Tơợ tr’xâu taanh a din, x’nưl n’đhưưng n’toong, tước prá pr’ma bhrợ bhr’nooch… zêg xoọc bơơn đhanuôr zư lêy, pa choom đoọng ha lang t’tun.

Zập ha dưm x’rịa tuần, đhị đong sinh hoạt cộng đồng vel Aréh – Đhrồng, apêê amoó coh Tổ hợp tác taanh a din xoọc taanh. Ngai năc lương chỉ, ngai năc cắt, ih, ngai năc k’xiic a rác… đh’rưah pa prá xa nay bhui har.

Amoó Zơrâm Thị Hằng, Tổ trưởng Tổ hợp tác taanh adin Đhrồng đoọng năl, 10 c’moo hay, bh’rợ taanh a din đhị vel Aréh – Đhrồng dzợ bơr pêê pr’loọng vêy taanh bhrợ. Tơợ bêl chính quyền vel đong vêy c’lâng xa nay zư lêy bh’rợ t’taanh nâu pa têệt lâng du lịch vel bhươl, Tổ hợp tác taanh adin bơơn ta bhrợ t’vaih, t’pâh ting bấc a đhi amoó por taanh bhrợ. Tơợ 28 cha năc xoọc tr’nơợp, tước nâu kêi, Tổ ơy bấc tước 40 cha năc.

Xoọc đâu, Tổ hợp tác taanh adin Đhrồng taanh t’vaih 20 rau, bấc bhlầng nắc a dooh, chr’đhung, ví, cha guôc, n’tuốc, n’li… taanh cơnh rau apêê zước câl, đh’rưah pa têệt lâng apêê cửa hàng đhị trung tâm thành phố Đà Nẵng, Hội An, Hà Nội. Đhị đong cộng đồng vel, Tổ cung ra pặ muy zr’lụ bhrợ pa căh đoọng t’mooi tước pâh lêy lâng câl đươi. Ting cơnh amoó Hằng, bh’nơơn pa chô tơợ bh’rợ taanh adin căh ơy bấc, zập c’xêê nắc bơr pêê ha riêng ha dơh đợ zên nâu cung zooi a đhi amóo vêy pa xoọng zên đươi. Tơợ đêêc, chroi k’rong zư pa dưr bh’rợ ty chr’năp âng ma nưih đay. 

“Lalăm ahay, vel zi m’bứi ngai choom taanh a din Cơ Tu. Nâu kêi, ađhi amoó ting pâh taanh bấc lâh, acu cung t’pâh apêê ting pa choom taanh đoọng zư pa dưr bh’rợ nâu. Vêy pa chô bh’nơơn tơợ bh’rợ nau năc liêm choom bhlầng, rau bha lầng năc oọ đơc bh’rợ truyền thống bil. C’la cu lâng apêê coh Tổ zêng mr’cơnh cr’noọ năc zư lêy lâng pa choom đoọng ha pêê lang p’niên đoọng zư nhâm mâng chr’năp bh’rợ âng ma nưih hêê. Lâh mơ sinh hoạt đhị đong cộng đồng, bơr pêê thành viên dzợ pa choom đoọng acoon đha đhi apêê coh đong đay” - A'moó Zơrâm Thị Hằng xay moon. 

Đhị vel Gừng, pazêng chr’năp văn hóa ty đanh cung xoọc bơơn đhanuôr zư lêy muy cơnh lalay. Zập g’luh pa choom n’đhưưng n’toong, prá pr’ma bhrợ bhr’nooch, taanh a din… ta bhrợ zập mơ chu vel bhươl vêy bhrợ bhiệc bhan văn hóa. T’cooh C'Lâu Nhím, 72 c’moo, ma nưih năl bấc rau ooy văn hóa Cơ Tu vêy bác chroi k’rong ooy bh’rợ pa too pa choom văn hóa đoọng ha lang p’niên.

T’cooh C'Lâu Nhím xay moon, năc bơr pêê p’niên kiêng chấc năl đăh văn hóa acoon coh, t’cooh zêng pa choom đoọng. Căh muy pa choom đoọng cơnh n’đhưưng n’toong, prá pr’ma bhrợ bhr’nooch căh cợ năc bhrợ tr’coọ x’nưl, t’cooh Nhím dzợ pa choom đoọng ha lang p’niên xơợng, năl chr’năp âng zập cr’liêng pr’hát, zập x’nưl n’đhưưng n’toong bêl bhiệc bhan căh cợ đhị pr’ặt tr’mông zập t’ngay đoọng ha pêê a đhi năl, chăp lâng zư pa dưr.

