T’cooh C'lâu Nhím nâu câi 72 c’moo, ma mông đh’rưah lâng k’điêl ca coon đhị đhr’nong đong k’tứi coh bha đưn vêêl Gừng, chr’val Đông Giang. N’đhơ t’cooh đhur, bhr’dzang dzung lươt âi k’đhơ, n’đhang bhr’ươr p’rá âng đoo công dzợ chr’va tân đôr. Cơnh lâng đha nuôr Cơ Tu, t’cooh căh muy năc ma nưih k’đhơợng bhrợ apêê đhr’niêng bh’rợ chr’năp, năc dzợ ma nưih k’đhơơng zư pr’ăt tr’mông văn hóa âng vêêl ma nang.

Coh apêê bhiêc bhan ty đanh, t’cooh C'lâu Nhím ta luôn k’đhơợng bhrợ bha lâng. Tơợ chơơih pay k’tiêc, c’đhâng x’nur, ra văng bha nuôih tươc xơợng bhrợ apêê đhr’niêng bh’rợ bhuôih caih… bh’rợ n’hâu t’cooh công k’đhơợng bhrợ liêm ta nih, crêê đhr’niêng. Đợ cr’liêng pa nhưa, xa nul chiing, cha gâr, n’juông bh’nooch… bơơn t’cooh zư đơc lâng pa choom đoọng ha lang t’tun muy cơnh liêm ta nih.

“Lang p’niên nâu câi, bhriêl g’lăng bhlâng, đơơh  bơơn năl n’đhang năc dzợ pr’hân, buôn u lêt. Tu cơnh đêêc, a cu pa choom ting n’jeh muy, n’jưah moon, n’jưah bhrợ têng đoọng apêê đoo lêy lâng năl ghit. Pa bhlâng ănc choom moon ha pêê đoo năl crêê aliêng chr’năp ting đhr’niêng bh’rợ đoọng zư đơc doó choom bil pât đhr’niêng bh’rợ âng hêê” - T’cooh C'lâu Nhím xay moon. 

Căh muy xơợng bhrợ đhr’niêng bh’rợ chr’năp, t’cooh C'lâu Nhím dzợ tươc pa choom đoọng ha đha đhâm c’mọor bâc z’hai râu lơơng cơnh đhưưng xí, tân tung da dă, prá pr’ma bhrợ bh’nooch, taanh dzăc, c’đhâng x’nur, choh Gươl… Cơnh pa choom đoọng âng t’cooh buôn năl, buôn ting bhrợ. Cơnh lâng t’cooh, k’đhơợng zư đơc đhr’niêng bh’rợ choom năc tơơp tơợ pr’châc p’niên.

A noo Zơrâm Đêm, đha đhâm vêêl Gừng xay moon: “Đươi vêy ava Nhím pa choom đoọng năc acu âi choom n’toong chiing, choom p’rá pr’ma bhrợ bh’nooch. Ava pa choom ghit bhlâng, doó pr’hân pr’hơơc. A đoo moon năc pa choom đoọng zư đơc đhr’niêng bh’rợ âng hêê, lêy a đoo lưch loom pa choom đoọng, acu công t’bhlâng pa choom”.

Năc ma nưih vêy bâc ngai chăp coh zr’lụ, t’cooh C'lâu Nhím ta luôn p’too moon đha nuôr tr’xăl cơnh pa chăp, cơnh bhrợ. Lơi jợ đhr’niêng bh’rợ căh liêm glăp coh xay xơ, pâh abhuy, pa tươc bh’rợ đơơng p’niên tươc trường căh câ t’bhlâng bhrợ cha, t’cooh zêng p’zay p’too moon lưch loom. Tơợ đanh, t’cooh âi dưr vaih đhị p’têêt pa zum chính quyền lâng đha nuôr, zooi đơơng âng c’lâng xa nay âng Đảng lâng Nhà nước tươc đha nuôr, đh’rưah xay truih loon cr’noọ cr’niêng âng đha nuôr.

