Tơợ Trung tâm chr’hoong Chi Lăng, z’lâh c’lâng lâh 30 km cơnh lâng bâc c’năt văng gur năc tươc ca coong Khau Sao, chr’val Hữu Kiên, chr’hoong Chi Lăng. Ăt đhị dal lâh 700m t’piing lâng mực đac biển, ca coong Khau Sao bơơn lêy năc đhị đhăm a xêêh bhooc ăt ma mông cơnh lâng 2.600 p’nong, coh đêêc vêy dâng 1.500 p’nong a xêêh bhooc.

Plêêng âi k’năm đăl, p’căn Nguyễn Thị Định xooc kêêh chô đơơh a xêêh bhooc lâh 20 p’nong chô ooy đong. P’căn Nguyễn Thị Định đoọng năl, ca coong k’tang bhưah ga măc, k’tang bhơi liêm t’viêng đh’rưah lâng đợ c’bhuh đac ch’ngaach, plêêng đhi hi đhí pa bhlâng liêm glăp đoọng băn a xêêh bhooc.“P’tang a xêêh bhooc công buôn năm, doó lâh k’đhap. Ha  dum năc kêêh chô đơơng  ooy đong, căh năc chọ đơc coh bha đưn, ra diu t’ngay m’muy năc trưah p’loh cớ đoọng apêê ca caach. A xêêh coh đâu bâc năc caach k’tang bhơi, ha dang vêy a bhoo năc p’xoọng đoọng u cha l’mă lâh. C’moo đâu đong cu công bơơn pa câl 4 p’nong a xêêh âi. Băn a xêêh bhooc năc yêm têêm n’đăh tr’mông, bơơn bâc lâh mơ băn t’rí c’rooc.”

Công cơnh p’căn Định, pr’loọng đong a noo Nông Văn Nghị âi ăt ma mông lâng bh’rợ pa tang băn a xêêh bhooc bâc c’moo. A noo Nghị moon, a xêêh bhooc căh muy năc xoc bhooc. Prang a chăc vêy xoc bhooc, n’căr bhrông, đhiêr măt lâng măt công bhrông, ha dum ha dang vêy tr’clá đèn năc dưr vaih pr’hoọm bhrông cơnh oih. A xêêh bhooc mă ăt ma mông đhị đhr’năng plêêng k’tiêc lâng apêê ch’na bhrợ têêng tơợ a xêêh bhooc năc u yêm lâng đha hum lâh. Ting a noo Nghị, băn a xêêh bhooc âi chroi đoọng ha dưr dal pr’ăt tr’mông âng đha nuôr coh đâu:“Zâp c’moo a xêêh bhooc rưah 1 chu, acoon dâng 4-5 c’xêê năc vêy zên pa câl dâng 25 ưc/p’nong, a xêêh pâ năc công tươc 70-80 ưc/p’nong. Đươi băn p’tang a xêêh năc tươc đâu apêê pr’loọng đong coh chr’val âi tơơp choh bhrợ đong xang, câl xe, pa chô bha lâng zêng tơợ băn a xêêh bhooc. Bâc pr’loọng coh chr’val dzợ bhrợ t’bhưah pr’đhang bhrợ têng cơnh bhrợ t’vaih bhươn a tông, bhrợ bhr’lâ đong c’roọl… Zâp pr’loọng nâu câi hăt bhlâng công tơợ 2-3 p’nong a xêêh.”

Chr’val Hữu Kiên xooc vêy 700 pr’loọng năc vêy tươc 600 pr’loọng xooc băn a xêêh bhooc. Đha nuôr băn a xêêh đoọng pay lêệ, zêệ cao căh câ pa câl m’ma. N’đhơ cơnh đêêc, bh’rợ bhrợ têng, cal bhlêy bh’nơơn tơợ a xêêh bâc năc công ting c’lâng bh’rợ thủ công, k’tứi la lêêh. T’cooh Lương Thành Chung, Trưởng phòng Nông nghiệp lâng pa dưr vel bhươl chr’hoong Chi Lăng đoọng năl:“Azi âi bhrợ nhãn hiệu za zum ha xêêh bhooc c’moo 2020, k’noọ tươc bhrợ pa dưr apêê bh’nơơn âng a xêêh bhooc dưr vaih bh’nơơn OCOP âng chr’hoong. A zi công xooc xay bhrợ Đề tài pa choom đoọng đươi dua khoa học công nghệ đoọng chơơih pay m’ma, bhrợ t’bâc m’ma liêm. Đh’rưah lâng  năc, pa choom đoọng khoa học kỹ thuật ha đha nuôr n’đăh bhrợ têng ch’na, cha groong pr’luh cr’ay…. Coh cr’chăl tươc, a zi vêy t’bhlâng xay truih chr’năp bh’nơơn, k’rong pr’đơợ đoọng zooi đha nuôr coh pa dưr b’băn, tơợ đêêc cr’năn a xêêh vêy bơơn dưr bâc, zooi đha nuôr  t’bil ha ul pa xiêr đha rưt muy cơnh nhâm mâng.”