“Đhị ruh nâu, a cu ơy pa ghit năc đh’rưah lâng zư lêy năc pa choom đoọng đoọng ha lang p’niên n’đhưưng n’toong, bhrợ tr’coọ x’nưl… P’niên nâu kêi, t’bech bhlầng, đâh choom. Bêl acu tước trường pa choom đoọng văn hóa zập ngai zêng kiêng, k’rong bấc. Pa bhlầng, a cu năc moon đoọng ha pêê năl chr’năp âng zập rau văn hóa, đoọng zư lêy liêm, oọ bhrợ bil căh cợ năl cơnh lalay chr’năp âng văn hóa ty đanh” - T’cooh C'Lâu Nhím moon ghit. 

Apêê tổ, c’bhuh, câu lạc bộ văn hóa năc r’dợ dưr vaih đhị zập vel bhươl lâng ha dưr lâh mơ, vaih năc đhị pa choom, pa dưr văn hóa đoọng ha lang p’niên. A'đhi Alăng Duy, 17 c’moo, ặt đhị vel Gừng ơy vêy 3 c’moo ting pâh zập bh’rợ văn hóa đhị vel đong. Duy moon, zập bêl vel bhrợ bhiệc bhan, a đhi ting pâh n’đhưưng n’toong căh cợ biểu diễn tân tung da dă. Đoọng zập p’niên bơơn ting pâh, t’cooh lâng apêê nghệ nhân buôn pa choom bêl ha dưm, xang giờ học chính khóa. Tu cơnh đêêc, apêê g’luh pa choom ting t’ngay t’pâh bấc a đhi ting pâh.

A'đhi Alăng Duy đoọng năl:“Xoọc tơợp a cu lêy cung k’đhap, ha dợ năc tơợ bêl bơơn apêê nghệ nhân, t’cooh bhươl pa choom đoọng năc kiêng bhlầng. Tơợ đêêc, a cu pa zay ting pa choom. Rau đâu năc pa dưr c’rơ đoọng ha cu pa choom lâng ting chroi k’rong k’rơ loom chăp kiêng tước apêê pr’zơc lơơng, zập ngai đh’rưah chăp kiêng, zư pa dưr chr’năp văn hóa ty đanh âng ma nưih đay”.

Đhị Trường THPT Quang Trung, zập câi lạc bộ prá pr’ma bhrợ bhr’nooch, c’bhuh n’đhưưng n’toong, tân tun da dă bơơn zư lêy tơợ bấc c’moo đâu. Lâh giờ học, học sinh pa choom lâng biểu diễn coh zập g’luh sinh hoạt ngoại khóa, bhiệc bhan chào cờ, hoạt động Đoàn.

Thầy Alăng Quốc Quyết, giáo viên k’đhơợng bhrợ văn hóa âng Trường THPT Quang Trung đoọng năl, tơợ c’moo 2019, nhà trường năc tơợp k’dua apêê nghệ nhân vel đong trực tiếp pa choom, zooi học sinh pa choom văn hóa truyền thống. Zập c’moo, zập câu lạc bộ prá pr’ma bhrợ bhr’nooch, c’bhuh n’đhưưng n’toong, tân tung da dặ t’pâh k’ha riêng học sinh ting pâh sinh hoạt, học tập. Bấc ađhi, tơợ căh ơy năl rau rị nâu kêi ơy ting pâh biểu diễn coh zập bhiệc bhan âng ngành, vel bhươl.

“Pazêng c’moo hay, thầy lâng trò nhà trường bhrợ zập cr’chăl pa choom prá pr’ma bhrợ bhr’nooch, n’đhưưng n’toong lâng rau ting pa choom âng apêê t’cooh bhươl, ma nưih bấc ngai chăp, apêê năl ooy nghệ thuật văn hóa Cơ Tu. Nhà trường lêy cơnh bhrợ nâu liêm choom, doọ bil bấc zên ha dợ pa chô bh’nơơn dal bhlầng coh bhiệc pa too pa choom, pa dưr loom chăp kiêng văn hóa cơnh lâng học sinh. Tước đâu, trường năc bhrợ zập g’luh ngoại khóa đăh văn hóa, cơnh pa choom piah n’jưl, plọng khèn, a luốt, n’đhưưng n’toong… đoọng bhrợ cơnh ooy bơơn zư pa dưr zập chr’năp liêm choom âng đhanuôr Cơ Tu coh vel đong” - Thầy Alăng Quốc Quyết xay moon. 

