Bêl apêê bhrợ têng bh’rợ khoa học ta đang moon zư lêy quyền acoon manuýh đh’rứah lâng zư lêy c’cir nắc cóh bấc zr’lụ, rau ting bhrợ têng âng zập ngai đhị zr’lụ c’cir xoọc ắt lâng đhr’năng zr’nắh k’đháp, rau cắh liêm choom, cơnh: p’rá xa nay âng đhanuôr la lua cắh ơy vêy ta chắp lêy cóh bh’rợ zư lêy lâng xay moon đợ chính sách crêê tước ooy c’cir lâng pr’ắt tr’mông âng apêê đoo. Xăl tu bơơn đươi dua rau liêm crêê, pr’ắt tr’mông âng đhanuôr buôn pa bhlâng ta xăl. Đhalum t’ngay c’cir văn hoá VN, đhanuôr lâng pr’zớc đương xơợng bha ar xrặ âng Phương Thuý – PV Đài P’rá VN.

# Pa châng lâng 8 zr’lụ c’cir bha lang k’tiếc âng VN, Hội An nắc muy c’cir mamông lâng lấh 1 r’bhâu c’cir, cóh đêếc bấc bhlâng nắc c’cir âng c’bhúh lâng cr’nhăng. Zr’lụ âng c’cir phố ty Hội An bhứah pa bhlâng lâng nắc l’thai doọ u céch cơnh zr’lụ c’cir cố đô Huế cắh cậ cơnh Thánh địa Mỹ Sơn, cắh cậ cơnh cóh muy bơr c’cir n’lơơng. Tu cơnh đêếc nắc tơợ tr’nơớp, bêl xay moon bh’rợ zư lêy lâng ta đang moon xay moon năc ng’đớc c’cir văn hoá bha lang k’tiếc, chính quyền TP Hội An ơy nhăn boóp p’rá âng zập ngai lâng lêy nắc đoo nắc xa nay bha lâng đoọng ha rau liêm choom cóh bh’rợ zư lêy c’cir. T’coóh Nguyễn Văn Sơn, Phó Chủ tịch UBND TP Hội An xay moon kinh nghiệm:

Bh’rợ nhăn boóp p’rá âng đhanuôr tơợ rau xa nay bh’rợ âng Hội An ơy bhrợ têng tơợ 30 c’moo n’nâu. Tơợ xa nay k’đhơợng xay rau liêm choom cóh bh’rợ tr’câl tr’bhlêy cóh phố, xa nay bh’rợ quảng cáo cắh cậ xay moon bhrợ bhr’lậ nắc lứch nhăn boóp p’rá âng đhanuôr. Rau bơr cậ, tơợ xa nay pa dưr lâng pay pa chô rau liêm choom tơợ c’cir đoọng pác đoọng ha đhanuôr lâng bấc cơnh bh’rợ. ba bi cơnh: muy bơr bêệ đông ty, đợ đông bhươl, đông tộ gộ nắc vêy ta pa câl vé đoọng mót lêy lâng zên vé nắc vêy ta pay đoọng cóh zập c’moo. Rau bơr cậ, đợ đông ty nắc vêy azi đoọng muy pâng bhrợ têng zr’lụ tr’câl tr’bhlêy.

Hân đhơ cơnh đêếc, cắh vêy c’cir hân đoo công vêy bấc rau liêm buôn lâng ơy choom k’rong đhanuôr pazum têy zư lêy c’cir cơnh phố ty đanh Hội An. Bấc đhanuôr cóh zr’lụ c’cir bil k’tiếc, bh’rợ ta bơơn tr’mông tr’xăl lâng cắh dzợ cơnh lơơng nắc chêếc bh’rợ t’mêê. T’mêê n’nâu, đhanuôr cr’noon ty đanh Đường Lâm ơy xay moon gít rau mốp loom bêl nắc ng’câl vé tước lêy nắc vêy choom mót ooy c’riing âng bhươl cr’noon âng đay. Ha dzợ lâng pazêng crâng g’mrâng xang bêl ta xay moon nắc zr’lụ zư lêy crâng k’coong âng bha lang k’tiếc nắc cắh ơy xay bhrợ ma mơ mr’cơnh rau liêm crêê bhlưa đhanuôr lâng nắc manuýh c’la ty lâng apêê ban k’đhơợng lêy âng chính quyền bhrợ t’váih, bhrợ t’váih rau mốp loom luônh… Đhị đêếc cậ, xa nay rơợng griing ooy bh’rợ zư lêy c’cir nắc bấc pa bhlâng, bấc zr’lụ nắc bhrợ bh’rợ toom t’piing lâng bh’rợ bhrợ t’váih rau ma mơ mr’cơnh. Bh’rợ n’nâu nắc bhrợ t’váih rau t’tơợn lâng rau xa nay zư lêy rau liêm crêê âng zập ngai đhị zr’lụ c’cir. GS Pi – tơ Bin Lat – sơn ( Peter Bille Larsen), Đại học Lucerne, Thuỵ sĩ, manúyh vêy bấc c’moo pa chắp ch’mêết lêy ooy rau liêm crêê âng zập ngai đhị zr’lụ c’cir bha lang k’tiếc âng VN xay moon:

Ahêê n’năl bêl ng’bhrợ t’váih zr’lụ c’cir bha lang k’tiếc nắc vêy bấc rau liêm choom ooy kinh tế. Ha dzợ xa nay cóh đâu nắc ng’bhrợ têng cơnh ooy đoọng pazêng rau liêm choom n’nắc nắc vêy ta pác đoọng ha đhanuôr đhị vel đông nắc cắh ơy vêy ta xay bhrợ liêm gít, cắh ơy vêy chính sách gít liêm đoọng pazêng rau liêm crêê n’nắc tước ooy đhanuôr đharứt cóh k’tiếc k’ruung, đoọng apêê đoo vêy đợ rau ma mơ mr’cơnh.

C’cir bha lang k’tiếc nắc ch’ner pr’đớc ting n’nắc nắc rau liêm buôn lướt đh’rứah vêy bấc rau zr’nắh k’đháp xay p’cắh ha zập ngai. Đhanuôr nắc choom ắt lâng đhr’năng pa dưr rau chr’nắp, bh’rợ kinh tế tr’xăl. Rau ting xay bhrợ âng pazêng doanh nghiệp, âng pazêng công ty zên bạc cóh bh’rợ đươi dua rau chr’nắp âng c’cir nắc crêê tước trực tiếp ooy rau liêm crêê âng zập ngai đhị vekl đông. Ting cơnh GS, TS Đặng Văn Bài, Uỷ viên Hội đồng c’cir k’tiếc k’ruung: xa nay xoọc đâu nắc ng’bhrợ đoọng ha zập ngai cóh vel đông n’năl gít quyền lâng rau liêm crêê cóh bh’rợ tung zư lêy, pa dưr rau chr’nắp âng c’cir. Rau đâu nắc đơớh vêy ng’bhrợ têng lâng rau xa nay pháp luật, pa bhlâng nắc Luật Di sản.

Ahêê nắc xay bhrợ rau mr’cơnh cr’noọ xa nay lâng apêê đoo. Ba bi cơnh apêê đoo vêy tộ đoọng c’cir âng đay đoọng xay moon c’cir k’tiếc k’ruung cắh, apêê đoo vêy tộ đoọng c’cir p’cắh ooy UNESCO cắh? xang n’nắc pazêng bh’rợ bhr’lậ, pa liêm c’cir nắc ahêê công nhăn boóp p’rá âng apêê đoo. Ting n’nắc, bêl bhrợ têng pazêng dự án n’nắc nắc vêy bh’rợ ch’mêết lêy âng zập ngai. Lâng cóh x’rịa đh’rứah lâng dự án n’nắc nắc ng’zư lêy rau chr’nắp pa bhlâng cóh prang bha lang k’tiếc.

Zập ngai nắc vêy cơnh nắc cơ quan k’đhơợng âng nhà nước, âng apêê bhrợ têng bh’rợ khoa học, doanh nghiệp du lịch, manuýh tước la lêy. Nắc đợ manúyh ắt mamông đanh đươnh, ắt đanh lâng c’cir tước k’r’bhâu c’moo n’nâu nắc vêy ng’lêy nắc rau chr’nắp pa bhlâng. pr’ắt tr’mông cóh zập t’ngay, văn hoá lâng c’năl văn hoá cóh vel đông âng apêê đoo nắc dưr váih rau chr’nắp pa bhlâng âng c’cir. Xăl tu mơ đhiệp ting xay bhrợ, xay p’cắh trách nhiệm âng đhanuôr lâng c’cir nắc ng’đớc zập ngai đhị vel đông nắc c’la bha lâng, bơơn đươi dua rau liêm crêê tơợ c’cir lâng vêy bh’rợ nắc zư lêy c’cir./.

CHIA SẺ LỢI ÍCH CỘNG ĐỒNG TẠI CÁC DI SẢN

         Trong khi các nhà khoa học kêu gọi bảo vệ quyền con người đi đôi với bảo vệ di sản thì ở không ít nơi, sự tham gia của cộng đồng tại các khu di sản đang đứng trước nhiều thách thức, hạn chế như: người dân chưa thực sự có tiếng nói trong việc quản lý và quyết định những chính sách có liên quan đến di sản và đời sống của họ. Thay vì được hưởng lợi, cuộc sống của cộng đồng dân cư rất dễ bị thay đổi. Nhân Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam, mời bà con và các bạn nghe bài viết của Phương Thúy- PV Đài TNVN:

So với 8 khu di sản Thế giới của Việt Nam, Hội An là một di sản sống với hơn 1 nghìn di tích, trong đó phần lớn là di tích của tập thể và tư nhân. Phạm vi của khu phố cổ Hội An rất rộng và mở chứ không khép kín như Quần thể di tích cố đô Huế hay Thánh địa Mỹ Sơn, hoặc như một số khu di sản khác. Do đó ngay từ đầu, khi đặt ra vấn đề bảo tồn và đề nghị công nhận Di sản văn hóa thế giới, chính quyền thành phố Hội An đã lấy ý kiến tham vấn của cộng đồng và coi đó là vấn đề quyết định cho thành công trong công tác bảo tồn di sản. Ông Nguyễn Văn Sơn, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hội An chia sẻ kinh nghiệm: 

         Việc lấy ý kiến người dân thể hiện qua những điều Hội An đã làm nhất quán từ hơn 30 năm nay. Từ vấn đề quản lý trật tự kinh doanh trong phố, vấn đề quảng cáo hay tổ chức tu sửa đều lấy ý kiến người dân. Thứ hai, thông qua việc phát huy và thu lợi nhuận từ di tích để chia sẻ lại cho người dân với nhiều hình thức. Ví dụ: một số nhà cổ, những đình làng, khu nhà thờ tộc được đưa vào vé tham quan và được trích lại nguồn thu vé hàng năm. Thứ hai, những nhà cổ được chúng tôi cho phép một phần để làm điểm kinh doanh, buôn bán.

         Thế nhưng, không phải di sản nào cũng có nhiều điều kiện thuận lợi và huy động được cộng đồng cùng chung tay bảo vệ di sản như phố cổ Hội An. Không ít người dân trong vùng di sản bị mất đất, việc mưu sinh bị thay đổi và không có lựa chọn nào khác là đi tìm công việc mới. Cách đây không lâu, người dân làng cổ Đường Lâm đã tỏ rõ sự bức xúc khi  phải mua vé tham quan mới được qua cổng làng mình. Còn đối với các khu rừng đặc dụng sau khi được công nhận là Khu bảo tồn thiên nhiên thế giới lại chưa giải quyết hài hòa lợi ích giữa người dân với tư cách là chủ sử dụng cũ với các ban quản lý do chính quyền lập ra, dẫn đến những mâu thuẫn không đáng có.... Trong khi đó, sức ép về quản lý di sản rất lớn, nhiều nơi lại sử dụng các biện pháp hành chính nhiều hơn là tạo sự đồng thuận. Việc làm này vô tình đi ngược lại với những nguyên tắc về đảm bảo quyền lợi cộng đồng tại khu di sản. Giáo sư Pi-tơ Bin Lat-sơn (Peter Bille Larsen), Đại học Lucerne, Thụy Sĩ, người có nhiều năm nghiên cứu về quyền lợi cộng đồng tại các khu di sản thế giới của Việt Nam cho rằng:

          Chúng ta biết khi thành lập một khi di sản thế giới sẽ có rất nhiều lợi ích kinh tế. Nhưng vấn đề là làm thế nào để những lợi ích đó được chia sẻ với những người dân địa phương thì vẫn chưa giải quyết được rõ, chưa có chính sách cụ thể để các lợi ích xuống đến những người nghèo nhất trong nước, để họ có được sự bình đẳng.

         Di sản thế giới không chỉ là danh hiệu mà theo đó là những cơ hội đi kèm không ít thách thức đặt ra cho cộng đồng. Người dân có thể đối diện với việc tăng giá, cơ cấu kinh tế thay đổi. Sự tham gia của các doanh nghiệp du lịch, các công ty tài chính trong việc khai thác giá trị di sản sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi cộng đồng địa phương. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Ủy viên Hội đồng di sản Quốc gia: vấn đề đặt ra là phải làm cho cộng đồng địa phương nhận thức rõ quyền và lợi ích trong việc tham gia chủ động vào việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Điều này cần phải được giải quyết bằng những quy định pháp luật, đặc biệt là Luật Di sản:

          Mình phải tạo sự đồng thuận với họ. Ví dụ như người ta có đồng ý đưa di tích của mình để được xếp hạng di tích quốc gia không, người ta có ủng hộ chúng ta đưa di sản trình UNESCO không? Thế rồi các phương án tu bổ, tôn tạo di tích thì mình cũng phải tham gia ý kiến của họ. Thứ nữa, trong quá trình thực hiện các dự án ấy phải có sự giám sát của cộng đồng. Và cuối cùng dự án ấy phải bảo vệ được các giá trị nổi bật toàn cầu.

         Cộng đồng có thể là các cơ quan quản lý nhà nước, các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp du lịch, khách tham quan. Nhưng những người đã sống lâu đời, cộng sinh với di sản hàng ngàn năm nay phải được xem là cộng đồng có vai trò quan trọng hơn cả. Cuộc sống sinh hoạt hàng ngày, văn hóa và tri thức văn hóa bản địa của họ phải trở thành một bộ phận quan trọng của di sản. Thay vì dừng lại ở mức độ tham gia, thể hiện trách nhiệm của người dân với di sản thì phải đặt cộng đồng địa phương là chủ thể, được hưởng lợi từ di sản và có nghĩa vụ bảo tồn di sản./.