Trà Nam nắc chr’val vêy đhăm crâng chr’nắp z’zăng bhứah âng chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Đhêêng n’đắh c’bhúh n’loong n’cuông bhơi nhấc pa bhlâng bấc ơl, cóh đêếc vêy apêê n’loong chr’nắp pr’hắt cơnh Bhlăng, Prao, Huỳnh đàn bhrôông… N’đhơ cơnh đêếc, tơợ bêl vêy c’lâng bhlâng 40B lướt z’lấh, đhr’năng bhrợ n’loong n’cuông bơơn cr’van cóh crâng lệt xa nay cóh đâu dưr váih k’đháp k’ra. Đhị bêl c’bhúh kiểm lâm dzợ la lấh hắt, bh’rợ ch’mêệt lêy, zư lêy cắh âi liêm ghít bhrợ ha ting t’ngay ha dum dưr bil a năm.

Âi dưr váih cơnh ta luôn, crêê bêl 8 giờ ra diu zấp t’ngay, xa nul kẻng k’đhơợng zư crâng dưr đơơr cóh m’pâng crâng Ngọc Linh, xay moon ha pêê ngai cóh c’bhúh zư lêy crâng chr’val Trà Nam, chr’hoong Nam Trà My ra văng ha g’lúh lướt ch’mêệt lêy cóh crâng. Xa nul âng kẻng âi u loóih lâng ặt đhộ ooy loom âng đha nuôr cóh đâu. Apêê đoo ra văng pr’đươi pr’dua cr’nhăng pa zêng a chị lâng m’bứi ch’na đoọng lướt tước apêê zr’lụ crâng vêy đhr’năng apêê lơơng moọt pa hư. Chr’val Trà Nam pa zêng vêy 10 c’bhúh pr’loọng cơnh lâng 215 pr’loọng ma nứih Xê Đăng bơơn nhà nước pa đớp đoọng k’đhơợng lêy 4277 hécta crâng. A noo Trần Văn Lễ c’bhúh bha lâng zư lêy crâng cóh vel 5 chr’val Trà Nam đoọng năl, tơợ bêl Hạt kiểm lâm chr’hoong Nam Trà My pa zum lâng Ban k’đhơợng lêy Zr’lụ zư đớc crâng ca coong Ngọc Linh  p’too moon đha nuôr ting pấh bh’rợ zư lêy crâng, đha nuôr âi xay moon cr’noọ nắc bhrợ t’váih 5 đhị pợ ra pặ da doóc trúih c’nặt c’lâng 40B lâng đhị apêê p’lêếh moọt ooy crâng đoọng ch’mêệt lêy, đương goon lâng xay bhrợ apêê ngai moọt pa hư crâng. Muy đhị pợ ta luôn vêy tơợ 4 tước 5 cha nắc đương goon toong t’ngay ha dum, tr’pác tr’xăl lướt ch’mêệt lêy, goon lêy. Apêê đhị pợ công ma tr’pác đhị đhăm đoọng buôn k’đhơợng lêy, zư lêy. A noo Trần Văn Lễ moon: “Tơợ bêl Nhà nước k’đươi k’đhơợng lêy crâng, a zi lướt ch’mêệ lêy ting Quyết định âng c’bhúh 1 c’xêê 4 chu, đhăm crâng pa bhlâng bhứah vêy bêl bệch cóh crâng. A zi dóo âi bơơn lêy râu lệt chêr cóh crâng, crâng công bơơn zư liêm, công k’đhơợng nhâm doó lơi muy cr’chăl n’đoo. Nắc đhêêng muy bêl boo đhí ngân a zi cắh choom lướt moọt tu k’pân cắh yêm têêm tước tr’mông”.