T’cooh Alăng Thiệu, Trưởng vêêl Gừng, chr’val Đông Giang đoọng năl, zâp bêl vêy đhr’niêng bh’rợ, t’cooh C'lâu Nhím ta luôn k’đhơợng bhrợ, pa choom đoọng lưch loom: “T’cooh Cơlâu Nhím năc ma nưih lưch loom lâng apêê bh’rợ âng vêêl bhươl. Zâp bêl vêêl vêy bh’rợ n’hâu năc t’cooh k’rong pa chung câ apêê p’niên pa choom đoọng ting pâh bhrợ têng, biểu diễn. Coh đhr’nong moong âng t’cooh Nhím, dôông bâc râu tr’coó xa nul, cha gâr, chiing, a xăng, gr’dool… dưr vaih đhị tươc la lêy âng bâc ngai lâng ting pâh pa choom âng pr’châc p’niên chăp kiêng văn hóa”.

Chr’val da ding ca công Đông Giang, thành phố Đà Nẵng vêy lâh 75% acoon ma nưih năc đha nuôr Cơ Tu, cơnh lâng bâc c’leh văn hóa liêm pr’hay. N’đhơ cơnh đêêc, đhị râu cr’đơơng âng pr’ăt tr’mông hiện đại, bâc chr’năp văn hóa xooc r’dợ bil pât.

Ting pr’căn Bhríu Thị Thanh Nữ, Phó trưởng Phòng Văn hóa – xã hội chr’val Đông Giang, lâh đhị apêê chính sách âng Nhà nước, vêêl đong pa bhlâng k’rang tươc bh’rợ pa dưr bh’rợ chr’năp âng bâc ngai chăp cơnh t’cooh C'lâu Nhím đhị bh’rợ zư đơc văn hóa. Xooc prang chr’val vêy dâng 30 t’cooh vêêl, nghệ nhân, ma nưih bâc ngai chăp, năc đợ apêee năl ghit lâng lưch loom luônh, xooc ting pâh pa choom đoọng đợ đhr’niêng bh’rợ chr’năp liêm ha lang t’tun.

Pr’căn Bhríu Thị Thanh Nữ đoọng năl: “Apêê chăp lêy văn hóa cơnh t’cooh Cơlâu Nhím coh chr’val Đông Giang căh dzợ lâh vêy, bâc zêng âi ma t’cooh đhur. Đợ bh’rợ âng t’cooh C'lâu Nhím đhị bh’rợ k’đhơợng zư, pa choom đoọng văn hóa zêng bơơn vêêl đong xay moon dal, hơnh deh. Tươc đâu, ngành văn hóa công vêy bhrợ pa dưr cơ chế, chính sách liêm ghit đoọng zooi p’too moon nghệ nhân, t’cooh vêêl, ma nưih bâc ngai chăp lâng n’đhơ đha đhâm c’mọor, apêê pr’loọng đong ting pâh bhrợ pa dưr cớ, zư đơc đhr’niêng bh’rợ Cơ Tu coh vêêl đong”.

Đhị pr’ăt tr’mông xooc tr’xăl ting t’ngay, t’cooh vêêl Cơlâu Nhím công dzợ p’zay lươt zâp đong, pa choom đoọng zâp ngai k’đhơợng zư đơc đợ c’leh liêm âng đhr’niêng bh’rợ ma nưih Cơ Tu. Đợ bh’rợ nhâm mâng n’năc xooc chroi đoọng k’đhơợng zư đơc, đoọng đhr’niêng bh’rợ Cơ Tu năc dzợ bơơn zư đơc ting lang ma nưih./.

Già C’Lâu Nhím góp phần giữ lửa văn hóa Cơ Tu

Nhắc đến già C’Lâu Nhím ở xã miền núi Đông Giang, thành phố Đà Nẵng, bà con Cơ Tu luôn dành cho ông sự quý trọng. Không chỉ am hiểu sâu sắc văn hóa truyền thống, già còn tâm huyết gìn giữ và bền bỉ trao truyền những giá trị ấy cho thế hệ trẻ, đồng thời chủ trì nhiều nghi lễ của cộng đồng.

