Pay k’diic tơợ bêl 13 c’moo, chô ooy đong k’diic coh cr’chăl “cha căh ơy k’bhộ, bhrợ căh ơy tươc” năc pr’ăt tr’mông âng A Lăng N ăt coh chr’val A Tiêng, chr’hoong Tây Giang công cơnh bấc apêê ađhi amoó Cơ Tu pay k’diic đơơh năc zêng đươi ooy k’diic lâng pr’loọng đong k’diic. Zập t’ngay lâh bh’rợ băn, par k’coon, bhrợ ha rêê đhuốch, k’đhơợng lêy bh’rợ tr’nêng coh pr’loọng đong, năc p’rá xa nay âng apêê pân đil coh pr’loọng đong vêy cơnh căh lâh vêy ta lêy chăp. Pr’ăt tr’mông zập cơnh đhơ đươi cơnh boóp p’rá manuyh n’lơơng năc bhrợ ha apêê ađhi amoó vêy cr’noọ k’chịt, k’pân, căh lâh kiêng ting pâh ooy bh’rợ tr’nêng xã hội. Amoo Căn Minh, ăt coh chr’val Lăng, chr’hoong da ding k’coong Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon, bấc apêê k’diic zập t’ngay đhơ ộm buah a lắc, bol bhlọ chô ooy đong ma moon, vey z’năh k’điêl, k’coon năc căh lâh vêy apêê amoó hân đoo pân xay moon, tu apêê đoo moon k’diic năc choom moon, choom vey k’điêl, vêy ngai cậ năc k’pân ng’xay moon năc k’chịt, k’pân apêê n’lơơng c’chăng, moon:“Êêh râu ađay dzơơng lêy, ađay chê apêê pân juyh coh đây năc coh râu la lua cậ pazêng bh’rợ tr’nêng coh pr’loọng đong apêê pân juyh zêng đơc đoọng ha pân đil bhrợ têng. Tơợ bêl vêy xa nay bh’rợ pân đil t’bhlâng học tập, pa bhrợ, bhrợ pa dưr pr’loọng đong têêm ngăn, bhui har, tơợ bh’rợ xay moon, p’too pa choom, apêê ađhi amoó công tr’xăl bấc bhlâng ooy cr’noọ xa nay. Bêl l’lăm ahay apêê amoó vêy cr’noọ căh lâh crêê, k’chịt, k’pân, căh pân xay moon bêl vêy bấc manuyh, căh pân xay moon. Nắc nâu cơy, apêê ađhi amoó mâng loom lâh mơ, nhool lâh mơ lâng ơy vaih râu ma mơ mr’cơnh t’piing lâng l’lăm ahay.”

Đơơh pay k’diic k’điêl năc muy coh pazêng râu tu bha lâng bhrợ ha ađhi amoó pân đil Cơ Tu căh bơơn học tập, chêêc bh’rợ tr’nêng lâng năc manuyh crêê ta z’năh bấc bhlâng. Coh pazêng c’moo ahay, bh’rợ zâl cha groong p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’vey tr’lin coh pr’loọng đong coh đhanuôr Cơ Tu năc vêy ta bhrợ k’rơ bhlâng đhị pazêng vel đong. Bấc apêê ađhi amoó bơơn tươc ooy trường, bơơn mọt đại học, cao đẳng, lướt pa bhrợ… bơơn ting pâh pazêng bh’rợ xã hội. Coh đêêc vêy đợ ađhi amoó k’đhơợng bhrợ bh’rợ chr’năp, manuyh t’cooh xa nay đhị vel đong. Hân đhơ cơnh đêêc, ting cơnh p’căn A Rất Thị Hoa, Chủ tịch Hội Liên hiệp Pân đil chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, năc dzợ bấc apêê ađhi amoó căh ơy pân xay moon pa chô quyền ma mơ mr’cơnh đoọng ha đay:“Coh da ding k’coong n’nâu, bh’rợ zêệ uh, zư lêy, băn par k’coon năc zêng pân đil bhrợ, năc đoo bêl pân đil lướt bhrợ cha năc apêê đoo m’mâu, môp loom cơnh đi, cơnh tôôh. Cơnh đêêc năc, pân đil kiêng ting pâh bh’rợ xã hội, k’đhơợng xay bh’rợ tr’nêng hân noo năc k’đhap bhlâng. Tu cơnh đêêc, azi buôn bhrợ bấc bh’rợ đh’rưah lâng bh’rợ zâl cha groong tr’vey tr’lin coh pr’loọng đong đoọng pân đil bơơn ting xay bhrợ. Đoo bêl bhrợ têng bh’rợ sinh hoạt, acu buôn prá xay lâng apêê ađhi amoó năc t’bhlâng bhrợ cha choom, pân prá, pân bhrợ năc đhr’năng tr’vey tr’lin coh pr’loọng đong doọ buôn u vaih. Ha dang pân đil căh prá xay lâng căh choom bhrợ cha năc apêê pân juyh k’đị, đhr’năng tr’vey tr’lin coh đong năc dzợ u vaih k’rơ.”

