Bêl muy ha bu hân noo ha ọt t’ngay 14 c’xêê 11 c’moo 1972, bom Mỹ glâm ooy c’lâng 20, zr’lụ vêy 1 c’bhúh ta đhâm c’mor xing phong lâng tiểu đội pháo ắt pa bhrợ. 4 cha nắc pân juýh, 4 cha nắc pân đil apêê ta đhâm c’mor xung phong crêê ta g’lấp cóh boọng gớp lâng chêết bil cóh đhr’năng ha ul cha cêết. Văl chô cớ ooy boọng gớp Tám Cô cóh pazêng t’ngay n’nâu, c’bhúh phóng viên Đài P’rá Việt Nam đhị miền Trung ơy tước tr’lum đợ apêê bêl ahay zâl arọp a bhuy đhị c’lâng 20 grơơ k’rơ cóh ahay, bơơn xơợng đợ xa nay k’er da dô nắc grơơ k’rơ cóh muy cr’chăl zâl arọp a bhuy.

  C’lâng lướt ooy boọng gớp Tám Cô, chr’val Tân Trạch, chr’hoong Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cóh cr’chăl n’nâu cắh lấh bấc manuýh. Boo k’pri đh’rứah lâng cha cêệt bhrợ ng’hay cớ ooy hân noo cha cêết cóh ahay. Cóh xoọc đêếc, đợ apêê ta đhâm c’mor xung phong mơ 18, 20 c’moo g’lúh tr’nơớp lướt ch’ngai tơợ đong, guy ba lô dưr lướt ooy chiến trường g’dzoóc óih, zr’lụ Trường Sơn ga mắc ma bhuy. T’coóh Vũ Hữu Đại, vel đong cóh chr’val Hải Phương, chr’hoong Hải Hậu, tỉnh Nam Định, bêl ahay nắc Trung đội trưởng pháo 130 ly, Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 16, Bộ Tư lệnh pháp binh hay cớ, bêl ahay c’lâng lướt ooy boọng gớp Tám Cô crêê arọp Mỹ glâm bom bấc pa bhlâng, bhrợ roóh bấc bha lắh crâng. Đơn vị âng đoo glụ pháo clơợng 8,5 tấn, dưr lướt tơợ Thanh Hoá tơợ t’ngay 15 c’xêê 10 c’moo 1972 đanh mơ 1 c’xêê nắc tước ooy zr’lụ chiến trường n’đắh mặt t’ngay lơớp âng tỉnh Quảng Bình. Boo lâng cha cêệt bhrợ zập ngai nhứh nhêên. Xoọc đêếc, bhuông păr âng Mỹ ta luôn lướt păr, glâm bom bấc pa bhlâng. T’coóh Vũ Hữu Đại hay cớ, cắh muy c’lâng lướt 20 crêê ta pa hư nắc pazêng bol da ding công crêê bom cha rắh bhrợ bhrợ pa hư: “Azi cắh choom ha vil cóh ha bu t’ngay 14/11/1972, bêl xa nul bom tr’clá laze glâm bhrợ ha rập p’loọng boọng gớp Rơi, nắc gớp Tám Cô nâu cơy, bhrợ 8 cha nắc ta đhâm c’mor xung phong lâng 5 cha nắc bộ đội âng đơn vị zi chêết đhị boọng gớp Tám Cô. K’ăy pa bhlâng loom, lâng cóh t’ngay t’tun azi bhrợ têng bh’rợ ch’lêng đoọng ha đồng đội công cơnh apêê ta đhâm c’mor xung phong. Xang n’nắc azi t’bhlâng lướt z’lấh c’lâng 20 Quyết Thắng tước ooy Lào lâng lướt ooy chiến trường B2 bhrợ bh’rợ tr’nêng.”

45 c’moo ơy, bấc ngai xoọc đâu xóc ma pluúc ặ. A dếch Phạm Thị Sáu, k’điêl ta đhi âng liệt sỹ Mai Đức Hùng, cóh chr’val Hải Giang, chr’hoong Hải Hậu, tỉnh Nam Định cắh choom ha vil t’ngay pr’loọng đong đớp bha ar xay moon na noo k’diíc lấh chêết. T’ngay đâu, a dếch Sáu z’lấh k’ha riêng km c’lâng lướt tuớc ooy boọng gớp Tám Cô đoỌng bắt hương hay tước manuýh lấh chêết bil lâng chơợ hay cắh dzợ cơnh: “A noo ơi, nâu cơy nắc 45 c’moo t’ngay a noo Mai Đức Hùng âng cu lấh cắh dzợ đhị đâu. Acu tước ooy đâu nắc đoọng bắt hương trầm đoọng r’vai a ô âng a noo ắt yêm têêm. Rơơm a noo chô lêy acu tước lum lêy a noo. Nâu cơy diíc điêl zi chô nắc anoo công chô ooy vel đong đh’rứah lâng pr’loọng đong.”

