A lắc bhrợ căh tệêm ngăn đoọng ha pr’loọng đong; acoon nại zr’nắh xr’dô;  bhrêy tắh c’lâng p’rang; ca ay jéh lâng bấc rau căh liêm lơơng dưr váih cóh pr’ặt tr’mông xã hội. Lâng đhanuôr acoon cóh đhị chr’hoong da ding k’coong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, a lắc nắc pr’âm căh choom căh vêy cóh pr’ặt tr’mông zập t’ngay cung cơnh đhị zập bhiệc bhan truyền thống. Ha dợ, đhị 26 pr’loọng đong ặt ma mông cóh vel Măng Dí, chr’val Trà Nam tự lơi  a lắc buốh đoọng pa zay bhrợ têng cha, pa dưr pr’ặt tr’mông pr’loọng đong k’bhộ ngăn, bhui har cơnh muy kỳ tích cóh bh’rợ tr’xăl cơnh cr’noọ pr’chắp, c’năl âng đhanuôr tợợ bấc lang a hay.

       A zi tước vel Măng Dí, chr’val Trà Nam, chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam crêê bêl đhanuôr Xê     Đăng cóh đâu xoọc ra văng bhrợ bhiệc bhan Tết c’lang đác. Nâu đoo nắc bhiệc bhuóih cáih bơơn đhanuôr bhrợ têng bêl tợơp moọt hân noo cha chóh t’mêê. Bhiệc bhan Tết c’lang đác c’moo đâu lalay lâng zập c’moo lalăm, pazêng apêê pr’loọng đong cóh vel zên ơy ra văng bha nuốih bhuốih pazêng a’ọc, a tứch, cuốt, a vị hor. Cóh pướih bha nuốih nắc ta bhúch muy rau nắc đoo a lắc, buốh. Tu cơnh đếêc nắc c’nặt bhiệc bhan cung doó lấh đanh đoọng ha pêê pr’loọng đong dzợ đhêy jợ k’rang pr’đươi pr’dua, m’ma chr’nóh đoọng ha t’ngay m’brương lướt cha chooi, cha chóh.

       A noo Hồ Văn Thượng, Bí thư Chi bộ, trưởng cr’noon 1, chr’val Trà Nam nắc ma nuýh pa chắp bh’rợ lâng tợơp bhrợ têng cóh bh’rợ t’pấh đhanuôr lơi a lắc, buốh. A noo Thượng đoọng năl, lalăm a hay đhanuôr đhị vel Măng Dí ngai cung vêy âm a lắc, buốh, âm bấc bhlầng lâng âm đhơ đhơ đhị. P’niên k’tứi muy bơr c’moo cung bơơn apêê ta ha xứt a lắc ooy boóp đoọng pa choom âm. Cung tu cơnh đếêc nắc pr’ặt tr’mông âng đhanuôr ặt đha rựt, ca ay ca naanh hớơ, ta luôn tr’vay tr’lin cóh pr’loọng đong. K’bhúh xoọng, vel bhươl tr’vay ta luôn. Vel Măng Dí căh vêy đoo t’ngay  vêy bhui har doó ngai tr’vay.

       Xang, nắc muy t’ngay tợơp c’moo 2017, xoọc tớt âm a lắc cóh t’ngay Tết c’lang đác, anoo Hồ Văn Thượng, Bí thư Chi bộ, trưởng vel 1, chr’val Trà Nam xay lâng zập ngai đăh bh’rợ lơi alắc buốh căh dzợ âm đoọng vel bhươl bhui har tệêm ngăn, ha dưr liêm k’rơ. Bêl xợơng xa nay pr’chắp nâu, bấc ngai cóh vel, pa bhlầng nắc apêê ta coóh ta ha, apêê moon a lắc nắc muy rau căh choom căh vêy cóh pr’ặt tr’mông, căh choom lơi. A noo Thượng xay moon pa ghít pazêng rau căh liêm tu a lắc buốh bhrợ váih đoọng ha zập ngai ting lêy, năl ghít lâng xay moon bơr pêê pr’loọng đong đha rựt đanh đươnh tu toong t’ngay âm hớơ a lắc buốh. A noo pa zay xay moon, k’đươi t’pấh, tợơ đếêc nắc zooi đoọng ha đhanuôr năl rau căh liêm âng a lắc lâng gr’hoọt moon nắc lơi. A noo Hồ Văn Thượng đoọng năl: “Pa bhrợ nắc c’rơ căh tệêm ngăn. Đắh kinh tế nắc zên bạc a đay  bơơn ơy k’đháp zr’nắh ha dợ nắc câl a lắc, bia âm lứch, zr’năh k’đháp pa bhlầng. C’la cu cung xay moon đhanuôr lơi 1 chu nắc căh mặt lơi, ha dợ âm tr’bứi, mơ mặ ng’lơi nắc lơi, cơnh đếêc hớơ nắc choom lơi a lắc bia. Tợơ bh’rợ xay moon, t’pấh đhanuôr r’dợ lơi a lắc bia. C’la cu bhui har pa bhlầng”.