Đoọng pa dưr râu chr’năp âng apêê pân đil coh pr’loọng đong lâng coh xã hội, coh pazêng c’moo đăn đâu, bh’rợ quy hoạch, pa choom, bổ nhiệm cán bộ pân đil acoon coh năc vêy zập cấp uỷ Đảng lâng chính quyền pazêng vel đong k’rang xay bhrợ. Bấc cơ quan n’đăh bh’rợ hành chính sự nghiệp lâng doanh nghiệp pa bhrợ coh pazêng râu bh’rợ tr’nêng năc zêng vêy apêê ađhi amoó ting bhrợ têng. Ghít năc, đhị chr’hoong da ding k’coong c’noong k’tiếc Tây Giang vêy lâh 5.700 pân đil năc k’nặ 500 apêê ađhi amoó ting pâh bhrợ bh’rợ xã hội. Coh đêêc vêy 29 pân đil năc manuyh k’đhơợng xay bha lâng âng chr’hoong; đợ apêê pân đil bhrợ bh’rợ k’đhơợng xay zập cấp ting pâh cấp uỷ ting t’ngay công bấc lâh mơ. Ghít năc, pân đil cấp uỷ âng chr’hoong Tây Giang nhiệm kỳ 2020- 2025 năc 32 coh pazêng 190 cha năc, pay k’nặ 17%, coh đêêc pân đil cấp uỷ chr’hoong pay k’nặ 20%, bấc lâh 10% t’piing lâng nhiệm kỳ 2015- 2020. T’cooh Bhling Mia, Bí thư Huyện uỷ Tây Giang, tỉnh Quảng Nam xay moon, pân đil Cơ Tu xoọc ting t’ngay ơy p’căh ghít râu chr’năp âng đay coh xã hội:“Coh cr’chăl ahay pa dưr Đảng coh chr’hoong Tây Giang, apêê pân đil bấc lâh mơ pân juyh; 96 apêê ađhi năc lâh 50% pân đil. Xa nay bh’rợ âng pân đil coh xã hội ting t’ngay ghít lâh mơ. Ghít năc, Ban chấp hành Hội pân đil chr’hoong năc xay bhrợ cơnh xa nay Nghị quyết Đại hội ơy prá xay xang pazêng xa nay bh’rợ, bh’rợ pân đil pa xiêr đharựt; bh’rợ zư lêy môi trường… Năc vêy 1 râu acu ta luôn moon năc pân đil t’bhlâng prá xay tu râu ma mơ mr’cơnh bhlưa pân juyh pân đil. Nắc ng’xay moon râu căh ma mơ bhlưa pân juyh pân đil, zâl cha groong đợ j’niêng cr’bưn căh liêm crêê, cơnh đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl, tr’pay diic điêl coh bhuh xoọng. Nắc oó vêy cr’noọ, pân đil Cơ Tu muy n’năl bhrợ ha rêê đhuốch, n’năl n’niên acoon. Acu căh vêy đươi ooy xa nay n’năc. Nắc apêê pân đil t’bhlâng xay moon, zâl cha groong râu đêêc, coh đêêc vêy j’niêng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl, tr’pay diic điêl coh bhuh xoọng. Năc râu đêêc u bhrợ t’vaih c’rơ đoọng ha pân đil xay bhrợ.”