T’coóh Lê Quốc Trường, ta đhi pân juýh âng liệt sĩ Lê Thị Lương ắt cóh chr’hoong Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá xay truíh, na noo pân đil âng đoo nhăn lướt ooy xa nay bh’rợ ta đhâm c’mor xung phong tước ooy chiến trường mơ 16 c’moo, xang n’nắc lướt cắh dợ chô. Bơơn xơợng na noo cắh dzợ nắc a đoo xoọc đêếc glắp 14 c’moo. C’moo 1996, xang bêl tỉnh Quảng Bình bhrợ pr’tóh đhâl p’loọng gớp, pr’loọng đong đoo rơơm bơơn chô đơơng n’hang âng na noo chô ooy vel đong đoọng bhuốih. Nắc mơ bơr pêê c’xêê t’tun, pr’loọng đong đoo bơơn xơợng xa nay bêl xoọc pa liêm c’cir, nắc bơơn lêy 6 n’hang lâng đơơng đớc đhị ping xal Liệt sĩ ta đhâm c’mor xung phong đhị chr’val Thọ Lộc, chr’hoong Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. Pr’loọng đong t’coóh Trương lâng bấc manuýh bhúh xoọng liệt sĩ n’lơơng bấc chô mót ooy đâu xay moon bhrợ ghít đhơ nớc âng 6 n’hang liệt sĩ n’nắc, ha dzợ bh’rợ n’nắc tước nâu cơy công cắh ơy vêy ta bhrợ. Đhị rau rơơm kiêng âng bhúh xoọng liệt sĩ, t’mêê đâu, Bộ Lao động – Thương binh lâng Xã hội p’too moon apêê đơn vị, vel đong đơớh pay pr’đhang xét nghiệm AND xay moon đhơ nớc âng apêê liệt sĩ. Pr’loọng đong t’coÓh Lê Quốc Trương rơơm kiêng đơớh bhrợ têng ping xal đoọng ha na noo pân đil lâng đồng đội âng đay: “Xay moon đhơ nớc âng apêê na noo, apêê a moó nâu cơy nắc k’đháp pa bhlâng. Nâu cơy đhiệp rơơm kiêng Đảng lâng Nhà nước apêê ban ngành crêê tước bhrợ têng đoọng ha 8 a pêê a noo a moó, 8 bêệ ping xal. 8 pr’loọng đong công ơy mr’cơnh cr’noọ xa nay đoọng vêy đhị bắt hương đoọng ha apêê a noo, apêê a moó đoọng apêê a noo a moó ngăn loom cóh crâng k’coong ga mắc ma bhuy.”

A noo Nguyễn Tử Vị, Trưởng Ban k’đhơợng lêy Đong hay k’noỌ c’lâng 20 – Quyết Thắng hay ghít xa nay ma bhuy  cóh boọng gớp Tám Cô. A noo moon, vêy manuýh tước bắt hương ha dợ cắh crêê cơnh moon cr’noọ, bêl chô lum rau xa nay cắh liêm crêê. Zr’lụ n’nâu nắc zr’lụ crâng k’coong, đác ma bhuy, ch’ngai tơợ zr’lụ thành phố tước k’ha riêng km, nắc t’ngay hân đoo công bấc manuýh tước bắt hương. A noo Vị hay cớ, boọng gớp Tám Cô dưr váih đhị zr’lụ du lịch ooy a bhô dang: “Cóh pazêng t’ngay Tết, đợ ta mooi đoọng tước bắt hương cắh lấh bấc, đhi noo zi cóh Ban ta luôn bắt hương cóh zập t’ngay, dút pa liêm r’piing p’bhuốih, hương, pô ta luôn vêy. Đhi noo zi bhui har pa bhlâng bêl bơơn pa bhrợ cóh Ban k’đhơợng lêy c’lâng 20 – Quyết Thắng. Rau đêếc nắc bh’rợ bơơn pa liêm pa crêê đoọng ha apêê ta đhâm c’mor xung phong, Bộ đội Trường Sơn, dân công hoả tuyến lấh chêết bil tu xa nay bh’rợ trôông dzấc k’tiếc k’ruung.”

