Đhr’năng bhrợ cha crêê ta pa đhêy, chô ặt đhăm k’tiếc t’mêê zâng lâng bấc rau k’rang, coh đêêc pr’đơợ k’rong bhrợ căh lâh k’rơ. Hân noo boo tuh năc k’nặ tước, k’đhap đăh c’lâng p’rang, đong ặt đoọng ha đhanuôr ting k’rang lêy bhrợ pr’hân lâh mơ.

Zr’lụ da ding ca coong ca noong k’tiếc Đà Nẵng pazêng t’ngay đâu pleng p’răng pưih pa bhlầng. C’lâng vung văng moọt tước zập vel bhươl zr’lụ ca coong dal Hùng Sơn zêng k’tiếc đhêl l’chôh l’chôch. Lêy coh piing bôl da ding, pr’họom t’viêng âng crâng crêê leh vaih mặt k’tiếc tu tân đhạ. Vêy c’nặt, bha lăh đhêl ga măc dzợ tâm prang coh bôl toor c’lâng, ha dang  caih muy g’luh boo nắc đợ đhêl nâu cung lâu lưch ooy c’lâng.

C’xêê 10 c’moo hay, đhị vel Pứt, chr’val Hùng Sơn, pazêng t’cul đhêl tơợ bôl da ding ha rập, kâh gabung lưch đong xang, ruộng tông lâng a chắc a rang coon ma nưih. K’nặ m’pâng c’moo ơy lâh, rau k’rang căh ơy choom ha vil tu rau pa liêm căh ơy nhâm mâng. Bơr pêê c’xêê dzợ, bêl hân noo boo tước, zập rau nắc choom vaih cớ cơnh tr’nơợp. Cơnh lâng pr’loọng anoo Riah Pen lâng bấc pr’loọng đhanuôr đhị vel Pứt, tơợ lâh g’luh hr’lang, căh muy c’lâng crêê t’cắt năc pr’ặt tr’mông ting k’đhap k’ra lâh mơ bêl k’tiếc bhrợ têng lưch ta g’lâp.“N’loong n’cuông, chr’noh chr’bêệt lưch hư, m’bưi dzợ ma mông. Đhanuôr lướt chô năc k’rang… pr’ặt tr’mông đhanuôr cơnh đâu lalâh k’đhap k’ra, tu căh dzợ rau rị”.

Bấc c’lâng đhị chr’val Hùng Sơn, lướt mơ bơr pêê cây số nắc vaih muy zr’lụ hr’lang k’tiếc. Bấc c’nặt đhị toor c’lâng crêê h’lang, xe cộ lướt vối tr’xin bhlầng, căh choom z’lâh đâh. C’lâng DT606, ch’ngai mơ 70km lướt tước cửa khẩu xung hư ngân, căh tệêm ngăn bêl lướt chô. Căh muy k’đhap k’ra đăh lướt chô năc chr’noh chr’bêệt âng đhanuôr, pa bhlầng năc tơơm za nươu pa câl k’đhap pa bhlầng.

Đhị zr’lụ ca noong k’tiếc, c’lâng căh muy đoọng lướt a năm. Năc c’lâng tước chợ, c’lâng tước trường lâng cung năc c’lâng băn t’mông âng đhanuôr coh đâu. T’cooh Trịnh Lê Quang Vĩnh, pa đhiêr xe ta luôn lướt z’lâh đăh c’lâng hr’lang đhị chr’val ca noong k’tiếc Hùng Sơn k’rang, zập g’luh lướt năc muy chu zâng lâng rau căh pr’đoọng…“C’lâng lướt zập đhị cung hr’lang tu cơnh đêêc năc căh têệm ngăn đoọng ha ma nưih lướt chô coh c’lâng. A zi rơơm chính quyền vel đong zooi, ra pặ zên đoọng pa liêm c’lâng p’rang đoọng ha đhanuôr lướt chô liêm buôn lâh, bhrợ cha cung doọ lâh k’đhap k’ra”.