       Tợơ t’ngay lơi a lắc buốh tước nâu kêi, tr’mông tr’méh pr’loọng đong a noo Trần Mạnh Thái đhi vel Măng Dí ơy vêy bấc rau tr’xăl liêm choom. A noo Thái truíh, lalăm a hay zập chu âm a lắc nắc tr’vay lâng pr’zợc, tr’ươm tr’bhị. Díc điêl tr’lin, vêy bêl vay poóh k’điêl ca coon. Năl ghít rau căh liêm lâng rau tu a lắc bhrợ t’váih, anoo Thái nắc lơi a lắc buốh, ap zay bhrợ têng cha, k’rang lêy pr’loọng đong. A noo nắc k’rong prướh bhrợ ruộng  tông, chóh prí, chóh t’nơơm za nươu đoọng pa dưr dal bh’nơơn bh’rợ lâng zước glúh tợơ t’nooi đoọng đha rựt đhị đanh mâng. “Âm a lắc zập ha dưm, ra diu mặ dưr đắh bếch. Tợơ t’ngay lơi alắc buốh tước nâu kêi nắc zập đoo da diu dưr đăh bếch lướt pa bhrợ doó xợơng  g’lếêh. Vêy bêl câl 40-50 r’bhầu, 1 c’xêê k’nặ 5 tước 600 r’bhầu, zên nắc đoo nắc đớc câl cha néh cha, lâng câl pr’đươi rau lơơng đoọng k’rang lêy pr’loọng đong. Zr’lụ da ding k’coong pa bhlầng k’đháp k’ra, đha rựt đha rắh bhlầng. A đay vêy bơơn 10 r’bhầu căh cợ 100 r’bhầu, zên nắc đoo câl  a lắc lứch nắc zr’nắh pa bhlầng, tợơ  đếêc nắc a cu lơi alắc, ta luôn moon pa chắp cóh loom đay nắc lơi”.

       Mr’cơnh cr’noọ pr’chắp lâng anoo Thái, pazêng apêê pr’loọng đong cóh vel cing pa zay moon căh lâng a lắc buốh đoọng bhrợ pa dưr pr’ặt tr’mông liêm t’mêê. Tợơ bhiệc pa zay lơi a lắc buốh, pr’ặt tr’mông âng đhanuôr đhị Măng Dí ơy lalua tr’lọ n’căr tr’xăl n’hang, ha dưr liêm choom lêy. Apêê pr’loọng đong pa zay bhrợ têng cha lâng k’rang lêy pr’loọng đong đay. Pr’ặt tr’mông k’bhộ ngăn, bhui har, đhanuôr cung k’rang lấh mơ tước bh’rợ âng vel bhươl cơnh bhrợ pa dưr pr’ặt tr’mông văn hoá đhị zr’lụ ặt ma mông, bhrợ têng vel bhươl t’mêê… T’coóh Hồ Văn Thuấn, Bí thư Đảng uỷ chr’val Trà Nam, chr’hoong Nam Trà My đoọng năl cớ: “Tợơ c’năl âng đhanuôr a cu lêy chr’nắp ga mắc bhlầng. Rau muy nắc lơi a lắc doó bhrợ căh liêm tước pa bhrợ ta têng. Pa bhlầng nắc apêê pân jứih lơi a lắc, lơi đoọng pa dưr pr’ặt tr’mông, ta bil ha ul pa xiêr đah rựt cóh pazêng c’moo t’tun. Ha y nắc quy hoạch zr’lụ ặt, ha dợ cr’noọ bh’rợ nâu bhrợ ta bhứah nắc bhiệc pa dưr kinh tế ha dưr lấh mơ. Tu cơnh đếêc lâng Đảng uỷ nắc vêy công văn k’đươi moon đoọng h’cơnh Nghị quyết moọt ooy pr’ặt tr’mông đhanuôr, đoọng đhanuôr ta bil ha ul pa xiêr đha rựt”.

