Zr’lụ c’noong k’tiêc tơợ Khe Sanh tươc ooy Hướng Phùng, chr’hoong Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị vêy ta bi cơnh Đà Lạt g’luh bơr, tu k’tiêc bhrôông bazan liêm pa bhlâng lâng pleng coh đâu ta luôn ch’ngaách liêm coh prang c’moo. Công tu pazêng râu đêêc năc manuyh Pháp ơy lêy pay coh đâu đoọng bhrợ bhươn cà phê tơợ pazêng c’moon đươi dua k’tiêc thuộc địa coh Đông Dương. Đợ chr’val Hướng Phùng, Hướng Linh, Hướng Sơn vêy ta lêy năc đhị choh tơơm cà phê bấc bhlâng lâng đợ đhăm ga măc lâh 5 r’bhâu héc ta. T’cooh Lê Trung Hưng, chuyên gia cà phê xay moon, cà phê Quảng Trị bấc bhlâng năc Arabica- muy râu ca phê vêy bấc k’tiêc k’ruung châu Âu kiêng ộm: “Râu liêm choom âng cà phê coh zr’lụ n’nâu năc tr’haanh tơợ bêl ahay tươc nâu cơy. Coh Việt Nam hêê pazêng zập ngai năc n’năl tươc ooy Quảng Trị vêy cà phê lâng pa têệt lâng lịch sử choh tơơm cà phê tơợ bêl manuyh Pháp đơơng âng tươc. Muy râu dzợ năc đhanuôr coh đâu moon zazum zay pa bhlâng lâng apêê đoo n’năl đhr’năng pleng k’tiêc coh đâu crêê liêm đoọng ha tơơm cà phê.”

Đh’rưah lâng tơơm cà phê xoọc vêy ta pa dưr râu liêm choom ting c’lâng bh’rợ pr’đươi chr’năp, tơơm arong công vêy đong bhrợ têng bhrợ t’bhưah thị trường đơơng pa câl ooy châu Âu lâng châu Mỹ. Lâng pazêng đhăm lâh 12 r’bhâu héc ta, chr’năp âng tơơm arong chô đơơng ha đhanuôr coh Quảng Trị năc ta bhúch lâng tơơm ha roo a năm. Đhị 2 chr’hoong da ding k’coong Hướng Hoá lâng Đakrông, zr’lụ choh arong âng đong máy bhrợ apur arong Hướng Hoá bhưah lâh 6 r’bhâu héc ta. Đợ arong tơợ đhăm choh bhrợ n’nâu xoọc vêy k’dâng 60% công suất pa bhrợ âng đong máy. T’cooh Lê Văn Thế, giám đốc đong máy apur arong Hướng Hoá- tỉnh Quảng Trị xay moon: Chr’hoong Hướng Hoá năc vel đong bha lâng đhị tỉnh Quảng Trị bhrợ t’vaih “Câu lạc bộ trăm ức”, cơnh đêêc năc râu bơơn pay pa chô âng pazêng pr’loọng đong choh arong coh đâu năc tơợ 100 ức đồng têh ooy piing:“Tơơm arong vêy ta choh coh zr’lụ n’nâu năc đợ râu liêm choom bấc pa bhlâng lâng râu liêm choom âng apur công bấc lâng năc vêy manuyh đươi dua coh k’tiêc k’ruung lâng tơợ k’tiêc k’ruung n’lơơng kiêng pa bhlâng, vêy đợ râu chr’năp liêm đoọng pa câl pr’đươi n’nâu. Acu lêy râu liêm choom âng bh’rợ pa dưr k’rơ năng suất bấc pa bhlâng, đợ năng suất m’bứi bhlâng âng Quảng Trị năc tơợ k’dâng 16 tươc 20 tấn t’đui ooy zr’lụ choh.”

