Cóh apêê vel Mnông chr’val Đắc Ndrung, chr’hoong Đắc Song, tỉnh Đắc Nông, bấc pân đil công dzợ zấp t’ngay p’zay k’đhơợng tr’xâu, taanh t’váih đợ tr’naanh zấp râu pr’hoọm, chroi đoọng zư đớc lâng pa dưr chr’nắp văn hóa ty đanh âng acoon cóh. Apêê bh’nơơn tr’naanh cơnh n’đoóh, a doóh, ch’đhung, khăn, đhr’num… bơơn ta luôn bơơn đươi dua zấp t’ngay lâng cắh choom cắh vêy cóh pr’ặt tr’mông, văn hóa, bhiệc bhan, pa bhlâng nắc cóh xay xơ âng đha nuôr. Cơnh lâng ma nứih Mnông, n’đoóh a doóh nắc đoo đh’năng đăng xay moon râu z’hai ta bách, zay k’rơ âng ma nứih pân đil bêl chô ooy đong k’díc. Bha ar xrắ âng Thị Đoắt xay trúih ooy tr’naanh ma nứih Mnông, đha nuôr lâng pr’zớc đh’rứah xơợng.

Tr’naanh âng ma nưuíh Mnông bơơn taanh lâng têy muy cơnh ga lêếh ga lêêng, z’hai g’lăng. Pr’hoọm bha lâng đhị ta la tr’naanh nắc đoo pr’hoọm t’viêng, tăm, lúc m’bứi bhrông lâng rơớc. Liêm bhlâng nắc đợ x’rắ taanh tam giác p’têệt pa zum đh’rứah muy ooy lâng bơơn bhrợ t’váih lâng x’rắ la liêm cơnh a chịm, a đhắh, n’loong n’cuông cắh cậ đợ pr’dưr pr’dzoọng bh’rợ tr’nêng zấp t’ngay âng đha nuôr. Apêê x’rắ tr’naanh pa cắh râu đhr’niêng cr’bưn âng ma nứih Mnông ooy plêêng k’tiếc, crâng ca coong, k’ruung đác, c’rơ âng plêêng k’tiếc cruung bhơi lâng râu grơơ k’rơ âng acoon ma nứih…

Ting p’căn U Han, muy cóh bấc ngai t’taanh choom bhlâng cóh chr’val Đắc Ndrung, chr’hoong Đắc Song, tỉnh Đắc Nông, zấp bh’nơơn tr’naanh dzợ pa cắh râu t’bách z’hai, bhriêl g’lăng lâng loom luônh âng ma nứih taanh. Tu cơnh đêếc, tr’naanh bơơn lêy cơnh nắc đh’năng xay moon râu z’hai g’lăng, zay t’bách âng ma nưuíh pân đil Mnông bêl chô ooy đong k’díc: “Bêl a hay pân đil Mnông nắc cắh choom cắh năl t’taanh, đoọng bêl pay k’díc apêê bh’nơơn tr’naanh vêy bơơn bhrợ râu chô đơơng ha đong k’díc, cơnh đhr’num, n’đoóh cắh choom cắh vêy. Căh năl t’taanh nắc đong k’díc cắh vêy chắp. a cu bêl ra văng pay k’díc công cắh năl t’taanh, cắh vêy bh’nơơn cơnh đhr’num, n’đoóh đoọng ha đong k’díc, crêê đong ca díc ch’chêê  moon, nắc moon cắh đợp bhrợ ma mai. Tơợ đêếc a cu t’bhlâng p’zay pa choom t’taanh tơợ râu âng buôn pa tước râu k’đháp lâng r’dợ a cu bơơn năl lứch.”