      T’rúih lơi a lắc âng apêê pr’loọng đong đhanuôr Xê Đăng đhi vel Măng Dí lalua nắc muy bh’rợ chr’nắp cắh bh’nêy cóh bh’rợ tr’xăl cr’noọ pr’chắp. Nâu kêi, a lắc buốh nắc căh dzợ vêy cóh zập pr’loọng đong đhị vel Măng Dí dzợ,  xăl đếêc nắc rau đha hum âng pazêng chr’na đh’nắh, âng pazêng boóp p’rá liêm ta níh moọt loom ma nuýh. Dưr chô tợơ vel nâu, a zi nắc lalau xợơng chắp bhlầng c’rơ pa zay âng pazêng ma nuýh liêm ta níh cóh da ding k’coong nâu./.

LÀNG BỎ RƯỢU

                           (Đài PT- TH Nam Trà My)

Rượu làm mất hạnh phúc gia đình; con cái lầm than; tai nạn giao thông; nghèo đói; ốm đau bệnh tật và nhiều hệ lụy khác trong đời sống xã hội. Với đồng bào thiểu số ở huyện miền núi Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, rượu là thức uống không thể thiếu trong cuộc sống hằng ngày cũng như các lễ hội truyền thống. Thế nhưng, câu chuyện 26 hộ dân sống ở làng Măng Dí, xã Trà Nam tự giác rủ nhau bỏ rượu để chăm lo làm ăn, xây dựng cuộc sống gia đình no ấm, hạnh phúc như một kỳ tích trong việc đổi thay tư duy, nhận thức của bà con từ bao đời nay.

Chúng tôi vào thăm nóc Măng Dí, thôn 1 xã Trà Nam, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam đúng vào dịp bà con Xê Đăng nơi đây đang chuẩn bị làm lễ Tết máng nước. Đây là lễ cúng được bà con tổ chức khi bắt đầu vào vụ tỉa nương mới. Lễ Tết máng nước năm nay khác với mọi năm, tất cả các hộ trong làng đều đã chuẩn bị lễ vật đầy đủ gồm heo, gà, bánh sừng trâu, cơm lam. Trên mâm cúng duy chỉ vắng một thứ đó là rượu gạo, rượu cần. Vì thế mà phần hội cũng nhẹ nhàng, nhanh chóng kết thúc để các gia đình còn nghỉ ngơi lo dụng cụ, hạt giống cho ngày mai lên nương.   

Anh Hồ Văn Thượng, Bí thư Chi bộ, kiêm Trưởng thôn 1, xã Trà Nam là người đề xuất ý tưởng và tiên phong trong việc vận động bà con bỏ rượu. Anh Thượng cho biết, trước đây bà con ở nóc Măng Dí ai cũng biết uống rượu, uống nhiều và uống mọi lúc mọi nơi. Thậm chí những đứa trẻ chừng một hai tuổi cũng được người lớn thoa nước rượu cần vào miệng để tập cho quen hơi. Cũng vì thế mà cuộc sống bà con cứ nghèo nàn, đau ốm triền miên, mâu thuẫn trong gia đình, cộng đồng xảy ra liên tục. Hàng xóm, gia đình gây gỗ, đánh nhau như cơm bữa. Nóc Măng Dí không một ngày được bình yên.