Chr’val Đông Giang vêy lâh 75% đhanuôr năc ma nưih Cơ Tu, ặt ma mông đoàn kết tơợ lang a hay. Ting cơnh t’cooh Coor Le, Chủ tịch UBND chr’val Đông Giang, ma nưih Cơ Tu coh đâu dzợ zư đơc bấc chr’năp văn hóa ty đanh. Pazêng chr’năp prá pr’ma, bhrợ bhr’nooch, t’taanh căh muy loih lâng pr’ặt tr’mông năc dzợ ơy ta moon năc đoo c’kir văn hóa phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung. Tu cơnh đêêc, vel đong năl ghit bhiệc zư pa dưr văn hóa Cơ Tu năc bh’rợ chr’năp, đh’rưah lâng pa dưr pr’ặt tr’mông âng đhanuôr.

Tước nâu kêi, zập vel prang chr’val zêng vêy tổ, c’bhuh, câu lạc bộ văn hóa sinh hoạt đhị vel bhươl. Đh’rưah lâng zư pa dưr zập bhiệc bhan zập c’moo, chr’val dzợ zooi đhanuôr câl tr’coọ x’nưl, pr’đươi t’taanh, đh’rưah bhrợ t’mêê, pa mâng Gươl, moong lâng zập zr’lụ sinh hoạt za zưm. Đh’rưah lâng đêêc, bh’rợ chấc năl, k’rong đơc, ghi âm zập bh’ươr pr’hat n’ty, xa nay bhuôih caih, j’niêng bhiệc bhan ty đanh cung bơơn xay bhrợ, đoọng zư đanh mâng đoọng ha lang t’tun.

T’cooh Coor Le đoọng năl: “Chr’val Đông Giang ta luôn pa ghit bhiệc zư lêy lâng pa dưr zập chr’năp văn hóa Cơ Tu năc đoo bh’rợ chr’năp jưah lâng pâ dưr pr’ặt tr’mông đhanuôr. Đợ zên cr’chăl trung hạn âng vel đong năc vêy ra pặ zên đoọng ha bhiệc zư pa dưr chr’năp văn hóa pa têệt lâng pa dưr du lịch vel bhươl. Pa bhlầng, bêl Tết Bính Ngọ 2026, tơợ bêl pa zưm, chr’val Đông Giang ơy bhrợ bhiệc bhan hơnh deh ha pruốt pa têệt lâng chr’năp Văn hóa Cơ Tu g’luh I. Nâu năc bơơn lêy pr’đơợ đoọng bhrợ bhiẹc bhan coh pazêng c’moo t’tun, chroi k’rong pa dưr văn hóa ty đanh cung cơnh t’pâh t’mooi du lịch tước lâng vel đong”.

Lâng cơnh bhrợ lêy tơợ vel bhươl, bh’rợ zư lêy văn hóa đhị chr’val Đông Giang, thành phố Đà Nẵng xoọc lướt crêê c’lâng xa nay lâng r’dợ pa chô bh’nơơn lalua ta nih. Nâu bơơn  lêy năc pr’đơợ đoọng vel đong zư pa dưr zập chr’năp văn hóa ty đanh coh cr’chăl tước đâu./.

Chuyện giữ văn hóa Cơ Tu ở Đông Giang

Ở xã vùng cao Đông Giang, thành phố Đà Nẵng, những năm gần đây, văn hóa truyền thống của người Cơ Tu đang dần trở lại trong đời sống hằng ngày. Từ khung dệt thổ cẩm, tiếng trống chiêng, đến điệu hát Lý, nói Lý… tất cả đang được bà con gìn giữ, truyền lại cho lớp trẻ.

Đều đặn vào tối cuối tuần, tại nhà sinh hoạt cộng đồng thôn Aréh-Đhrồng, tiếng thoi lách cách của chị, em trong Tổ hợp tác dệt thổ cẩm Đhrồng lại vang lên. Người cuộn sợi, người cắt may, người xâu cườm… tiếng trò chuyện, cười nói râm ran.

Chị Zơrâm Thị Hằng, Tổ trưởng Tổ hợp tác dệt thổ cẩm Đhrồng cho hay, 10 năm trước, nghề dệt thổ cẩm ở thôn Aréh - Đhrồng chỉ còn vài hộ duy trì. Từ khi chính quyền địa phương có chủ trương bảo tồn làng nghề gắn với phát triển du lịch cộng đồng, Tổ hợp tác dệt được thành lập, thu hút ngày càng nhiều chị em tham gia. Từ 28 thành viên ban đầu, đến nay, Tổ đã phát triển lên gần 40 người.