Lâh tơơm cà phê lâng arong ơy lâng xoọc p’căh râu chr’năp, coh zr’lụ trung du lâng da ding k’coong c’noong k’tiêc Quảng Trị dzợ vêy râu liêm choom đoọng choh tơơm prí lâng pazêng tơơm zơ nươu chr’năp n’lơơng. Ting cơnh ch’mêệt lêy âng ngành Nông nghiệp lâng Pa dưr bhươl cr’noon tỉnh Quảng Trị, vel đong vêy k’dâng 1 r’bhâu râu tơơm zơ nươu la lay năc lâng pazêng t’nơơm cơnh quế, sa nhân, bời lời, chẩu, troọng ma axoong, chè vằng, hương nhu, nghệ, a hự, Diệp Hạ Châu… P’căn Mai Thị Thuỷ, Giám đốc Công ty cao dược liệu Định Sơn xay moon:“Zr’lụ bhươn ch’choh âng zi năc căh vêy ta đươi hoá chất, hoá học, azi năc zêng đươi pr’đươi hữu cơ…”

Tỉnh Quảng Trị vêy bấc râu tơơm chr’noh vêy chr’năp ooy kinh tế bấc pa bhlâng, vêy bấc râu liêm choom đoọng choom pa dưr, ting bhrợ t’vaih bh’rợ bhrợ cha lâng pa dưr thu nhập ha đhanuôr. Hân đhơ cơnh đêêc, bấc bhlâng pazêng pr’đươi chr’noh n’nâu căh vêy bấc bơơn tươc ooy pazêng thị trường ga măc, k’đhap. Bh’rợ bhrợ têng năc dzợ k’tứi, la leh, ma muúch, căh ơy vêy bh’rợ pa têệt bhrợ đh’rưah nhâm mâng. Muy bơr pr’đươi hân đhơ ơy vêy ta bhrợ ooy mẫu mã, nhãn hiệu lâng ơy crêê cơnh xa nay OCOP cấp tỉnh năc bh’rợ xay p’căh căh lâh k’rơ năc k’đhap bhlâng đoọng bơơn tươc ooy manuyh đươi dua lâng bhrợ t’bhưah thị trường dzợ căh lâh liêm choom. Lâh n’năc năc dzợ bấc râu zr’năh k’đhap cơnh lơơng, cơnh đhr’năng c’xêê choh bhrợ, râu liêm choom âng pr’đươi, đhr’năng đươi dua âng thị trường… T’cooh Phạm Hồng Quất, Cục trưởng Cục Pa dưr thị trường lâng doanh nghiệp khoa học công nghệ xay moon:“Ta bhúch bấc râu đoọng apêê đoo choom xăl ooy cr’noọ bh’rợ căh cậ pazêng pr’đươi nông nghiệp nâu cơy vêy bấc râu t’mêê năc ta đang moon pr’đươi t’viêng sạch lâng pa têệt ooy bh’rợ choh bhrợ nhâm mâng năc nâu đoo năc đợ c’lâng bh’rợ choom pa dưr râu liêm choom âng đay. Kiêng xay bhrợ liêm choom râu đêêc năc t’bhlâng pa têệt bhrợ t’bhưah lâng pa dưr cr’noọ bh’rợ tr’xăl t’mêê, pa têệt đh’rưah nhâm mâng lâng xa nay bh’rợ tơợp bhrợ cha ta béch âng k’tiêc k’ruung lâng pa têệt lâng pazêng manuyh k’tiêc k’ruung hêê xoọc ăt mamông coh k’tiêc k’ruung n’lơơng đoọng choom lướt đơơh lâng nhâm mâng lâh mơ./.”

Nâng cao giá trị nông sản miền núi biên giới Quảng Trị

Vùng miền núi, biên giới tỉnh Quảng Trị có tiềm năng để phát triển các loại cây đặc sản cho giá trị kinh tế cao. Nhiều nơi đã hình thành các vùng chuyên canh trồng các loại cây như  cà phê, sắn, chuối, cao dược liệu…Sản phẩm làm ra được  xuất khẩu đi nhiều nơi trên thế giới. Hiện các địa phương, người dân và các doanh nghiệp đang khai thác tiềm năng theo hướng sản xuất sạch nhằm nâng cao giá trị nông sản miền núi.