P’căn U Hậu, ặt cóh vel N’drunglu, chr’val Đắc N’drung, chr’hoong Đắc Song đoọng năl, bh’rợ t’taanh âi ặt ga bọ lâng ma nứih pân đil Mnông đhị bấc lang, ca căn pa choom đoọng ha ca coon n’đil, na noo pa choom đoọng ha đha đhi.  Tơợ bêl dzợ tứi, apêê xa dơơr c’mâr âi bơơn pa choom đoọng, tợợp pa choom lâng tr’xâu, tước bêl choom pay k’díc nắc c’la đay ma taanh brhợ đợ n’đoóh a doóh chô đơơng ooy đong k’díc: “Tơợ bêl tứi, zấp bêl lêy a mế pa lúh tr’xâu nắc  a cu zêng tước ting tợt lêy. Lêy a cu kiêng t’taanh tu cơnh đêếc a ma cu âi chơớc bhrợ đoọng ha cu muy beệ tr’xâu k’tứi đoọng acu pa choom t’taanh. Tr’nơợp pa choom l’lương, xang n’nắc pa choom taanh đợ tr’naanh cắh vêy  bh’nêếc, âng ba buôn. Bêl 12 c’moo nắc a  cu âi choom taanh đợ apêê ch’đhung, n’dzăl, n’đoóh. Tơợ đêếc, âi doó tr’vâng nắc acu tợt t’taanh….”

  Xoọc đâum tr’naanh công dzợ dưr váih cóh pr’ặt tr’mông zấp t’ngay âng ma nứih Mnông cóh Đắc Ndrung. N’đhơ cơnh đêếc, tu pr’đươi ting t’ngay ting cắh mặ câl, đhị bêl đợ bh’nơơn  âi ca íh đớc nắc buôn câl lâng bấc cơnh, tu cơnh đêếc bấc a đhi  pa choom t’taanh lâng năl t’taanh ting t’ngay ting hắt. a moó Thị Nhum, cóh vel Bu Prâng, chr’val Đắc Ndrung, chr’hoong Đắc Song, xay moon: “Tr’naanh pa bhlâng chr’nắp cóh pr’ặt tr’mông âng đha nuôr zi, bêl a hay lâng nâu câi công cơnh đêếc, moọt bêl xay xơ nắc cắh choom cắh vêy n’đoóh, đhr’num đoọng chô đơơng ha đong pân júih, râu đêếc nắc râu chr’nắp. Lang nâu câi ặt hr’lúc lâng pr’ặt tr’mông xoọc đâu tu cơnh đêếc công hắt ngai năl taanh, nắc đoo râu âng zi pa bhlâng k’rang, ha dang apêê p’niên cắh ting pa choom t’taanh nắc cắh dzợ ngai năl t’taanh.”

Đoọng k’đhơợng zư đớc bh’rợ t’taanh ty đnah âng acoon cóh Mnông, c’moo 2012 tước 2014, chr’val Đắc Ndrung âi bhrợ t’váih bấc lớp pa choom t’taanh ha pân đil vel đong. K’zệt cha nắc pân đil xang bêl bơơn ting pấh khóa học zêng ma ra văng ha đay muy bêệ tr’xâu, bêl doó tr’vâng nắc tợt taanh đợ apêê tr’naanh đươi dua ha pr’loọng đong. N’đhơ cơnh đeếc, đoọng tr’naanh dưr váih choom tr’câl tr’bhlêy lâng bh’rợ t’taanh bơơn p’têệt bhrợ bhứah lấh nắc pa bhlâng k’đháp. A móo Thị Thái, ặt cóh vel Bu Ndrunglu, chr’val Đắc Ndrung đoọng năl: “Chr’val bhrợ pa choom đoọng ha đhi a moó, apêê a đhi pa choom t’taanh, n’đhơ cơnh đêếc tu cắh vêy zên, ha dợ len lâng chỉ nắc đắt tu cơnh đêếc lớp pa choom đoọng cắh bơơn bhrợ đanh. Ha dnag vêy zên cắh cậ chính quyền bhrợ t’váih pr’đơợ bhrợ t’váih lớp t’taanh nắc acu công vêy ting pấh cớ đoọng pa choom đoọng ha lang t’tun t’taanh.”