Rồi một ngày đầu năm 2017, bên bữa rượu dở dang trong Tết máng nước, anh Hồ Văn Thượng, Bí thư Chi bộ, kiêm Trưởng thôn 1, xã Trà Nam đề cập với mọi người về chuyện bỏ uống rượu để cho làng yên bình, phát triển. Khi nghe ý tưởng này, nhiều người trong làng, mà nhất là các vị cao niên phản đối, cho rằng rượu là một phần không thể thiếu trong cuộc sống, không thể bỏ được. Anh Thượng phân tích kỹ những tác hại do rượu gây ra cho từng người thấy rõ và dẫn chứng một số hộ thuộc diện nghèo bền vững do suốt ngày chìm đắm trong rượu. Anh kiên trì giải thích, vận động, từ đó giúp người dân hiểu được những tác hại của rượu và cam kết bỏ hẳn. Anh Hồ Văn Thượng cho biết: “Làm việc thì sức khỏe không ổn định, không  đảm bảo. Về mặt kinh tế thì tiền bạc mình kiếm đã khó rồi mà bỏ vào rượu, bia thì thấy rất chi là khó khăn. Bản thân cũng vận động bà con bỏ 1 lần thì không bỏ được, nhưng mình hạn chế, hạn chế được chừng nào hay chừng nấy, thì cứ lần lần như thế mình có thể bỏ hẳn rượu bia. Qua công tác tuyên truyền, vận động bà con cũng từng bước, từng người một bỏ bớt rượu bia. Bản thân rất chi là phấn khởi”.

Từ ngày bỏ rượu đến nay, cuộc sống gia đình anh Trần Mạnh Thái ở nóc Măng Dí đã đổi thay rất nhiều. Anh Thái kể rằng, trước đây mỗi lần uống rượu vào bạn bè gây sự, đánh nhau. Vợ chồng cãi vả, xích mích thậm chí là bạo lực với vợ con. Nhận biết được tác hại cũng như hậu quả của rượu, anh Thái dứt khoát bỏ hẳn, chú tâm làm ăn, chăm lo cho gia đình. Anh tập trung khai hoang lúa nước, trồng chuối, trồng cây dược liệu để tăng thu nhập và đăng ký thoát nghèo bền vững. “Uống rượu buổi tối, sáng dậy khó khăn lắm. Mà kể từ ngày bỏ rượu đến hiện giờ thì sáng ngày ngủ dậy đi làm cảm thấy rất bình thường. Một hôm mua 40-50 ngàn, 1 tháng gần tới 5 đến 600 ngàn, tiền đó mình mua gạo ăn, rồi đồ này nọ để chăm sóc cho gia đình. Miền núi vùng đặc biệt khó khăn, kinh tế rất chi là nghèo khó lắm. Mình kiếm được 10 ngàn hoặc 100 ngàn tiền đó mình mua rượu hết cảm thấy rất cực. mà kể từ đó, tôi nhiệt tình bỏ rượu, động viên bản thân”.

Đồng suy nghĩ với anh Thái, hầu hết các hộ trong làng cũng quyết tâm nói không với rượu để xây dựng cuộc sống văn minh. Qua việc cố gắng bỏ rượu, đời sống của bà con ở Măng Dí đã thực sự chuyển biến rõ rệt. Các hộ gia đình chăm lo làm ăn, dành phần lớn thời gian hằng ngày để lao động, sản xuất và chăm lo đời sống gia đình. Cuộc sống riêng yên ấm, bà con cũng chăm lo hơn cho các phong trào chung của làng như xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, xây dựng nông thôn mới…Ông Hồ Văn Thuấn, Bí thư Đảng ủy xã Trà Nam, huyện Nam Trà My cho biết thêm. “Qua nhận thức của bà con tôi thấy rất ý nghĩa. Thứ nhất, bỏ rượu không ảnh hưởng đến vấn đề lao động sản xuất. Đặc biệt là người đàn ông bỏ rượu, bỏ hẳn để tiếp tục đầu tư phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo trong những năm tiếp theo. Sắp đến quy hoạch khu dân cư, mà mô hình này nhân rộng ra chắc chắn việc phát triển kinh tế sẽ đảm bảo. Do đó riêng Đảng ủy sẽ có công văn chỉ đạo để làm sao Nghị quyết đi vào cuộc sống cho bà con, để bà con xóa đói, giảm nghèo”.

Câu chuyện bỏ rượu của các hộ đồng bào Xê Đăng ở nóc Măng Dí thực sự là một kỳ tích trong việc thay đổi tư duy, nhận thức. Giờ đây, hơi men đã không còn phảng phất trong từng nóc nhà ở Măng Dí nữa, thay vào đó là hương thơm của những bữa cơm ngon, của những lời nói ấm lòng. Chia tay ngôi làng bé nhỏ này, chúng tôi thực sự khâm phục ý chí kiên cường của những con người chân chất, thật thà nơi miền sơn cước./.