prang k’tiếc k’ruung bơơn Chủ tịch k’tiếc k’ruung cher đoọng ch’ner Nghệ nhân ưu tú. Nâu đoo n’jứah nặc hun pr’hêl chr’nắp, n’jứah nặc pr’đơợ đoọng t’coóh Triệu Nguyên Minh t’bhlâng pa choom, zư lêy, pa dưr đợ râu chr’nắp văn hoá acoon cóh Dao đoọng ha coon a’châu tất lang ha y chroo./.

Triệu Nguyên Minh-Người giữ lửa, truyền lửa văn hóa Dao

Chẻo Thu

  Ở thôn Thượng, xã Nậm Dạng, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, ông Triệu Nguyên Minh, 89 tuổi, dân tộc Dao  được bà con kính trọng gọi bằng thầy bởi ông không chỉ là người am hiểu về văn hóa dân tộc, mà còn  lưu giữ nhiều sách văn tự cổ của người Dao Đỏ cho con cháu.

Để có được kho tri thức cổ của người Dao Đỏ như hiện nay thực sự  là một cơ duyên lớn của cuộc đời ông Triệu Nguyên Minh. Mồ côi cha mẹ từ nhỏ, ông được một người hàng xóm thương xót dắt theo từ miền xuôi Thái Bình lên vùng cao Lào Cai- Tây Bắc mưu sinh. Cậu bé mồ côi năm đó may mắn được một gia đình người Dao nhận làm con nuôi. Thấy con sáng dạ, bố mẹ nuôi khuyến khích con đi học văn hóa và học chữ Nôm Dao.

Nhận thấy giá trị văn hóa, tín ngưỡng rất lớn của sách cổ, nên hơn 30 năm qua ông  Minh miệt mài nghiên cứu và giành nhiều thời gian cho việc sưu tầm, bảo tồn. Hiện ông đang lưu giữ hơn 100 cuốn sách viết bằng chữ nôm Dao. Trong đó, rất nhiều sách có giá trị về lịch sử. Đặc biệt có những cuốn sách ghi lại những hiện tượng tự nhiên, các nghi lễ phong tục tập quán, những cuốn sách cổ hướng con người sống chân, thiện, mỹ. Mặc dù tuổi đã cao nhưng hàng ngày ông vẫn làm bạn với những trang sách nôm Dao. Ông thường xuyên nghe đài để trau dồi thêm kiến thức, tham khảo cách làm hay rồi hệ thống, sắp xếp lại những giá trị trong kho tàng sách cổ theo tư duy logic mới để người đọc tiếp cận một cách dễ dàng nhất. “Trước đây việc lưu trữ rất khó khăn, ví dụ như bài khấn gia tiên chẳng hạn, hiện nay tôi đã ghi chép đầy đủ thành 1 quyển riêng. Rồi đến cúng Mụ, giải hạn và nhiều nghi lễ khác đều được phân xếp loại hợp lý. Khi cần là người đọc được chữ nôm sẽ sử dụng được, dễ sử dụng. Khi viết thành sách như thế này sẽ thống nhất được cách sử dụng thể hiện được tính trang trọng, tôn nghiêm khi hành lễ. Hiện nay tất cả các thôn, bản ở Nậm Dạng này đều sử dụng theo sách này hết”.

Không chỉ lưu giữ được nhiều sách cổ quý giá, ông Triệu Nguyên Minh còn truyền dạy cho nhiều người trẻ, giúp họ có thể trở thành thầy cúng. Trong cộng đồng người Dao nói chung, người thầy cúng thường được coi là tri thức của người Dao, là người lưu giữ và khai thác kho sách cổ. Đến nay, ở các xã thuộc huyện Văn Bàn đã có gần 300 người được ông truyền dạy, trong đó, trên 20 người có thể thực hiện những lễ cúng cao nhất theo phong tục.

Tiếp nối niềm đam mê văn hóa Dao của bố mình, tám người con trai của ông Minh, ai cũng giỏi chữ Nôm Dao và đều là những thầy cúng nổi tiếng trong vùng. Người con trai út của ông Minh là anh Triệu Kim Hữu còn có thể sáng tác bài hát Dao bằng chữ Nôm và tự mình làm được những nghi lễ cao nhất của một thầy cúng theo truyền thống: “Từ bé tôi đã vừa học chữ phổ thông vừa học chữ Nôm và các nghi lễ của dân tộc mình. Hiện nay tôi đã có thế làm được nhiều loại lễ từ thấp tới cao. Giờ tranh thủ bố còn khỏe thì chỉ bảo, phân tích thêm để mình còn lĩnh hội đầy đủ nhất. Thấy công sức của bố tôi đã được Đảng và Nhà nước vinh danh, được công nhận là Nghệ nhân ưu tú thì tôi như càng được tiếp thêm quyết tâm học tập, nghiên cứu sách cổ do cha ông để lại”.

Hiện nay, do giao thoa nhiều luồng văn hóa, lớp nghệ nhân am hiểu văn hóa Dao như ông Triệu Nguyên Minh không còn nhiều. Chính vì vậy, việc truyền dạy cho lớp trẻ những giá trị văn hóa dân tộc như ông Minh đã và đang làm là việc làm rất đáng quý,  được chính quyền địa phương và nhân dân ghi nhận. Ông Nguyễn Anh Đức, Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nậm Dạng, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai đánh giá: “Ông Minh là người đam mê nghiên cứu và bảo tồn sách cổ từ lâu. Ông đã tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ trong thôn, bản. Khi ông được công nhận là Nghệ nhân ưu tú là niềm vinh dự tự hào của bà con nhân dân các dân tộc xã Nậm Dạng. Chúng tôi luôn khuyến khích những ai có chung niềm đam mê  để lưu giữ và bảo tồn truyền thống văn hóa của dân tộc mình không bị mai một”

Năm 2019, ông Triệu Nguyên Minh là một trong mười nghệ nhân của tỉnh Lào Cai và là 561 cá nhân tiêu biểu trong cả nước vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú”. Đây vừa là phần thưởng cao quý, vừa là động lực để ông Triệu Nguyên Minh tiếp tục truyền dạy, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Dao cho con cháu muôn đời sau./.