Bh’nơơn tr’naanh ty pa bhlâng mâng, nắc cớ liêm glặp lâng pr’đơợ plêêng k’tiếc prang c’moo đhí cha kêệt cóh Đắc Song, tu cơnh đêếc bơơn đha nuôr Mnông pa bhlâng chắp kiêng. Râu cắh liêm choom nắc tr’naanh vêy chr’nắp pa câl dal, muy bêệ n’đoóh nắc dâng 700 r’bhâu đồng, đhr’num nắc lấh 1 ức đồng ting ga mắc k’tứi, tu cơnh đêếc k’đháp tr’zeêng lâng pr’đươi âi k’íh l’lăm bấc ơl cóh thj trường. Tu cơnh đêếc, bh’rợ taanh tr’naanh âng pân đil Đăc Ndrung công nắc  đoọng pa đhêêng loom chắp hơnh lâng zư đớc râu c’léh văn hóa âng acoon cóh đay. Chơớc lêy c’lâng pa dưr tr’naanh Mnông dưr váih bh’nơơn tr’câl tr’bhlêy đoọng ma nứih t’taanh choom ma mông lâng bh’rợ, chroi đoọng zư đớc, pa dưr chr’nắp văn hóa ty đanh nắc râu âng chính quyền lâng đha nuôr cóh cr’chăl moọt ặt bhrợ dhd’rứah xoọc choom k’rang tước./.

Dệt thổ cẩm - thước đo của phụ nữ Mnông

                                       TTT

         Ở các bon làng M’nông xã Đắk Ndrung, huyện  Đắk Song, tỉnh Đắk Nông, nhiều phụ nữ vẫn hàng ngày miệt mài bên khung cửi, dệt nên những sản phẩm thổ cẩm đủ sắc màu, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Các sản phẩm thổ cẩm như váy, áo, túi xách, khăn, chăn… được thường xuyên sử dụng sinh hoạt hàng ngày và không thể thiếu trong các hoạt động văn hóa, lễ hội, đặc biệt là trong đám cưới của bà con. Với người Mnông, thổ cẩm là thước đo đánh giá sự khéo léo, đảm đang của người con gái khi về nhà chồng.

Thổ cẩm của người M’nông được dệt thủ công một cách tỉ mỉ, tinh xảo. Màu sắc chủ đạo trên tấm vải là màu xanh, màu đen, pha chút đỏ và vàng. Nổi bật là các hình thêu tam giác nối kết, lồng ghép vào nhau và được tô điểm bằng hình ảnh cách điệu chim, thú, cỏ cây hoặc những hình ảnh sinh hoạt hàng ngày của bà con. Các hoa văn thổ cẩm thể hiện quan niệm tín ngưỡng tâm linh của người Mnông về đất trời, sông núi, sức mạnh thiên nhiên và sự dũng cảm của con người…

Theo bà U Han, một trong những người dệt thổ cẩm tinh xảo và nhanh nhất ở xã Đắk Ndrung, huyện Đắk Song, tỉnh Đắk Nông, mỗi sản phẩm thổ cẩm còn thể hiện sự khéo léo, sáng tạo và tình cảm của người dệt. Chính vì vậy, thổ cẩm được xem như là thước đo đánh giá sự khéo léo, cần cù, đảm đang của người con gái M’nông khi ra mắt nhà chồng: “Ngày xưa phụ nữ M’nông phải biết dệt, để khi lấy chồng các sản phẩm dệt sẽ làm vật đáp lễ nhà chồng, như njuh (chăn to), rnô| (váy dệt thêu hoa văn) bắt buộc phải có. Không biết dệt là nhà chồng chê lắm. Tôi trước khi lấy chồng cũng không biết dệt, không có lễ vật như njuh, rnô| cho nhà chồng, bị nhà chồng chê và thậm chí không nhận là dâu luôn. Từ đó tôi cố mày mò tự học dệt từ cái đơn giản đến cái khó và dần dần tôi dệt được hết.”