  Tơợ bêl bhrợ t’váih apêê pợ đoọng tr’xăl đương gôn lêy crâng, đha nuôr Xê Đăng cóh chr’val Trà Nam âi pa dưr bh’rợ chr’nắp cóh bh’rợ cha groong, xay moon apêê bh’rợ bhrợ lệt tước crâng. Đha nuôr cóh đâu âi bhrơợng loom, t’bhlâng zêl prúh apeê ngai pa hư crâng, t’bơơn k’nộ tơợ crâng. Ting t’coóh Nguyễn Vĩnh Hiền, Phó Giám đốc Ban k’đhơợng lêy zrlụ zư đớc crâng ca coong Ngọc Linh đoọng năl, đhị apêê g’lúh ch’mêệt lêy, đha nuôr âi bơơn lêy 42 tu pa hư crâng cơnh alang n’loong bấc 430 mét khối, k’đhơợng zư 3 xe ô tô lâng 4 xe mô tô chô đơơng đoọng ha ngành chức năng xay bhrợ ting quy định âng pháp luật. Bấc ngai vêy cr’noọ ton pa hư crâng công crêê đha nuôr bơơn năl lâng cha groong, zêl prúh pa đhấc. t’coóh Nguyễn Vĩnh Hiền moon: “Đhị cr’chăl xay bhrợ apêê pợ cha groong zư lêy crâng cóh vel đong vel 2, vel 5 chr’val Trà Nam xang lấh 2 c’moo nắc cóh đâu dioó vêy ngai pa hư crâng, doó ngai moọt tông pay cr’van cóh crâng đhị zr’lụ n’nắc. choom moon, đha nuôr đươi dua apêê zr’lụ pợ đoọng đhêy ặt xang bêl lướt ch’mêệt lêy. Đơn vị âi vêy cơnh pa chắp leey, pa zum lâng apêê chr’val n’lơơng đoọng brhợ t’bhứah pxoọng apêê pợ goon cóh vel đong prang chr’hoong. Tinh a cu, apêê pr’đhang bh’rợ pợ zư lêy crâng n’nâu choom bhrợ bhứah đoọng k’đhơợng nhâm bh’rợ pa zêng đha nuôr ting zư lêy crâng”.

  Tước nâu câi, chr’hoong Nam Trà My âi pa đớp lấh 12 r’bhâu hécta crâng a bhuy, lấh 6 r’bhâu hécta crâng zư đớc lâng k’noọ 15 r’bhâu hécta crâng chr’nắp ha đha nuôr k’dhdơợng lêy. Đhị bh’rợ pa dưr bh’rợ zư lêy crâng, apêê c’bhúh pr’loọng bơơn đươi dua râu liêm crêê tơợ bh’rợ pa đớp khoán, chroót zên zư lêy crâng cơnh lâng zên dâng 250 r’bhâu/hécta. Lấh n’nắc, đha nuôr công bơơn choom t’bơơn cơnh a tơợng, cr’liêng đh’muônh, tri, đác c’roót… Pa bhlâng nắc, nắc tơợ đhăm crâng a bhuy bơơn  k’đươi zư lêy, apêê c’bhúh pr’loọng đong choom chóh pa dưr sâm Ngọc Linh lâng apêê tơơm z’nươu n’lơơng cóh crâng đoọng pa dzoóc râu pa chô, bhrợ ca van ha pr’loọng đong. Cơnh lâng bh’rợ p’têệt quyền lợi lâng trách nhiệm âi pa dưr liêm ma loom âng đha nuôr cóh bh’rợ zư lêy crâng. T’coóh Trần văn Mẫn, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My đoọng năl: “Đhêêng cơnh chóh n’loong cóh crâng, nâu đoo nắc chủ trương za zum âng tỉnh Quảng Nam lâng n’đhơ âng chr’hoong Nam Trà My, a zi xoọc quy hoạch apêê zr’lụ pa dưr Sâm nắc lấh 19.000 hecta, quy hoạch zr’lụ z’nươu cóh crâng dâng 7.000hécta. xoọc đâu bh’rợ pa dưr z’nươu pa bhlâng k’rơ. Cr’noọ bha lâng nắc bơơn pa dưr tơơm z’nươu đh’rứah lâng bh’rợ k’đhơợng lêy lâng zư lêy crâng, k’đhơợng pa dưr crâng đoọng bhrợ ha bh’rợ pa dưr tơơm z’nươu lâng zấp râu t’nơơm âng vel đong chr’hoong Nam Trà My”.

