50 c’moo ahay k’tiêc đhị toor k’ruung Liêng năc muy coh pazêng zr’lụ tươc zâl arọp âng quân lâng đhanuôr hêê coh bh’rợ zâl arọp giải phóng quận lỵ Ba Tơ (nâu cơy năc thị trấn Ba Tơ). Ha dzợ n’đăh Tây k’ruung Liêng, cr’chăl n’năc năc zr’lụ arọp bhrợ Trung tâm biệt kích Đá Bàn. Nâu đoo năc cứ điểm, năc đhị x’rịa quân hêê tước zâl đoọng bhrợ t’vaih chiến thắng Ba Tơi ga măc chr’năp (30/10/1972). 50 c’moo tơợ t’ngay chiến thắng, zr’lụ chiến trường ahay dưr vaih zr’lụ c’kir, ăt coh zr’lụ đhanuôr ăt mamông Đá Bàn âng thị trấn Ba Tơ. Cựu chiến binh Trân Thanh Cảm coh chr’val Ba Động, chr’hoong Ba Tơ, muy coh pazêng manuyh tr’haanh ăt coh apêê k’đhơợng súng z’lâh boo bom, đhí cha răh bêl ahay hay cớ:“Năc đoo bêl tươc ooy t’ngay hay k’noọ năc acu hay tươc t’ngay t’bhlâng giải phóng chr’hoong Ba Tơ. Xoọc đêêc, acu dzợ p’niên năc đội viên đội pa bhrợ âng chr’hoong, ting k’đơơng bộ đội Trung đoàn 52 chô giải phóng vel đong”  

       Ba Tơ ắt coh zr’lụ pa têệt apêê tỉnh Tây Nguyên lâng zr’lụ đồng bằng tỉnh Quảng Ngãi. Coh bh’rợ zâl arọp Mỹ, coh zr’lụ chr’năp n’nâu, arọp k’rong quân, bhrợ bấc đồn bốt lâng penh pa hư k’rơ pa bhlâng. N’đăh hêê, đoọng xay bhrợ crêê cơnh cr’noọ xa nay cách mạng, c’moo 1959, tỉnh Quảng Ngãi bhrợ t’vaih chr’hoong Sông H’rê tơợ bh’rợ pác muy bơr chr’val n’đăh Tây âng chr’hoong Ba Tơ lâng pazum muy bơr chr’val âng chr’hoong Sơn Hà. Tước c’xêê 11/1970, tơợ râu la lua âng cách mạng, Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi g’luh 4 ơy vêy xa nay: Năc t’bhlâng zâl cr’noọ bh’rợ tươc zâl âng arọp, k’đhơợng lêy pazêng đhăm k’tiêc ga măc. Ting n’năc, Đại hội Đảng bộ chr’hoong Sông H’rê lâng Đại hội Đảng bộ chr’hoong Ba Tơ coh c’xêê 11/1971 ơy t’bhlâng xay bhrợ coh nhiệm kỳ, năc giải phóng vel đong.

       Bêl k’nặ bhrợ bh’rợ giải phóng chr’hoong Ba Tơ, Quân khu 5 lâng Tỉnh uỷ Quảng Ngãi ơy p’too moon muy bơr đơn vị vũ trang tước zâl lêy coh muy bơr zr’lụ đhị chr’hoong Ba Tơ lâng chr’hoong Sông H’rê. Lâng chiến thắng ga măc chr’năp, Khu uỷ Khu 5 lâng Tỉnh uỷ Quảng Ngãi xay moon năc pa dưr cr’noọ bh’rợ gung dưr zâl arọp abhuy, p’too moon Trung đoàn 52, Bộ đội đặc công quân khu 5, bộ đội bha lâng âng tỉnh đh’rưah lâng quân lâng đhanuôr bhrợ bh’rợ zâl arọp, đh’rưah tươc zâl ooy pazêng zr’lụ bha lâng âng arọp đoọng giải phóng Ba Tơ. T’cooh Vũ Tùng Vy, Thường vụ Tỉnh uỷ Quảng Ngãi bêl ahay, k’đhơợng xay bh’rợ l’lăm coh bh’rợ giải phóng chr’hoong Ba Tơ xay moon:“Bêl k’nặ bhrợ bh’rợ zâl arọp, Tỉnh uỷ Quảng Ngãi tươc zâl đhị m’pâng chr’hoong. Pa chô kinh nghiệm tơợ bh’rợ zâl arọp Khu uỷ Khu 5 xay moon bhrợ bh’rợ zâl arọp giải phóng Ba Tơ. Acu xoọc đêêc năc Thường vụ Tỉnh uỷ k’đhơợng xay n’đăh l’lăm. Coh t’ngay pa gluh quân, Thường vụ Tỉnh uỷ Quảng Ngãi pa đớp đoọng ta la cờ đoọng ha Trung đoàn 52 vêy n’juông chữ xa nay gr’hoót âng Du lích Ba Tơ “chêệt bil tu k’tiêc k’ruung”. Bh’rợ zâl arọp abhuy k’rơ pa bhlâng coh hân noo boo. Trung đoàn 52, Đặc công Quân khu 5 lâng pazêng đơn vị vũ trang tỉnh ơy grơơ nhool zâl arọp abhuy.”