Nâu cơy, bhươn k’tiếc k’ruung Phong Nha – Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình bhrợ têng bh’rợ giỗ, hay k’noọ 45 c’moo t’ngay chêết bil âng apêê anh hùng liệt sỹ đhị boọng gớp Tám Cô. Đợ n’jéh hương, đợ pa nó pô cúc vêy apêê bhúh xoọng, pr’loọng đong liệt sĩ đơơng âng tơợ vel đong Thanh Hoá, Nam Đình chô ooy đâu, đớc đoọng ha apêê a noo, a moó ắt đhị đhăm k’tiếc n’nâu. Hay tước ooy g’lêếh c’rơ âng apêê anh hùng liệt sĩ, ha dum t’ngay 26/11 Đài P’rá VN đh’rứah lâng UBND tỉnh Quảng Bình bhrợ têng bh’rợ Nghệ thuật: Xa nul chuông ta đang ra vai âng apêê pân đil, nắc muy cơnh bh’rợ hay tước ooy g’lêếh c’rơ âng apêê lấh chêết bil tu độc lập, tự do âng acoon manuýh./.

Chuyện bi tráng ở Hang Tám Cô

PV Thanh Hà - Hoài Nam

45 năm trôi qua, câu chuyện về những thanh niên xung phong hy sinh trong hang Tám Cô ở xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình luôn lay động lòng người. Vào một chiều Đông ngày 14 tháng 11 năm 1972, bom Mỹ dội xuống đường 20, nơi có 1 đội thanh niên xung phong và tiểu đội pháo đóng quân. 4 nam, 4 nữ của Đội thanh niên xung phong bị vùi lấp dưới hang và chết trong đói rét. Trở lại hang Tám Cô những ngày này, Nhóm phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam tại miền Trung đã gặp gỡ những người cùng vào sinh ra tử trên tuyến đường 20 huyền thoại năm xưa, được nghe những câu chuyện bi tráng của một thời hoa lửa.

         Đường lên hang Tám Cô, xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình mùa này thưa bóng người. Cơn mưa lất phất kèm theo cái lạnh buốt người gợi nhớ về Mùa Đông năm xưa. Ngày ấy, những thanh niên xung phong tuổi mười tám, đôi mươi, lần đầu xa gia đình mang ba lô trên vai vào chiến trường khói lửa, nơi Trường Sơn đại ngàn. Ông Vũ Hữu Đại, quê ở xã Hải Phương, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, nguyên là Trung đội trưởng pháo 130 ly, Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 16, Bộ Tư lệnh pháo binh nhớ lại, ngày xưa con đường đến hang Tám Cô bị Mỹ ném bom dữ dội, thiêu rụi nhiều khu rừng. Đơn vị của ông kéo pháo nặng 8,5 tấn, xuất phát tại Thanh Hóa từ ngày 15 tháng 10 năm 1972 mất hơn 1 tháng mới vào tới chiến trường phía Tây tỉnh Quảng Bình. Mưa và lạnh làm cho ai nấy đều rã rời. Trong lúc đó, máy bay Mỹ liên tục quần thảo trên bầu trời, gầm thét dội bom. Ông Vũ Hữu Đại nhớ lại, không chỉ con đường 20 bị cày nát mà cả những khối núi cũng bị đạn bom làm rung chuyển: “Chúng tôi không thể nào quên chiều ngày 14 tháng 11 năm 1972, khi tiếng bom tia laze ném xuống làm sập cửa hang Rơi, tức là hang Tám Cô ngày nay làm 8 thanh niên xung phong và 5 bộ đội của đơn vị chúng tôi hy sinh tại hang Tám Cô. Rất đau xót, và ngày hôm sau chúng tôi tổ chức lễ viếng cho đồng đội cũng như thanh niên xung phong. Sau đó chúng tôi tiếp tục vượt đường 20 Quyết Thắng sang Lào và đi vào chiến trường B2 làm nhiệm vụ.” 