C’lâng bh’rợ đoọng pa liêm năc ơy bơơn UBND chr’val Hùng Sơn pa ghit lêy tơợ đâh. Ha dợ đoọng xay bhrợ đh’rưah, pa bhlầng năc cơnh lâng c’lâng p’rang lâh hư ngân, lêy vêy tước k’ha riêng tỷ đồng năc vêy choom pa liêm, ha dợ đợ zên nâu lâh mơ c’rơ âng zên nhà nước pác đoọng ha chr’val. T’cooh Nguyễn Văn Kỳ, Phó Chủ tịch UBND chr’val Hùng Sơn xay moon đhr’năng lalua; bấc c’lâng xoọc đâu năc muy pa liêm đoọng lướt ba bơơ, căh tệêm ngăn đăh đanh mâng:“Đăh vel đong ơy xay bhrợ, r’dợ paliêm c’lâng. Đhơ cơnh đêêc, bấc đhị hư lalâh ngân, zên pa liêm lalâh bấc, coh đêêc zên vel đong năc căh vêy bấc mơ đêêc. Bấc c’lâng hr’lang lâh m’pâng c’lâng, tr’tọot căh choom lướt ha dợ tước nâu kêi nắc căh ơy vêy zên đoọng pa liêm”.

Đọong pa liêm zập c’lâng đấc ooy zr’lụ ca noong k’tiếc xoọc đâu, năc lêy vêy bấc zên tơợ thành phố Đà Nẵng k’rang tước. Coh đêêc, c’lâng DT606 ch’ngai mơ 60km dzợ bấc đhị hr’lang, pa bhlầng năc c’nặt đâh Trạm Kiểm soát Biên phòng Tây Giang, mơ chu pleng boo năc k’tiếc hr’lang jọ ooy c’lâng bấc pabhlầng. Đhr’năng bhrợ têng tu cơnh đêêc đhr’năng bhrợ pa liêm zih lâh mơ lâng đhr’năng lalua. Tơợ x’rịa c’moo hay tước nâu kêi, thành phố Đà Nẵng ơy t’đui pa liêm zập cr’nooj bh’rợ đh’rưah năc xay moon đhr’năng cr’pân đhị bấc zr’lụ đhanuôr ặt ooy chr’val Hùng Sơn lânng k’đươi ra pặ đhăm ặt t’mêê đoọng ha đhanuôr da ding ca coong.

C’lâng p’rang căh ơy pa liêm ha dợ k’rang lâh mơ năc pazêng đong ặt coh da ding ca coong, bêl bấc zr’lụ ặt t’mêê căh ơy tệêm ngăn nâu kêi năc xoọc zâng lâng đhr’năng hr’lang. Vel ặt t’mêê Ra’bhượp, chr’val Tây Giang vêy 50 pr’loọng đhanuôr Cơ Tu ặt ma mông tệêm ngăn tơợ lâh 10 c’moo đâu. Đong xang bhrợ nhâm mâng, tr’mông tr’meh đhanuôr r’dợ tệêm ngăn nắc rau k’rang t’mêê leh vaih. Tơợ cr’đooh coh da ding đăh họong âng vel, zr’lụ nâu ơy xay moon đhr’năng cr’pân. Đhanuôr năc ơy năl tước cr’chăl tơơi ặt ooy lơơng. Cơnh pr’loọng amoó Alăng Thị Bơi, đong ặt bhrợ căh mơ đanh, nâu kêi năc ra văng xó ặt ooy đhăm t’mêê. Amoó Alăng Thị Bơi k’rang:“Đăh bôl da ding lưch u cr’đooh, lướt ch’ngai m’xứi tước crâng cung cr’đoo, bôl đăh họong đong cung cr’đooh bấc đhị. Acu rơơm zr’lụ ặt t’mêê đâh ta bhrợ xang động vêy đhị choh đong ặt t’mêê”.