Kiêng vêy ma p’rá xa nay coh pr’loọng đong, manuyh pân đil năc choom bhrợ pa dưr pr’ăt tr’mông lâng ting xay bhrợ bh’rợ xã hội. Đoọng choom xay bhrợ bh’rợ n’năc, coh pazêng c’moo ahay, zập cấp Hội pân đil tỉnh Quảng Nam ơy vêy bấc bh’rợ tr’nêng cơnh zooi ooy bh’rợ bhrợ cha, zooi k’zệt r’bhâu chu apêê ađhi amoó vặ zên đoọng pa bhrợ, tr’câl tr’bhlêy, t’bhlâng t’bil lơi ha ul đharựt, bhrợ c’la pr’ăt tr’mông âng đay. Đh’rưah lâng n’năc, Hội Pân đil pazêng vel đong, pa bhlâng năc coh zr’lụ da ding k’coong, zr’lụ đhanuôr acoon coh ơy t’bhlâng xay moon, pa choom đoọng ha pân đil đợ c’năl ooy pr’ăt tr’mông lâng pa dưr pr’ăt tr’mông âng pr’loọng đong bhui har. Tơợ đêêc, đoọng xay bhrợ râu ma mơ mr’cơnh bhlưa pân juyh pân đil lâng apêê pân đil manuyh acoon coh. P’căn Nguyễn Thị Liên, Phó Chủ tịch Hội Liên pân đil tỉnh Quảng Nam xay moon:“Azi xay moon Luật ma mơ mr’cơnh bhlưa pân juyh pân đil; Luật tr’pay diic điêl lâng pr’loọng đong; Luật p’niên k’tứi lâng pazêng râu Chỉ thị crêê tươc ooy bh’rợ pr’loọng đong. Xay moon Chỉ thị 07 âng Tỉnh uỷ Quảng Nam ooy bh’rợ zâl cha groong đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pay diic điêl coh bhuh xoọng. Azi năc bhrợ têng bh’rợ “5doọ, 3 sạch” đh’rưah lâng bh’rợ zâl cha groong tr’vey tr’lin coh pr’loọng đong. Bhrợ đợ bh’rợ ch’mêệt lêy pazêng chính sách crêê tươc ooy pân đil, p’niên k’tứi lâng râu ma mơ mr’cơnh bhlưa pân juyh pân đil. Ting n’năc, azi công bhrợ bấc bh’rợ zooi pân đil cơnh bh’rợ Câu lạc bộ “Pr’loọng đong bhui har”, Câu lạc bộ “Zâl cha groong tr’vey tr’lin coh pr’loọng đong”. Lâh n’năc, azi năc dzợ bhrợ bh’rợ zư lêy quyền lâng lợi ích crêê cơnh xa nay pháp luật âng pân đil./.”

Hướng đến sự bình đẳng cho phụ nữ vùng cao

PV/VOV-Miền Trung

        Từ chỗ sống phụ thuộc và cam chịu, đến nay nhiều phụ nữ Cơ Tu đã biết vươn lên làm chủ cuộc sống, làm chủ gia đình. Các chị còn tích cực tham gia các hoạt động xã hội, không ít người giữ vai trò lãnh đạo tại địa phương, hội, đoàn thể, trở thành những tuyên truyền viên tích cực đấu tranh vì sự bình đẳng, tiến bộ cho phụ nữ đồng bào dân tộc thiểu số.

        Lấy chồng từ thuở 13, về nhà chồng ở cái tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới” nên cuộc sống của A Lăng N ở xã A Tiêng, huyện Tây Giang cũng như đa phần chị em Cơ Tu lấy chồng sớm đều phụ thuộc vào chồng và nhà chồng. Hàng ngày ngoài việc nuôi con, lên rẫy, quán xuyến công việc gia đình, phụ nữ hầu như không có tiếng nói và quyền quyết định bất cứ việc lớn nhỏ trong nhà. Cuộc sống cam chịu khiến chị em trở nên tự ti, ngại tiếp xúc ngoài xã hội. Chị Căn Minh, ở xã Lăng, huyện miền núi Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, nhiều ông chồng suốt ngày rượu chè, say xỉn về quát tháo, bạo hành vợ con nhưng không mấy ai dám lên tiếng vì cho rằng chồng có quyền đánh vợ, số khác lại e ngại nói ra sẽ sợ mọi người cười chê:“Không phải mình ghét, mình chê đàn ông trên này nhưng thực sự mọi công việc gia đình đàn ông đều phó mặc cho phụ nữ. Từ khi có Chương trình phụ nữ tích cực học tập, lao động sáng tạo, xây dựng gia đình hạnh phúc, qua quá trình tuyên truyền, chị em cũng thay đổi khá nhiều. Trước đây các chị thường suy nghĩ tiêu cực, rất tự ti, không dám đứng trước đám đông, sợ nói sai. Nhưng giờ chị em có phần tự tin hơn và cũng đã bình đẳng được phần nào so với trước đây.”

       Tảo hôn là một trong những nguyên nhân chính khiến trẻ em nữ Cơ Tu mất cơ hội học tập, tìm kiếm việc làm và là nạn nhân của bạo lực gia đình. Những năm qua, công tác phòng chống tảo hôn và bạo lực gia đình trong đồng bào Cơ Tu đã được triển khai quyết liệt tại các địa phương. Nhiều chị em được đến trường, đỗ đại học, cao đẳng, đi làm.. có cơ hội tham gia các hoạt động xã hội. Trong đó có những chị em thành đạt giữ vị trí chủ chốt tại địa phương. Tuy nhiên, theo bà A Rất Thị Hoa, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, vẫn còn nhiều chị em chưa dám đấu tranh giành quyền bình đẳng cho bản thân: “Ở miền núi này, việc bếp núc, con cái do phụ nữ làm hết nhưng mỗi lần phụ nữ đi ra làm ăn là mấy ông ghen, bực tức này kia. Thành ra, phụ nữ muốn tham gia công tác xã hội, giữ cương vị hay vị trí nào rất khó khăn. Chính vì vậy, chúng tôi thường tổ chức các hoạt động lồng ghép với phòng chống bạo lực gia đình để phụ nữ có cơ hội để phát triển. Mỗi lần tổ chức sinh hoạt, tôi thường nói với chị em, phụ nữ làm kinh tế giỏi, nói được, làm được thì bạo lực sẽ không còn xảy ra. Còn nếu phụ nữ không nói được và không làm kinh tế được thì đàn ông vẫn coi thường phụ nữ, tình trạng bạo lực gia đình vẫn tiếp diễn.”