Hiện, Tổ hợp tác dệt thổ cẩm Đhrồng sản xuất gần 20 loại sản phẩm, phổ biến như váy áo, túi ví, khăn, tấm tút… theo đơn đặt hàng và liên kết với các cửa hàng ở trung tâm thành phố Đà Nẵng, Hội An, Hà Nội. Tại nhà cộng đồng thôn, Tổ cũng bố trí một gian hàng nhỏ làm nơi trưng bày, giới thiệu sản phẩm để khách tham quan và mua quà lưu niệm. Theo chị Hằng, thu nhập từ nghề dệt thổ cẩm chưa cao, mỗi tháng chỉ vài trăm nghìn đồng nhưng là khoản phụ thu giúp chị em có thêm thu nhập lúc nông nhàn. Qua đó, góp phần gìn giữ, bảo tồn nghề truyền thống. 

“Trước đây, làng mình có ít người biết dệt thổ cẩm Cơ Tu lắm. Bây giờ, chị em tham gia nhiều hơn, mình cũng vận động mọi người học để giữ nghề. Có thu nhập từ làm các sản phẩm làng nghề thì tốt quá, nhưng cái chính vẫn là không để nghề truyền thống của dân tộc mình mất đi. Bản thân tôi và các thành viên trong Tổ đều có tâm niệm giữ gìn và truyền dạy cho các bạn trẻ giữ nghề. Ngoài sinh hoạt tại nhà cộng đồng, một số thành viên còn chủ động hướng dẫn con, cháu làm quen với khung dệt tại nhà” - Chị Zơrâm Thị Hằng cho hay. 

Tại thôn Gừng, những giá trị văn hóa truyền thống cũng đang được người dân gìn giữ theo một cách rất riêng. Các buổi truyền dạy đánh trống chiêng, nói Lý-hát Lý, dệt thổ cẩm… diễn ra đều đặn mỗi khi cộng đồng có lễ hội văn hóa. Già C'Lâu Nhím, 72 tuổi, người được bà con ví như “cây đại thụ” của văn hóa Cơ Tu có nhiều đóng góp trong việc truyền dạy văn hóa cho lớp trẻ.

Già C'Lâu Nhím bộc bạch, chỉ dăm ba đứa trẻ muốn tìm hiểu về văn hóa dân tộc, ông đều sẵn lòng chỉ dạy. Không chỉ hướng dẫn kỹ thuật đánh trống chiêng, nói Lý-hát Lý hay chế tác nhạc cụ, già Nhím còn say sưa kể cho lớp trẻ nghe ý nghĩa của từng nhịp chiêng, câu hát trong từng lễ hội hay đời sống thường ngày để các em hiểu, trân trọng và gìn giữ. 

“Ở các tuổi này rồi, tôi cũng xác định bên cạnh gìn giữ, bảo tồn phải truyền dạy cho lớp trẻ đánh trống, chiêng, chế tác nhạc cụ… Bọn trẻ bây giờ, thông minh lắm, tiếp thu cũng nhanh nhạy. Đợt tôi đến trường để hướng dẫn văn hóa cho các cháu, đứa nào cũng thích, tập trung rất là đông. Đặc biệt, mình phải nói cho chúng hiểu đúng ý nghĩa của từng loại hình văn hóa, để gìn giữ và bảo tồn không bị lệch gốc rể của văn hóa” - già C'Lâu Nhím chia sẻ.  

Các tổ, nhóm, câu lạc bộ văn hóa dần ở cơ sở hình thành và phát triển, trở thành nơi “ươm mầm” văn hóa cho thế hệ trẻ. Em Alăng Duy, 17 tuổi, ở thôn Gừng đã có 3 năm tham gia các hoạt động văn hóa tại địa phương. Duy chia sẻ, mỗi khi làng tổ chức lễ hội, em thường tham gia đánh chiêng, trống hoặc biểu diễn múa Tân tung-Da dặ. Để các bạn trẻ có cơ hội tham gia, già làng và các nghệ nhân thường tổ chức tập luyện vào buổi tối, sau giờ học chính khóa. Vì vậy, các buổi truyền dạy ngày càng thu hút nhiều em tham gia.