Cr’năn a xêêh bhooc coh ca coong Khau Sao căh muy zooi đha nuôr apêê acoon coh vêy pr’ăt tr’mông ca bhố ngăn năc dzợ t’đang t’pâh bâc ơl ma nưih chô chơơc lêy “ đhăm a xêêh bhooc” cơnh lâng bh’rợ chơơc bơơn năl lịch sử, văn hóa, crâng ca coong đhăm k’tiêc n’nâu. Nâu đoo công năc cr’noọ xa nay âng zâp câp chính quyền vel đong xooc pa chăp tươc đoọng pa dưr cr’năn a xêêh bhooc p’têêt lâng du lịch vel bhươl, du lịch crâng đac. T’cooh Phùng Văn Nghĩa, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn moon:“Azi năc t’bhlâng xay truih p’too moon đha nuôr ha dưr dal chất lượng cr’năn a xêêh công cơnh apêê bh’nơơn bâc ơl tơợ a xêêh đoọng xay truih, pa căh bh’nơơn tươc tmooi zâp ooy. Chr’hoong công âi quy hoạch zr’lụ vel Suối Mạ dưr vaih zr’lụ du lịch vel bhươl. Xooc đâu âi vêy muy bơr dịch vụ cr’đơơng cơnh boọ a xêêh, chụp cha nup… Bêl đhr’năng pr’luh cr’ay yêm têêm, a zi năc vêy t’bhlâng t’đang moon apêê doanh nghiệp tươc k’rong bhrợ đoọng đh’rưah pa zum pa dưr k’rơ lâh apêê bh’rợ du lịch liêm pr’hay đhị đâu.”

Tươc lâng Khau Sao, đhị ca coong k’tang bhưah ga măc đoọng moọng lêy đợ cr’năn a xêêh bhooc xooc ca caach, c’juuc huynh râu đha hum âng k’tang bhơi. T’mooi công choom bhrợ apêê g’luh cha ơh, cắm trại đhị apêê du lịch cơnh Cổng trời ( vel Thằm Nà), tran đac Hố Dùng ( vel Nà Lìa), bơơn năl văn hóa, đhr’niêng bh’rợ lâng đợ ch’na yêm âng đha nuôr coh đâu… đoọng bêl chô n’đăh Khau Sao, pr’zơc năc gr’hoot lâng loom vêy t’ngay rach lươt cớ./.

Đến thăm "Vương quốc Ngựa bạch" xứ Lạng

                             PV Duy Thái

  Nói đến huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn, du khách thường nghĩ tới đặc sản na Chi Lăng hay các di tích lịch sử Ải Chi Lăng, hang Gió…. Thế nhưng, còn có một địa điểm hết sức thơ mộng: thảo nguyên Khau Sao hay “Vương quốc ngựa bạch”, nơi chăn thả hơn 2.600 con ngựa, trong đó có khoảng 1.500 con ngựa bạch thuần chủng.

       Từ trung tâm huyện Chi Lăng, vượt chặng đường hơn 30 km với những khúc cua tay áo là đến thảo nguyên Khau Sao, xã Hữu Kiên, huyện Chi Lăng. Ở độ cao hơn 700m so với mực nước biển, thảo nguyên Khau Sao được coi là “Vương quốc Ngựa bạch" với 2.600 con ngựa, trong đó có khoảng 1.500 con ngựa bạch thuần chủng.

        Trời đã xế chiều, bà Nguyễn Thị Định đang lùa đàn ngựa bạch hơn 20 con về chuồng. Bà Nguyễn Thị Định cho biết: Thảo nguyên rộng lớn, cây cỏ tốt tươi cùng với nguồn nước trong lành, khí hậu thoáng mát rất phù hợp để nuôi ngựa bạch.“Chăm ngựa bạch cũng dễ thôi, không khó lắm đâu. Tối thì mình dắt nó về, không thì buộc để lại trên đồi, sáng ngày ra lại thả nó ra rồi trông coi nó thôi. Ngựa ở đây chủ yếu ăn cỏ tự nhiên, nếu có ngô thì bổ sung thêm cho ngựa béo hơn. Năm nay nhà tôi cũng bán được 4 con ngựa con rồi. Nuôi ngựa bạch thì ổn định kinh tế, hơn nhiều so với nuôi trâu, nuôi bò.”