Bà U Hậu, ở bon Ndrunglu, Đắk Ndrung, huyện Đắk Song, cho biết, nghề dệt thổ cẩm đã gắn bó người phụ nữ M’nông qua các thế hệ, mẹ truyền nghề cho con gái, chị bày cho em. Ngay từ khi còn nhỏ, các thiếu nữ  đã được chỉ dạy, làm quen với nghề dệt thổ cẩm, đến tuổi lấy chồng thì tự tay dệt được bộ váy áo để làm của hồi môn:“Từ lúc nhỏ, mỗi lần thấy mẹ bày khung cửi là tôi đều chạy đến ngồi bên cạnh để học. Thấy tôi thích dệt nên bố tôi làm cho cái khung dệt nhỏ cho tôi học theo. Ban đầu học cách xếp khung cửi, bày chỉ, rồi học dệt các sản phẩm đơn giản. Lúc 12 tuổi là tôi đã dệt thành thạo cái túi, khố, dệt được 3 cái váy. Từ đó, cứ rảnh rỗi là tôi ngồi bên khung cửi để dệt.”

Hiện nay, thổ cẩm vẫn hiện diện trong đời sống hàng ngày của người Mnông ở Đắk Ndrung. Tuy vậy, do nguyên liệu ngày càng đắt đỏ, trong khi những sản phẩm may sẵn lại rẻ và phong phú chủng loại, nên số em gái học dệt và biết dệt ngày càng ít dần. Chị Thị Nhum, ở bon Bu Prâng, Đắk Ndrung, huyện Đắk Song, tâm sự: “Thổ cẩm rất quan trọng trong đời sống của dân tộc mình, ngày xưa và bây giờ cũng thế, vào dịp cưới hỏi bắt buộc phải có rnô|, njuh để đáp lễ nhà trai, cái đó là bắt buộc và ý nghĩa lắm. Thế hệ trẻ bây giờ hoà nhập với cuộc sống hiện đại nên ít người biết dệt, đó là điều mà chúng tôi rất lo, nếu mà bọn trẻ không theo học dệt thì sẽ không ai biết dệt nữa.”

Để duy trì và bảo tồn nghề dệt thổ cẩm truyền thống của dân tộc M’nông, năm 2012 đến năm 2014, xã Dak Ndrung đã mở nhiều lớp dạy dệt thổ cẩm cho phụ nữ địa phương.  Hàng chục lượt chị em sau khi được tham gia khoá học đều tự trang bị cho mình một bộ khung cửi, lúc rảnh rỗi lại tự dệt nên những sản phẩm thổ cẩm sử dụng trong gia đình. Tuy vậy, để thổ cẩm trở thành hàng hoá và nghề dệt được tiếp nối rộng hơn thì rất khó khăn. Chị Thị Thái, ở bon Bu Ndrunglu, xã Đắk Ndrung cho biết: “Xã tổ chức dạy cho các chị, các em học dệt, nhưng do không có kinh phí, mà  len với chỉ thì đắt nên lớp dạy không duy trì được lâu. Nếu mà có kinh phí hoặc chính quyền tạo điều kiện mở lớp dạy dệt thì tôi cũng sẽ lại tham gia để dạy cho thế hệ sau nghề dệt thổ cẩm”. 

Sản phẩm thổ cẩm truyền thống rất bền, lại phù hợp với điều kiện khí hậu quanh năm gió lạnh ở huyện Đắk Song, tỉnh Đắk Nông nên được bà con Mnông rất ưa chuộng. Điều hạn chế là thổ cẩm có giá bán khá cao, mỗi chiếc váy giá khoảng 700 nghìn đồng, chăn trên 1 triệu đồng 1 chiếc tuỳ theo kích cỡ, nên khó cạnh tranh với hàng may sẵn giá rẻ tràn ngập thị trường. Do vậy, việc dệt thổ cẩm của phụ nữ Đắk Ndrung vẫn chỉ để thoả lòng đam mê và giữ lại nét văn hoá của dân tộc mình. Tìm hướng phát triển thổ cẩm Mnông thành sản phẩm hàng hoá để người dệt có thể sống được với nghề, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống là vấn đề đặt ra cho cả chính quyền và người dân trong thời kỳ hội nhập kinh tế./.