Zr’lụ k’tiếc lâh 3ha bơơn UBND chr’val Tây Giang chơih bhrợ đhị pa dưr đong ặt đoọng ha đhanuôr vel  Ra’bhượp, xoọc năc pr’hân pa tih k’tiếc. Quy hoạch ơy vêy, bhiệc cloih pa chô xoọc xay bhrợ. Ha dợ rau k’đhap năc pa đhấc bấc đong ặt nhâm mâng tơợ zr’lụ hr’lang. T’cooh Blup Yếc, Bí thư Chi bộ vel Ra’bhượp, chr’val Tây Giang xay moon đhr’năng lalua:“Coh đhăm ặt ty vêy bấc đong ta bhrợ nhâm mâng, đhanuôr k’đhap đoong pa tơơi chô ooy đhăm t’mêê. Lâh mơ, đhanuôr vel đong rơơm thành phố Đà Nẵng năc zooi zên đoọng ha đhanuôr pa tơơi đong ặt ting cơnh xa nay Nghị quyết 23 HĐND tỉnh Quảng Nam lalăm a hay ơy ta đươi bhrợ”.

Zập zr’lụ đhanuôr ặt bơơn ta moon pa rơơt đhr’năng cr’pân xoọc bơơn k’rong bhrợ lalăm. Ha dợ bêl xay bhrợ năc lưm bấc rau k’đhap k’ra. Quy hoạch bấc đhị năc crêê tước k’tiếc crâng grâm. Đhị vel đong, bhiệc bhrợ bha ar lâng xay bhrợ dự án pr’hân dzợ lưm bấc k’đhap, căh năl cơnh bhrợ đoọng liêm choom bhlầng. Tước c’nặt chơih pay đong thầu cung căh vêy buôn bêl bấc doanh nghiệp k’rang tước pr’đơợ bhrợ têng đhị zr’lụ da ding ca coong. T’cooh Arất Blúi, Chủ tịch UBND chr’val Tây Giang đoọng năl, vel đong xoọc xay bhrợ zập đhăm ặt t’mêê:“Tước cr’chăl nâu, chr’val ơy pa xang zập bh’rợ ra văng đoọng xay bhrợ zập c’nặt bh’rợ. Xoọc vel đong đương quyết định cấp đoọng zên âng UBND thành phố đoọng xay bhrợ coh cr’chăl đâh pa bhlầng. Ting cơnh đhr’năng, a zi pa zay coh c’xêê 4 lêy xay bhrợ đh’rưah 5 zr’lụ ơy ta moon pa rơơt”.

Đh’rưah lâng moon pa rơơt đhr’năng cr’pân, UBND thành phố Đà Nẵng ơy k’đươi zập vel đong xay bhrợ đâh zập bh’rợ cha groong, pa liêm rau căh liêm dưr vaih, pa xiêr ếp bhlầng rau bil bal tu pleng k’tiếc pa hư. Pazêng c’lâng xoọc đương pa têệt pa tih. Pazêng đhr’nong đong xoọc đương bơơn ta choh bhrợ đhị têệm ngăn lâh. Ha dợ đoọng bhrợ rau đêêc năc lêy vêy bấc zên, lâng pazêng bh’rợ liêm choom đoọng xay bhrợ đâh, crêê cơnh lâng đhr’năng pr’hân âng zr’lụ ơy moon pa rơơt đhr’năng cr’pân. Hân noo boo tuh năc k’nặ tước. Coh zập zr’lụ k’tiếc hr’lang, rau k’rang dzợ ta luôn ặt vaih./.

MIỀN NÚI ĐÀ NẴNG SAU THIÊN TAI: ĐƯỜNG TẠM, NHÀ TẠM… NỖI LO KHÔNG THỂ TẠM

Gần nửa năm sau sạt lở, nhiều xã vùng cao biên giới thành phố Đà Nẵng đường sá vẫn chưa thông, nơi ở còn tạm bợ. Sinh kế đứt gãy, việc tái định cư đối mặt nguy cơ mới, trong khi nguồn lực còn hạn chế. Mùa mưa cận kề, áp lực nối đường, dựng lại nơi ở cho người dân càng trở nên cấp bách.

Vùng cao biên giới Đà Nẵng những ngày này nắng rát mặt, nóng gay gắt. Con đường đất đỏ ngoằn ngoèo dẫn vào các bản làng xã vùng cao Hùng Sơn lổn nhổn đất đá. Nhìn lên những triền đồi, màu xanh của cây rừng bị xé vụn bởi những vệt đất trượt dài, loang lổ. Có đoạn, nhiều tảng đá lớn vẫn nằm chênh vênh trên taluy, chỉ một trận mưa là có thể đổ sập xuống. 