       Để nâng cao vị thế, vai trò của phụ nữ trong gia đình và ngoài xã hội, những năm gần đây, công tác quy hoạch, đào tạo, bổ nhiệm cán bộ nữ dân tộc thiểu số được các cấp ủy Đảng và chính quyền các địa phương quan tâm. Đại bộ phận cơ quan quản lý hành chính sự nghiệp và doanh nghiệp hoạt động trên các lĩnh vực đều có sự tham gia của chị em. Cụ thể, tại huyện vùng cao biên giới Tây Giang có hơn 5.700 phụ nữ thì gần 500 chị tham gia công tác xã hội. Trong đó có 29 nữ lãnh đạo chủ chốt của huyện; tỷ lệ lãnh đạo nữ các cấp tham gia cấp ủy cũng ngày càng tăng. Cụ thể, nữ cấp ủy của huyện Tây Giang nhiệm kỳ 2020-2025 là 32 trong tổng số 190 người, chiếm gần 17%, trong đó nữ caps ủy huyện chiếm gần 20%, tăng hơn 10% so với nhiệm kỳ 2015-2020. Ông Bhling Mia, Bí thư Huyện ủy Tây Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, phụ nữ Cơ Tu đang ngày càng khẳng định vị trí, vai trò trong xã hội:“Vừa rồi phát triển Đảng ở huyện Tây Giang, tỷ lệ nữ cao hơn nam giới; 96 em thì hơn 50% là nữ. Vai trò của phụ nữ trong xã hội ngày càng thể hiện rất rõ. Cụ thể, Ban chấp hành Hội phụ nữ của huyện cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội thông qua các phong trào, chương trình phụ nữ giảm nghèo; Chương trình bảo vệ môi trường…Nhưng có 1 điều mà tôi luôn nói là phụ nữ phải đấu tranh vì sự bình đẳng giới. Phải lên án sự bất bình đẳng giới, lên án những hủ tục lạc hậu như nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Đừng bao giờ nghĩ rằng, phụ nữ Cơ Tu chỉ biết làm rẫy, làm nương, chỉ biết sinh đẻ. Tôi không đồng tình. Chính phụ nữ phải lên án điều đó, trong đó có tập tục tảo hôn,hôn nhân cận huyết thống. Chính cái đó sẽ tạo thêm động lực cho phụ nữ.

        Muốn có tiếng nói trong gia đình, người phụ nữ phải làm chủ về kinh tế và vươn ra ngoài xã hội. Để làm được điều này, những năm qua, các cấp Hội Phụ nữ tỉnh Quảng Nam đã có nhiều hoạt động, chương trình hỗ trợ sinh kế, giúp hàng chục ngàn lượt chị em vay vốn sản xuất, kinh doanh, vươn lên thoát nghèo, làm chủ cuộc sống. Cùng với đó, Hội Phụ nữ các địa phương, đặc biệt là khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã đẩy mạnh tuyên truyền, trang bị cho phụ nữ kiến thức các kỹ năng sống và tổ chức cuộc sống gia đình hạnh phúc. Qua đó nhằm thực hiện bình đới giới trong phụ nữ đồng bào dân tộc thiểu số. Bà Nguyễn Thị Liên, Phó Chủ tịch, Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Quảng Nam cho biết: “Chúng tôi tuyên truyền Luật Bình đẳng giới; Luật Hôn nhân và Gia đình; Luật Trẻ em và các Chỉ thị liên quan đến công tác gia đình. Tuyên truyền Chỉ thị 07 của Tỉnh ủy Quảng Nam về phòng chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Chúng tôi tiếp tục triển khai Chương trình “5 không, 3 sạch” gắn với phòng chống bạo lực gia đình. Tổ chức các hoạt động giám sát những chính sách liên quan đến phụ nữ, trẻ em và bình đẳng giới. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng xây dựng nhiều mô hình hỗ trợ phụ nữ như mô hình Câu lạc bộ “ Gia đình hạnh phúc”, Câu lạc bộ “Phòng chống bạo lực gia đình”. Ngoài ra, chúng tôi còn thực hiện vai trò bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của phụ nữ”./.