Cơnh lâng cơnh bhrợ bhrieel g’lăng, ma nứih Xê Đăng ặt cóh Trà Nam moon la lay lâng đha nuôr apêê a coon cóh đhị vel đong chr’hoong Nam Trà My moon za zum âi bơơn zư lêy râu yêm têêm ha pêê bha lang crâng liêm. Apêê đoo nắc đoo ma nứih chr’nắp đoọng xơợng bhrợ liêm bh’rợ k’đhơợng zư lêy crâng./.

TIẾNG KẺNG GIỮ RỪNG

                         Đài PT-TH Nam Trà My

Dãy núi Ngọc Linh nằm giáp ranh giữa hai tỉnh Quảng Nam và Kon Tum có hệ động thực vật rất phong phú thuộc Khu Bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh. Để giữ được màu xanh cho núi rừng quê hương, những người dân Xê Đăng sống ở xã Trà Nam huyện Nam Trà My tỉnh Quảng Nam đã tự thành lập các chốt canh gác, ngày đêm thay nhau quản lý và bảo vệ rừng. Nhờ đó mà những cánh rừng già ở đại ngàn Ngọc Linh luôn được bình yên sinh trưởng, nuôi dưỡng thiên nhiên.

Trà Nam là xã có diện tích rừng đặc dụng, rừng phòng hộ khá lớn của huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Riêng về hệ thực vật rất đa dạng phong phú, trong đó có các loại gỗ rất quý hiếm như Lim, Gõ, Chò, Huỳnh Đàn đỏ... Tuy nhiên, từ khi có trục đường quốc lộ 40B đi ngang qua, tình trạng khai thác lâm sản trái phép, xâm hại rừng phòng hộ, rừng đặc dụng ở đây diễn ra khá phức tạp. Trong khi lực lượng kiểm lâm còn quá mỏng, công tác tuần tra, bảo vệ chưa chặt chẽ khiến cho rừng ngày đêm bị chảy máu.

Đã thành thông lệ, đúng 8 giờ sáng hàng ngày, tiếng kẻng giữ rừng lại vang vọng giữa đại ngàn Ngọc Linh, báo hiệu cho các thành viên trong nhóm bảo vệ rừng ở xã Trà Nam huyện Nam Trà My chuẩn bị cho chuyến tuần tra rừng. Âm vang của tiếng kẻng đã quá quen thuộc và ăn sâu vào tiềm thức của những người dân nơi đây. Họ chuẩn bị dụng cụ cá nhân chỉ gồm con rựa với một ít lương thực để đi đến những khu vực rừng có nguy cơ bị xâm hại. Xã Trà Nam có 10 nhóm hộ với 215 hộ gia đình người Xê Đăng được nhà nước giao giao khoán 4.277 ha rừng nhận quản lý, bảo vệ. Anh Trần Văn Lễ nhóm trưởng bảo vệ rừng ở thôn 5 xã Trà Nam cho biết, từ khi Hạt kiểm lâm huyện Nam Trà My phối hợp với Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh vận động cộng đồng dân cư tham gia vào công tác bảo vệ rừng, bà con đã đưa ra ý tưởng lập 5 chốt trại nằm phân tán dọc theo tuyến quốc lộ 40B và tại các cửa ngõ ra vào rừng để tuần tra, kiểm soát, canh giữ, chốt chặn và xử lý các trường hợp xâm hại đến rừng. Mỗi chốt luôn có từ 4 đến 5 thành viên túc trực 24/24 giờ để chia nhau tuần tra, canh gác. Các chốt cũng tự phân chia địa phận để dễ dàng quản lý, bảo vệ. Anh Trần Văn Lễ nói: "Từ khi Nhà nước giao khoán bảo vệ rừng chúng tôi tổ chức đi tuần tra theo quyết định của nhóm 1 tháng 4 lần, diện tích rừng rất là rộng có khi ngủ trong rừng không được 1 ngày thì 2 ngày tuần tra trong rừng. Chúng tôi chưa phát hiện cái gì sai sót trong rừng, rừng vẫn nguyên vẹn, vẫn đảm bảo không bỏ sót một thời gian nào. Chỉ trừ trường hợp mưa bão chúng tôi không thể đi được vì sợ nguy hiểm đến tính mạng "