Alăng Duy cho biết:“Ban đầu em thấy cũng rất khó, nhưng sau khi được các nghệ nhân, già làng truyền dạy thì lại càng thấy hay rồi thích dần. Từ đó, em quyết tâm theo học cho được. Điều này tiếp cho em thêm động lực và lan tỏa tình yêu đến nhiều bạn cùng yêu và gìn giữa các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình".  

Tại Trường THPT Quang Trung, các câu lạc bộ nói lý - hát lý, đội trống chiêng, múa Tân tung - Da dặ được duy trì nhiều năm nay. Ngoài giờ học, học sinh được tập luyện và biểu diễn trong các buổi sinh hoạt ngoại khóa, lễ chào cờ, hoạt động Đoàn.  

Thầy Alăng Quốc Quyết, giáo viên phụ trách hoạt động văn hóa Trường THPT Quang Trung cho biết, từ năm 2019, nhà trường bắt đầu mời các nghệ nhân địa phương trực tiếp hướng dẫn, giúp học sinh tiếp cận với văn hóa truyền thống. Mỗi năm, các câu lạc bộ nói Lý - hát Lý, đội trống chiêng, múa Tân tung - Da dặ thu hút hơn cả trăm học sinh tham gia sinh hoạt, học tập. Nhiều em, từ chỗ chưa biết gì nay đã tự tin tham gia biểu diễn trong các lễ hội của ngành, cộng đồng làng, xã.  

“Những năm qua, thầy và trò nhà trường tổ chức định kỳ các buổi học nói lý, hát lý, đánh trống chiêng, hát dân ca với sự hướng dẫn, truyền đạt từ các già làng uy tín, am hiểu nghệ thuật văn hóa Cơ Tu. Nhà trường thấy, cách làm này rất phù hợp, ít tốn kém nhưng mang lại hiệu quả lớn trong việc giáo dục tình yêu văn hóa truyền thống cho học sinh. Tới đây, trường tiếp tục tổ chức các buổi ngoại khóa về văn hóa, như dạy đánh đàn, thổi khèn, trống chiêng... để làm sao lưu giữ được các giá trị tốt đẹp của đồng bào Cơ Tu trên địa bàn” - Thầy Alăng Quốc Quyết cho biết. 

Xã Đông Giang có hơn 75% dân số là đồng bào Cơ Tu, sống đoàn kết, gắn bó lâu đời. Theo ông Coor Le, Chủ tịch UBND xã Đông Giang, người Cơ Tu nơi đây vẫn còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Những loại hình như nói Lý, hát Lý, múa Tân tung - Da dặ hay nghề dệt thổ cẩm không chỉ quen thuộc trong đời sống mà còn đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Vì vậy, địa phương xác định việc gìn giữ, phát huy văn hóa Cơ Tu là nhiệm vụ quan trọng, song song với phát triển kinh tế và đời sống.

Đến nay, cả 15 thôn trong xã đều đã có tổ, nhóm, câu lạc bộ văn hóa hoạt động tại cộng đồng. Bên cạnh việc duy trì các lễ hội truyền thống hằng năm, xã còn hỗ trợ bà con mua sắm nhạc cụ, nguyên liệu dệt, đồng thời phục dựng Gươl, moong và các không gian sinh hoạt chung. Cùng với đó, công tác sưu tầm, ghi âm các làn điệu dân ca, bài cúng, nghi lễ truyền thống cũng được triển khai, nhằm lưu giữ lâu dài cho thế hệ sau.

Ông Coor Le cho biết thêm: “Xã Đông Giang luôn xác định gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa Cơ Tu là nhiệm vụ quan trọng bên cạnh phát triển kinh tế, xã hội. Nguồn vốn giai đoạn trung hạn của địa phương cũng bố trí kinh phí cho bảo tồn văn hóa, gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Đặc biệt, dịp Tết Bính Ngọ 2026, sau khi sáp nhập, xã Đông Giang đã tổ chức Lễ hội xuân Văn hóa Cơ Tu lần thứ nhất. Đây được xem là tiền đề để tổ chức lễ hội những năm tiếp theo, góp phần phát triển văn hóa truyền thống cũng như thu hút khách du lịch đến với địa phương”. 

Với cách làm dựa vào cộng đồng, công tác bảo tồn văn hóa ở xã Đông Giang, thành phố Đà Nẵng đang đi đúng hướng và từng bước mang lại hiệu quả thiết thực. Đây là nền tảng để địa phương tiếp tục bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong thời gian tới./.