Tháng 10 năm ngoái, tại thôn Pứt, xã Hùng Sơn, những khối đất đá từ sườn núi đổ ập xuống, cuốn theo nhà cửa, ruộng vườn và sinh mạng con người. Gần nửa năm trôi qua, nỗi lo vẫn chưa vơi khi việc khắc phục mới chỉ dừng lại ở mức tạm thời. Vài tháng nữa, khi mùa mưa đến, mọi thứ có thể lặp lại. Với gia đình anh Riah Pen và nhiều hộ dân tại thôn Pứt, sau trận sạt lở, không chỉ con đường bị chia cắt mà cuộc sống càng thêm khó khăn khi đất sản xuất đã bị vùi lấp.“Cây cối thì đa số đã ngã đổ, số ít còn sống. Người dân đi lại thì lo sợ… đời sống kinh tế như thế này quá khó khăn, vì không còn gì cả”.

Nhiều tuyến đường tại xã Hùng Sơn cứ rời một điểm sạt lở, đi thêm vài cây số lại gặp điểm sạt lở khác. Có đoạn lở taluy, có đoạn mặt đường bị xé toạc, xe cộ phải nhích từng mét một. Xa hơn, tuyến DT606 dài khoảng 70 km kết nối lên cửa khẩu cũng xuống cấp nặng nề, mất an toàn khi lưu thông. Đâu chỉ đi lại khó khăn, nông sản của bà con, nhất là dược liệu, không dễ tiêu thụ. 

Ở vùng biên, con đường không chỉ để đi. Đó là đường ra chợ, đường đến trường và cũng là “đường sống” của người dân nơi đây. Ông Trịnh Lê Quang Vĩnh, lái xe thường xuyên qua lại các tuyến đường sạt lở tại xã biên giới Hùng Sơn lo lắng, mỗi chuyến đi là một lần đánh cược với rủi ro…“Đường sá chỗ nào cũng sạt lở nên nguy cơ mất an toàn cho người đi đường. Chúng tôi mong chính quyền địa phương hỗ trợ, bố trí kinh phí để sửa sang đường sá cho bà con đi lại thuận lợi hơn, làm ăn cũng đỡ khó khăn”.

Giải pháp, kế hoạch khắc phục đã được UBND xã Hùng Sơn tính toán từ sớm. Nhưng để triển khai đồng bộ, nhất là với hệ thống giao thông bị hư hỏng nặng, thì cần đến hàng trăm tỷ đồng, vượt quá khả năng ngân sách cấp xã. Ông Nguyễn Văn Kỳ, Phó Chủ tịch UBND xã Hùng Sơn nêu thực tế: nhiều tuyến đường hiện vẫn chỉ dừng ở mức khắc phục tạm thời, chưa đảm bảo an toàn lâu dài.“Phía địa phương đã triển khai, khắc phục giao thông bước một. Tuy nhiên, ở một số điểm hư hỏng nặng, kinh phí sửa chữa rất lớn, trong khi nguồn lực của địa phương còn hạn chế. Nhiều tuyến đường bị đứt gãy, hở hàm ếch, đến nay vẫn chưa đủ nguồn lực để khắc phục”.

Để khắc phục các tuyến giao thông lên vùng biên giới hiện nay, cần có nguồn lực rất lớn từ ngân sách thành phố Đà Nẵng. Trong khi đó, tuyến DT606 dài khoảng 70 km vẫn còn nhiều điểm sạt lở, đặc biệt đoạn lên Trạm Kiểm soát Biên phòng Tây Giang, đất đá tiếp tục trượt xuống mỗi khi mưa lớn. Tiến độ khắc phục vì thế còn chậm so với nhu cầu thực tế. Từ cuối năm ngoái đến nay, thành phố Đà Nẵng đã ưu tiên khắc phục tạm thời các công trình thiết yếu, đồng thời ban bố tình huống khẩn cấp tại nhiều khu dân cư ở xã Hùng Sơn với yêu cầu tái thiết nhanh, nhất là về nơi ở cho người dân vùng cao.