       Bh’rợ giải phóng Ba Tơ năc tơợ t’ngay 15/9/1972. Mơ 3 t’ngay zâl arọp abhuy, quân hêê ơy bơơn pay pa zêng quận lỵ Ba Tơ, năc zr’lụ biệt kích âng arọp coh Đá Bàn năc dzợ, ahêê cha groong lâng zâl cớ. Arọp đoọng Liên đoàn biệt động số 11, Trung đoàn 4, Trung đoàn 5 tơợ xuôi tước zooi, xang n’năc đoọng bhuông păr tươc glâm bom. Coh pazêng t’ngay x’rịa c’xêê 10 boo ngân pa bhlâng, bhrợ t’vaih tuh bhlong ga măc, bh’rợ tr’zâl lâng arọp ting t’ngay k’rơ lâh mơ. Tươc t’ngay 29/10 pazêng đhị đơc pháo âng hêê năc t’bhlâng penh ooy đhr’đấc Ông Huyện căh đoọng arọp ăt coh đâu, lâng đoọng pazêng lực lượng lâng c’rơ âng súng cha răh penh ooy zr’lụ biệt kích Đá Bàn. Crêê bêl 11 giờ 45 phút ha dum, t’ngay 29/10, ahêê bhrợ g’luh zâl arọp lâng năc ơy bơơn zươi pazêng zr’lụ biệt kích Đá Bàn, lâng tươc 12 giờ 35 phút ha dum t’ngay 30/10 ta la cờ giải phóng năc păr đhị p’bhung Sở chỉ huy Tiểu đoàn 69 zr’lụ biệt kích Đá Bàn. Xang 45 t’ngay ha dum grơơ k’rơ zâl arọp abhuy. Bh’rợ giải phóng chr’hoong Ba Tơ năc bơơn zươi.

       Tơợ t’ngay pa chô k’tiêc k’ruung coh c’moo 1975, chr’hoong Ba Tơ t’bhlâng pa dưr pr’ăt tr’mông, xay bhrợ liêm choom pazêng xa nay bh’rợ, dự án âng trung ương k’rong bhrợ đoọng pa dưr kinh tế da ding k’coong, pa liêm, pa crêê pr’ăt tr’mông âng đhanuôr pazêng acoon coh, zư nhâm mâng an ninh quốc phòng.

       17 chr’val, thị trấn coh chr’hoong lâng Ban an ninh chr’hoong Ba Tơ vêy ta cher đoọng ch’ner Anh hùng Lực lượng vũ trang. Đảng bộ, chính quyền lâng đhanuôr chr’hoong Ba Tơ tr’haanh bơơn Đảng, Nhà nước cher đoọng ch’ner chr’năp: Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Thành Đồng, Huân chương Độc Lập, Huân chương Chiến công, Huân chương Giải phóng. Chr’năp bhlâng chr’hoong Ba Tơ công năc vel đong bha lâng âng tỉnh Quảng Ngãi vêy 2 chu bơơn đớp ch’ner anh hùng, năc Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân lâng Anh hùng Lao động coh c’xêê c’moo tr’xăl t’mêê. “zr’lụ An toàn khu cách mạng coh c’xêê c’moo zâl arọp Pháp”. T’cooh Phạm Xuân Vinh, Chủ tịch UBND chr’hoong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi hay cớ:“Ba Tơ ta luôn pa dưr truyền thống anh hùng coh bh’rợ pay pa chô độc lâng coh bh’rợ zâl arọp Mỹ trôông dzâc k’tiêc k’ruung. Bâc lang t’cooh xa nay âng chr’hoong Ba Tơ ơy mr’cơnh cr’noọ xa nay coh bh’rợ p’too moon đoọng pa dưr khối đại đoàn kết pazêng acoon manuyh, đươi râu liêm choom âng chr’hoong da ding k’coong đoọng pa dưr pr’ăt tr’mông, zư nhâm mâng an ninh quốc phòng lâng ơy bơơn bấc bh’nơơn bh’rợ ga măc chr’năp.”