Cũng như bà Định, gia đình anh Nông Văn Nghị đã gắn bó với nghề nuôi ngựa bạch nhiều năm. Anh Nghị cho biết ngựa bạch không chỉ đơn thuần là con ngựa trắng. Toàn thân ngựa có lông màu trắng, da trắng hồng, viền mắt và mắt cũng màu đỏ hồng, ban đêm mắt ngựa bắt ánh đèn sẽ ra màu đỏ rực. Ngựa bạch có sức chống chịu thời tiết tốt và các thực phẩm chế biến từ ngựa bạch có giá trị dinh dưỡng cao. Theo anh Nghị, nuôi ngựa bạch đã góp phần nâng cao đời sống kinh tế của người dân nơi đây.“Mỗi năm con ngựa bạch đẻ 1 lứa, con khoảng 4-5 tháng tuổi thì bình quân 25 triệu/con, ngựa trưởng thành thì mỗi con cũng phải đến 70-80 triệu đồng.  Nhờ chăn nuôi ngựa mà đến bây giờ các hộ dân ở xã đã bắt đầu xây được nhà, mua được xe, thu nhập chính đều từ chăn nuôi ngựa bạch. Nhiều hộ trong xã còn mở rộng mô hình sản xuất như thành lập trang trại, cải tiến chuồng trại… Mỗi hộ giờ đây ít nhất cũng phải từ 2-3 con ngựa.”

 Xã Hữu Kiên hiện có 700 hộ thì có đến 600 hộ đang nuôi ngựa bạch. Người dân nuôi ngựa để lấy thịt, nấu cao hoặc bán con giống. Tuy nhiên, việc sản xuất, chế biến, kinh doanh sản phẩm từ ngựa chủ yếu vẫn theo phương thức thủ công, tiêu thụ nhỏ lẻ. Ông Lương Thành Chung, Trưởng phòng Nông nghiệp và phát triển nông thôn huyện Chi Lăng cho biết:“Chúng tôi đã làm nhãn hiệu tập thể cho ngựa bạch năm 2020, tiến tới xây dựng các sản phẩm của ngựa bạch thành sản phẩm OCOP của huyện. Chúng tôi cũng đang triển khai Đề tài chuyển giao ứng dụng khoa học công nghệ để chọn giống, nhân giống thuần chủng. Cùng với đó là tiến hành chuyển giao khoa học kĩ thuật cho bà con về chế biến thức ăn, phòng trừ dịch bệnh… Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục quảng bá thương hiệu, tập trung nguồn lực để hỗ trợ bà con trong phát triển chăn nuôi, từ đó đàn ngựa sẽ được nhân rộng, giúp cho bà con xóa đói giảm nghèo một cách bền vững.”

Đàn ngựa bạch trên thảo nguyên Khau Sao không chỉ giúp bà con các dân tộc có cuộc sống ấm no, đầy đủ hơn mà còn thu hút đông đảo du khách tìm về “Vương quốc ngựa bạch” với hành trình khám phá lịch sử, văn hóa, cảnh quan vùng đất này. Đây cũng là mục tiêu mà các cấp chính quyền địa phương đang hướng tới nhằm phát triển đàn ngựa bạch gắn với du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái. Ông Phùng Văn Nghĩa, Phó Chủ tịch UBND huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn nói:“Chúng tôi tiếp tục tuyên truyền vận động nhân dân nâng cao chất lượng đàn ngựa bạch cũng như các sản phẩm đa dạng từ ngựa để quảng bá, giới thiệu sản phẩm tới du khách trong và ngoài nước. Huyện cũng đã quy hoạch khu vực thôn Suối Mạ trở thành khu vực du lịch cộng đồng. Hiện nay đã có một số dịch vụ kèm theo như cưỡi ngựa, chụp ảnh… Khi tình hình dịch bệnh ổn định, chúng tôi sẽ tiếp tục mời gọi các doanh nghiệp tới đầu tư để cùng phối hợp phát triển mạnh hơn nữa các loại hình du lịch đặc sắc tại đây.”

        Đến với Khau Sao, nơi thảo nguyên mênh mông để ngắm những đàn ngựa bạch thong dong gặm cỏ, hít căng lồng ngực làn hương thơm mát của cỏ cây, cảm nhận thiên nhiên và con người dường như hòa làm một. Du khách cũng có thể tổ chức các buổi dã ngoại, cắm trại tại những địa điểm du lịch như Cổng trời (thôn Thằm Nà), thác nước Hố Dùng (thôn Nà Lìa), hay trải nghiệm văn hóa, phong tục tập quán và thưởng thức những món ăn đặc sắc của đồng bào các dân tộc nơi đây... để khi tạm biệt Khau Sao, bạn sẽ thầm hẹn ngày trở lại./.