Giao thông chưa kịp khắc phục nhưng nỗi lo lớn hơn là những mái nhà vùng cao, khi nhiều khu tái định cư từng yên ổn nay đang đứng trước nguy cơ sạt lở. Làng tái định cư Ra’bhượp, xã Tây Giang có hơn 50 hộ đồng bào Cơ Tu sống ổn định ở đây hơn 10 năm nay. Nhà cửa dựng kiên cố, cuộc sống dần ổn định thì nỗi lo mới lại xuất hiện. Từ vết nứt trên sườn núi phía sau làng, khu dân cư này đã được ban bố tình trạng khẩn cấp. Người dân hiểu rằng đã đến lúc phải rời đi. Như gia đình chị Alăng Thị Bơi, ngôi nhà mới dựng chưa lâu, nay lại chuẩn bị tháo dỡ, chờ ngày chuyển đến nơi ở mới khi mặt bằng tái định cư hoàn thành. Chị Alăng Thị Bơi lo lắng:“Sợ bên kia sườn núi nó nứt hết, bên trên rừng kìa, phía sau nhà xuất hiện nhiều vết nứt lắm. Tôi rất mong khu tái định cư hoàn thành sớm để có mặt bằng cho dân làm nhà mới”.

Khu đất hơn 3 héc ta được UBND xã Tây Giang chọn làm nơi dựng làng mới Ra’bhượp đang được khẩn trương giải phóng mặt bằng. Quy hoạch đã có, việc bồi thường đang triển khai. Nhưng bài toán khó vẫn là di dời khi nhiều ngôi nhà kiên cố nằm trong vùng sạt lở. Ông Blúp Yếc, Bí thư Chi bộ thôn Ra’bhượp, xã Tây Giang nêu thực tế:“Trên mặt bằng cũ trước đây có rất nhiều nhà kiên cố, bà con rất khó khăn về mặt di dời. Ngoài ra, người dân địa phương mong muốn thành phố Đà Nẵng hỗ trợ kinh phí để bà con di dời nhà ở theo tinh thần tại Nghị quyết 23 HĐND tỉnh Quảng Nam trước đây từng áp dụng”.

Các khu dân cư được công bố tình huống khẩn cấp đang được ưu tiên đầu tư. Nhưng khi bắt tay vào làm vẫn còn nhiều vướng mắc. Quy hoạch nhiều nơi chạm vào đất rừng phòng hộ. Ở cơ sở, việc lập và triển khai dự án khẩn cấp còn lúng túng. Đến khâu chọn nhà thầu cũng không dễ khi nhiều doanh nghiệp e ngại điều kiện thi công ở vùng núi. Ông A Rất Blúi, Chủ tịch UBND xã Tây Giang cho biết, địa phương đang tập trung triển khai các điểm tái định cư khẩn cấp:“Đến thời điểm này, xã đã hoàn thiện các công tác chuẩn bị để triển khai đầu tư, khắc phục các hạng mục. Hiện địa phương đang chờ quyết định cấp kinh phí của UBND thành phố để triển khai trong thời gian sớm nhất. Theo tiến độ, chúng tôi phấn đấu trong tháng 4 sẽ triển khai đồng loạt 5 điểm đã được ban bố khẩn cấp”.

Đi liền với công bố tình huống khẩn cấp, UBND thành phố Đà Nẵng đã yêu cầu các địa phương triển khai ngay các biện pháp ứng phó, khắc phục hậu quả, hạn chế thấp nhất thiệt hại do thiên tai. Những con đường vẫn đang chờ được nối lại. Những mái nhà vẫn đang chờ được dựng lên ở nơi an toàn hơn. Nhưng để làm được điều đó, điều cần nhất lúc này vẫn là nguồn kinh phí đủ lớn, cùng với những cơ chế phù hợp để triển khai nhanh, đúng với tính chất khẩn cấp của vùng đã được ban bố tình trạng thiên tai. Mùa mưa đang cận kề. Trên những triền núi còn nham nhở kia, nỗi lo thiên tai vẫn hiển hiện phía trước./.