       50 c’moo xang tơợ t’ngay giải phóng, Ba Tơ vêy bâc râu chr’năp liêm. Bhui har lâh mơ ooy xa nay bh’rợ coh lang ahay, chính quyền lâng đhanuôr chr’hoong da ding k’coong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi ting t’ngay đoàn kết, t’bhlâng bhrợ pa dưr vel đong liêm pr’hay, crêê cơnh lâng vel đong cách mạng, vel đong âng apêê grơơ k’rơ./.

Ba Tơ vươn mình phát triển

       Khởi nghĩa Ba Tơ ngày 11/3/1945, góp phần khơi nguồn cho ngọn lửa Cách mạng tháng 8 sau đó thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Đến cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Ba Tơ đã làm nên một chiến thắng nức lòng người dân tỉnh Quảng Ngãi và cả Khu 5. Ngày 30/10/1972 huyện Ba Tơ được giải phóng.“Chiến thắng Ba Tơ là hoa chiến công, làm thay đổi cục diện quân sự toàn Quân khu V, góp phần giải phóng miền Nam thống nhất đất nước”.50 năm sau ngày giải phóng, vùng đất Ba Tơ anh hùng vẫn giương cao ngọn cờ đầu trong xây dựng và phát triển ở các huyện miền núi trong tỉnh.

       50 năm trước vùng đất bên bờ sông Liêng này là một trong những mục tiêu đánh chiếm của quân và dân ta trong cuộc tiến công giải phóng quận lỵ Ba Tơ (bây giờ là thị trấn Ba Tơ. Còn ở vùng phía Tây sông Liêng, thời điểm đó chính là nơi kẻ thù đặt Trung tâm biệt kích Đá Bàn. Đây là cứ điểm, là mục tiêu cuối cùng mà quân ta nổ súng tiến công đánh chiếm để làm nên chiến thắng Ba Tơ oai hùng (30/10/1972). 50 năm sau ngày chiến thắng, vùng chiến trường xưa trở thành điểm di tích, nằm trong khu dân cư Đá Bàn thuộc thị trấn Ba Tơ. Cựu chiến binh Trân Thanh Cảm ở xã Ba Động, huyện Ba Tơ, một trong những người vinh dự được đứng trong đội hình những người cầm súng vượt qua mưa bom, bão đạn ngày ấy nhớ lại:“Cứ mỗi lần đến dịp kỷ niệm là tôi nhớ đến những ngày tập trung giải phóng huyện Ba Tơ. Hồi đó, tui còn trẻ lắm là đội viên đội công tác của huyện, tham gia đưa bộ đội Trung đoàn 52 về giải phóng quê hương.”

       Ba Tơ nằm ở trục nối liền các tỉnh Tây Nguyên và vùng đồng bằng tỉnh Quảng Ngãi. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ở địa bàn chiến lược này, địch tập trung quân, xây dựng nhiều đồn bốt và tiến hành đánh phá ác liệt. Về phía ta, để đáp ứng yêu cầu cách mạng, năm 1959, tỉnh Quảng Ngãi quyết định thành lập huyện Sông H’rê trên cơ sở tách một số xã phía Tây của huyện Ba Tơ và sáp nhập một số xã của huyện Sơn Hà. Đến tháng 11/1970, từ thực tiễn cách mạng, Đại hội Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi lần thứ 4 đã có chủ trương: Kiên quyết đánh bại kế hoạch bình định của địch, làm chủ từng vùng rộng lớn. Theo đó, Đại hội Đảng bộ huyện Sông H’rê và Đại hội Đảng bộ huyện Ba Tơ vào tháng 11/1971 đã quyết tâm trong nhiệm kỳ, là giải phóng quê hương.  