        45 năm trôi qua, nhiều người nay tóc đã bạc trắng. Bà Phạm Thị Sáu, em dâu liệt sĩ Mai Đức Hùng, ở xã Hải Giang, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định không thể quên cái ngày gia đình nhận giấy báo tin anh chồng hy sinh. Hôm nay, bà Sáu vượt hàng trăm cây số vào Hang Tám Cô thắp nén hương tưởng nhớ người ngã xuống với lòng thương tiếc khôn nguôi: “Anh ơi, hôm nay là 45 năm ngày mà anh Mai Đức Hùng của em đã hy sinh ngã xuống nơi đây. Em vào đây để thắp nén hương trầm để kính viếng hương hồn anh. Mong anh về nhận những tấm lòng thành của em. Tới đây thì vợ chồng em về thì anh cũng về quê cùng với gia đình.”

        Ông Lê Quốc Trương, em trai liệt sĩ Lê Thị Lương ở huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa kể lại, chị gái ông xung phong đi thanh niên xung phong vào chiến trường năm 16 tuổi, rồi đi mãi không về. Nghe tin chị hy sinh lúc ông vừa tròn 14 tuổi. Năm 1996, sau khi tỉnh Quảng Bình phá tảng đá mở cửa hang, gia đình mong được đưa hài cốt của chị về quê thờ cúng. Nhưng chỉ vài tháng sau, nhà ông lại nhận được thông tin trong lúc tôn tạo di tích, đã tìm thấy 6 bộ hài cốt nguyên vẹn và đưa vào an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Thanh niên xung phong ở xã Thọ Lộc, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. Gia đình ông Trương cùng các thân nhân liệt sĩ khác đã nhiều lần vào đây đề nghị làm rõ danh tính 6 hài cốt liệt sĩ đó nhưng sự việc vẫn rơi vào im lặng. Trước mong mỏi của thân nhân các gia đình liệt sĩ, mới đây, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chỉ đạo các đơn vị, địa phương sớm lấy mẫu xét nghiệm AND xác định danh tính các liệt sĩ. Gia đình ông Lê Quốc Trương mong sớm xây một ngôi mộ cho chị mình và đồng đội: “Xác định được các anh, các chị bây giờ là khó. Bây giờ chỉ mong Đảng và Nhà nước các ban ngành liên quan xây dựng cho 8 anh chị, 8 ngôi mộ tượng trưng. 8 gia đình cũng nhất trí xin như vậy để có chỗ thắp hương cho các anh, các chị để các anh chị ấm lòng nơi chín suối, nơi rừng thiêng nước độc.”

Anh Nguyễn Tử Vị, Trưởng Ban Quản lý Đền Tưởng niệm Đường 20 - Quyết Thắng nhớ như in những chuyện linh thiêng ở Hang Tám Cô. Anh khẽ bảo, có người đến viếng hương mà không thành tâm, khi trở về gặp chuyện chẳng lành. Đây là nơi “rừng thiêng nước độc” xa trung tâm thành phố cả trăm cây số nhưng ngày nào cũng đông người đến viếng. Anh Vị nhắc nhớ, Hang Tám Cô đã trở thành điểm du lịch tâm linh: “Về những ngày Tết, lượng khách giảm người vào viếng, anh em trong Ban luôn chăm sóc hương khói đều đặn hang ngày, luôn lau chùi bàn thờ, hương hoa đều đặn như vậy. Anh em nào cũng rất tự hào được làm việc ở Ban Quản lý Đường 20 - Quyết Thắng . Đó là công việc được chăm sóc cho thanh niên xung phong, Bộ đội Trường Sơn, dân công hỏa tuyến đã ngã xuống vì sự nghiệp thống nhất đất nước.”

Hôm nay, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình tổ chức lễ giỗ, truy niệm nhân kỷ niệm 45 năm ngày hy sinh của các anh hùng liệt sĩ tại hang Tám Cô. Những nén hương lòng, những bó hoa cúc được các thân nhân, gia đình liệt sĩ mang từ quê nhà Thanh Hóa, Nam Định về đây, dâng lên các anh, các chị nằm lại trên mảnh đất này. Thành kính tưởng nhớ công lao các anh hùng liệt sĩ, tối nay -26/11-Đài TNVN phối hợp với UBND tỉnh Quảng Bình tổ chức Chương trình Nghệ thuật “Tiếng chuông gọi Hồn trinh nữ” như một lời tri ân những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của dân tộc./.