  Từ khi thành lập các chốt để thay nhau canh giữ rừng, đồng bào Xê Đăng ở xã Trà Nam đã phát huy vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn, tố giác các hành vi xâm hại rừng tự nhiên. Người dân nơi đây đã kiên cường, quyết tâm chống lại các đối tượng phá rừng, trục lợi từ rừng. Theo ông Nguyễn Vĩnh Hiền – Phó Giám đốc Ban Quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh cho biết, thông qua các buổi tuần tra, bà con đã phát hiện 42 vụ phá rừng với tổng khối lượng là 420 mét khối gỗ, tạm giữ 3 xe ô tô và 04 xe mô tô giao nộp cho ngành chức năng xử lý theo quy định của pháp luật. Nhiều đối tượng có ý đồ phá rừng cũng bị bà con kịp thời phát hiện và đẩy đuổi ra khỏi địa bàn. Ông Nguyễn Vĩnh Hiền cho biết: “Qua quá trình triển khai thực hiện các chốt bảo vệ rừng trên địa bàn thôn 2, thôn 5 xã Trà Nam sau hơn 2 năm thì ở đây không có trường hợp phá rừng, xâm hại đến rừng trên khu vực đó. Có thể nói rằng bà con sử dụng các chốt để mà nghỉ ngơi sau khi tuần tra và tiếp tục đi tuần tra nữa cho nên rất là hiêu quả trong quá trình thực hiện. Đơn vị đã có sự tính toán, phối hợp với các xã khác để mở rộng xây dựng thêm các chốt trên địa bàn toàn huyện. Theo tôi thì các mô hình chốt bảo vệ rừng này cần phải nhân rộng để đảm bảo cho công tác toàn dân tham gia bảo vệ rừng”.

Đến nay, huyện Nam Trà My đã giao hơn 12 nghìn ha rừng tự nhiên, hơn 6 nghìn héc ta rừng phòng hộ và gần 15 nghìn héc ta rừng đặc dụng cho cộng đồng quản lý bảo vệ. Thông qua việc tăng cường công tác giữ rừng, các nhóm hộ được hưởng lợi từ việc giao khoán, chi trả dịch vụ môi trường rừng với kinh phí khoảng 250 nghìn/1 ha. Ngoài ra, bà con cũng được quyền khai thác các loại lâm sản phụ như mây, đót, hạt ươi, nấm rừng, mật ong... Đặc biệt hơn, là từ diện tích rừng tự nhiên được giao khoán, bảo vệ, các nhóm hộ sẽ tổ chức trồng sâm Ngọc Linh và các loài cây dược liệu dưới tán rừng để tăng thu nhập, làm giàu cho gia đình. Với phương pháp gắn quyền lợi với trách nhiệm đã phát huy tốt ý thức của người dân trong công tác quản lý bảo vệ rừng. Ông Trần Văn Mẫn - Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My cho biết:  “Riêng về trồng cây dưới tán rừng, đây là chủ trương chung của tỉnh Quảng Nam và kể cả huyện Nam Trà My, chúng tôi đang quy hoạch các vùng phát triển Sâm là trên 19.000ha, quy hoạch vùng dược liệu dưới tán rừng khoảng 7.000ha, hiện nay việc phát triển dược liệu rất là mạnh. Mục đích chính là phát triển dược liệu đồng thời với việc quản lý và bảo vệ rừng, đảm bảo tái sinh rừng để phục vụ cho việc phát triển dược liệu và các loại cây bản địa của huyện Nam Trà My”.

Với cách làm sáng tạo, linh hoạt, người Xê Đăng ở Trà Nam nói riêng và bà con các dân tộc trên địa bàn huyện Nam Trà My nói chung đã bảo vệ được sự bình yên cho những cánh rừng xanh tốt. Họ chính là tai mắt, là lực lượng giữ vai trò quan trọng để thực hiện tốt công tác quản lý, bảo vệ rừng./.