       Trước khi mở chiến dịch giải phóng huyện Ba Tơ, Quân khu 5 và Tỉnh ủy Quảng Ngãi đã chỉ đạo cho một số đơn vị vũ trang đánh thăm dò một số điểm ở huyện Ba Tơ và huyện Sông H’rê.  Trước chiến thắng giòn giã, Khu ủy Khu 5 và Tỉnh ủy Quảng Ngãi quyết định phát huy khí thế tiến công, chỉ đạo cho Trung đoàn 52, Bộ đội đặc công quân khu 5, bộ đội chủ lực của tỉnh cùng với quân và dân mở chiến dịch, đồng loạt tiến công vào các mục tiêu trọng yếu của kẻ thù để giải phóng Ba Tơ.  Ông Vũ Tùng Vy, Nguyên Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ngãi, Phụ trách phía trước trong Chiến dịch giải phóng huyện lỵ Ba Tơ cho biết:“Trước khi mở chiến dịch, Tỉnh ủy Quảng Ngãi tiến hành đánh khu vực huyện lỵ. Rút kinh nghiệm từ trận đánh Khu ủy Khu 5 quyết định mở chiến dịch giải phóng Ba Tơ. Tôi lúc đó là Thường vụ Tỉnh ủy phụ trách phía trước. Trong ngày xuất quân, Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ngãi trao lá cờ cho Trung đoàn 52 mang dòng chữ  lời tuyên thệ của Du kích Ba Tơ “hy sinh vì tổ quốc”. Trận chiến diễn ra ác liệt trong mùa mưa. Trung đoàn 52, Đặc công Quân khu 5 và các đơn vị vũ trang tỉnh đã chiến đấu oai hùng.”

       Chiến dịch giải phóng Ba Tơ bắt đầu từ ngày 15/9/1972. Chỉ sau 3 ngày tiến công, quân ta đã chiếm hoàn toàn quận lỵ Ba Tơ, nhưng Khu biệt kích của địch ở Đá Bàn vẫn còn, ta tiếp tục bao vây và tấn công. Địch đưa Liên đoàn biệt động số 11, Trung đoàn 4, Trung đoàn 5 từ dưới đồng bằng lên chi viện, rồi đưa máy bay lên ào ạt ném bom. Những ngày cuối tháng 10 mưa tầm tã gây lũ lớn, chiến sự diễn ra ngày càng gay go ác liệt. Đến ngày 29.10 các trận địa pháo của ta dồn dập nã xuống đèo Ông Huyện khống chế địch ở đây, và tập trung toàn lực lượng và hỏa lực tiêu diệt Khu biệt kích Đá Bàn. Đúng 23 giờ 45 phút, ngày 29/10, ta mở đợt tấn công và đã làm chủ hoàn toàn trận địa Khu biệt kích Đá Bàn, và đến 0 giờ 35 phút ngày 30/10 lá cờ gải phóng đã tung bay trên nóc Sở chỉ huy Tiểu đoàn 69 Khu biệt kích Đá Bàn. Kết thúc 45 ngày đêm chiến đấu anh dũng. Chiến dịch giải phóng huyện Ba Tơ đã toàn thắng.

       Sau ngày thống nhất đất nước năm 1975, huyện Ba Tơ tập trung phát triển kinh tế xã hội, triển khai thực hiện hiệu quả các chương trình, dự án của trung ương đầu tư để phát triển kinh tế miền núi, cải thiện cuộc sống của đồng bào các dân tộc thiểu số, giữ vững an ninh quốc phòng.

17 xã, thị trấn trong huyện và Ban an ninh huyện Ba Tơ được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang. Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân huyện Ba Tơ vinh dự được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều danh hiệu cao quý: Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Thành Đồng, Huân chương Độc Lập, Huân chương Chiến công, Huân chương Giải phóng. Đặc biệt huyện Ba Tơ cũng là địa phương duy nhất ở tỉnh Quảng Ngãi được 02 lần đón nhận danh hiệu anh hùng, đó là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. “vùng An toàn khu cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp” Ông Phạm Xuân Vinh, Chủ tịch UBND huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi hồi tưởng: “Ba Tơ luôn phát huy truyền thống anh hùng trong đấu tranh giành độc lập và trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Nhiều thế hệ lãnh đạo của huyện Ba Tơ đã thống nhất cao trong việc chỉ đạo tăng cường khối đại đoàn kết các dân tộc, dựa vào ưu thế của huyện miền núi để phát triển kinh tế xã hội , giữ vững an ninh quốc phòng và đã đạt được những thành tựu to lớn.”

       50 năm sau ngày giải phóng, Ba Tơ ngời sắc đỏ oai hùng. Càng tự hào về quá khứ, chính quyền và người dân huyện miền núi Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi càng đoàn kết, nỗ lực vươn lên xây dựng quê hương tươi đẹp, xứng đáng vùng quê cách mạng, vùng quê anh hùng./.