Vùng đất biên giới từ Khe Sanh đến Hướng Phùng của huyện Hướng Hóa được ví như một Đà Lạt thứ hai, bởi điều kiện tự nhiên đất đỏ ba dan và khí hậu mát mẻ quanh năm. Cũng vì lẽ đó mà người Pháp đã chọn nơi này phát triển những đồn điền cà phê từ những năm tháng khai thác thuộc địa ở Đông Dương. Các xã Hướng Phùng, Hướng Linh, Hướng Sơn được xem là thủ phủ của cà phê Quảng Trị với tổng diện tích hơn 5.000 hec ta. Ông Lê Trung Hưng, chuyên gia cà phê cho biết, cà phê Quảng Trị chủ yếu là Arabica- một dòng cà phê khá đặc biệt được người dân các nước châu Âu rất ưa chuộng. Theo ông Lê Trung Hưng- chuyên gia cà phê đặc sản quốc tế: “Thuận lợi của cà phê ở vùng này là cái danh tiếng từ hồi xưa tới giờ, ở Việt Nam mình tất cả mọi người đều biết Quảng Trị có cà phê và gắn liền với lịch sử phát triển cây cà phê từ hồi người Pháp mang tới. Nông dân ở đây nói chung là rất cần cù và họ biết được thổ những ở đây, cái khí hậu này là phù hợp cho cây cà phê.”

Cùng với cây cà phê đang được khơi dậy tiềm năng theo hướng đặc sản thì cây sắn đang được nhà sản xuất mở rộng thị trường xuất khẩu sang châu Âu và châu Mỹ. Với tổng diện tích hơn 12.000 héc ta, giá trị cây sắn đem lại cho người nông dân ở Quảng Trị chỉ đứng sau cây lúa. Tại 2 huyện miền núi Hướng Hóa và Đakrông, vùng sắn nguyên liệu của nhà máy chế biến tinh bột sắn Hướng Hóa có hơn 6.000 héc ta. Sản lượng từ diện tích này hiện đang đáp ứng khoảng 60 % công suất hoạt động của nhà máy. Ông Lê Văn Thể, Giám đốc Nhà máy tinh bột sắn Hướng Hóa cho biết, huyện Hướng Hóa là địa phương duy nhất tại Quảng Trị, thành lập “Câu lạc bộ trăm triệu” , có nghĩa là thu nhập của những hộ trồng sắn ở đây đạt từ 100 triệu đồng trở lên: “ Cây sắn được trồng trong vùng này cho năng suất rất cao và chất lượng tinh bột rất tốt và được khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng, có thương hiệu tốt để tiêu thụ sản phẩm này. Tôi thấy tiềm năng của việc tăng năng suất rất lớn, năng suất sắn bình quân của Quảng Trị  là từ khoảng 16 đến 20 tấn tùy từng vùng.”

Ngoài cây cà phê và cây sắn đã và đang khẳng định được thương hiệu, ở khu vực trung du và miền núi biên giới Quảng Trị còn có thêm chuối và các loại cây thảo dược liệu. Theo thống kê của ngành Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Trị, địa phương có khoảng 1.000 loại cây dược liệu khác nhau gồm các loại cây quế, sa nhân, bời lời, chẩu, cà gai leo, chè vằng, hương nhu, nghệ, gừng, Diệp Hạ Châu…Bà Mai Thị Thủy, Công ty cao dược liệu Định Sơn- Quảng Trị: “Vùng nguyên liệu của chúng tôi là không có hóa chất, hóa học, chúng tôi dùng nguyên liệu hữu cơ…”

Tỉnh Quảng Trị còn có nhiều loại cậy nông sản có giá trị kinh tế cao, giàu tiềm năng để phát triển, góp phần tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, phần lớn những sản phẩm nông sản này ít có khả năng xâm nhập vào những thị trường lớn, khó tính; sản xuất mới ở quy mô nhỏ lẻ, chưa hình thành được các chuỗi liên kết bền vững. Một số sản phẩm tuy đã được đầu tư mẫu mã, nhãn hiệu và đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh nhưng khâu quảng bá lại yếu nên việc tiếp cận khách hàng, mở rộng thị trường còn hạn chế. Cùng với đó là nhiều khó khăn khách quan, như tính thời vụ, chất lượng sản phẩm, thị hiếu của thị trường. Ông Phạm Hồng Quất, Cục trưởng Cục Phát triển thị trường và doanh nghiệp khoa học công nghệ cho biết:“Thiếu nhiều cái để họ có thể thay đổi hay các sản phẩm nông nghiệp bây giờ có rất nhiều phân khúc mới mà yêu cầu sản phẩm xanh sạch và gắn với phát triển bền vững thì đây là những định hướng có thể phát huy được lợi thế của mình. Muốn làm được điều đó thì cần phải tăng cường kết nối mở và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mở, liên kết chặt chẽ với hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo quốc gia và gắn kết với các kiều bào nước ngoài để có thể đi nhanh và bền vững”./.