Già C’Lâu Nhím năm nay 72 tuổi, sống cùng gia đình trong ngôi nhà nhỏ trên triền đồi thôn Gừng, xã Đông Giang. Dù tuổi cao, bước chân chậm hơn trước, nhưng giọng nói của già vẫn vang và đầy khí thế. Với bà con Cơ Tu, già không chỉ là người chủ trì các nghi lễ, mà còn là người giữ nhịp đời sống văn hóa của cộng đồng.

Trong các lễ hội truyền thống, già C’Lâu Nhím luôn đứng ra làm chủ lễ. Từ chọn đất, dựng cây nêu, chuẩn bị lễ vật đến thực hiện các nghi thức cúng… việc nào già cũng làm cẩn thận, đúng phong tục. Những lời khấn, tiếng chiêng, nhịp trống, câu hát lý… được già gìn giữ và truyền dạy lại cho lớp trẻ một cách bài bản.

“Bọn trẻ bây giờ, thông minh lắm, học nhanh nhưng nóng vội, dễ sai. Vì thế, mình phải chỉ từng chi tiết, từng bước vừa nói, vừa thực hành để chúng nắm vững. Đặc biệt phải nói cho chúng hiểu được và đúng ý nghĩa của từng loại hình văn hóa để gìn giữ và bảo tồn không bị lệch gốc rể của văn hóa” - Già C’Lâu Nhím cho hay. 

Không chỉ thực hành nghi lễ, già C’Lâu Nhím còn trực tiếp truyền dạy cho thanh thiếu niên nhiều kỹ năng truyền thống như đánh trống, chiêng, nói lý – hát lý, đan lát, dựng cây nêu, dựng Gươl… Cách dạy của già rất giản dị, gần gũi, để lớp trẻ dễ hiểu, dễ làm theo. Với già, giữ gìn văn hóa phải bắt đầu từ thế hệ trẻ. Anh Zơ Râm Đêm, thanh niên thôn Gừng chia sẻ: “Nhờ già Nhím dạy mà tôi đã biết đánh chiêng, biết hát lý. Già chỉ từng cái một, không nóng vội. Già nói phải học để giữ văn hóa của mình, thấy già tận tâm hướng dẫn, tôi cũng cố gắng học cho được”.  

Là người có uy tín trong vùng, già C’Lâu Nhím luôn tích cực vận động bà con thay đổi nếp nghĩ, cách làm. Từ bỏ hủ tục trong cưới hỏi, tang ma, đến việc cho trẻ đến trường hay phát triển kinh tế, già đều kiên trì giải thích, hướng dẫn. Từ lâu, già đã trở thành cầu nối giữa chính quyền và người dân, giúp đưa chủ trương, chính sách đến bà con, đồng thời phản ánh kịp thời tâm tư, nguyện vọng của người dân.

Ông Alăng Thiệu, Trưởng thôn Gừng, xã Đông Giang cho biết, mỗi khi có lễ hội, già C’Lâu Nhím luôn đứng ra tổ chức, hướng dẫn tập luyện: “Già C’Lâu Nhím là người rất tâm huyết với các hoạt động văn hóa Cơ Tu. Mỗi khi làng có hội là già lại tập trung các bạn trẻ tập luyện để tham gia thi đấu, biểu diễn. Trong căn moong của già Nhím, treo rất nhiều loại nhạc cụ, trống, chiêng, tù và,…trở thành điểm đến tham quan văn hóa của nhiều du khách và học tập của giới trẻ yêu văn hóa”. 

Xã miền núi Đông Giang, thành phố Đà Nẵng có hơn 75% dân số là đồng bào Cơ Tu, với nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc. Tuy nhiên, trước tác động của đời sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa đang dần mai một.

Theo bà Bríu Thị Thanh Nữ, Phó Trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội xã Đông Giang, bên cạnh các chính sách của Nhà nước, địa phương đặc biệt phát huy vai trò của những người có uy tín như già C’Lâu Nhím trong việc gìn giữ văn hóa. Hiện toàn xã có khoảng 30 già làng, nghệ nhân, người có uy tín – những người am hiểu và tâm huyết, đang trực tiếp trao truyền các giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ.

Bà Bríu Thị Thanh Nữ cho biết thêm: “Những người tâm huyết như già C’Lâu Nhím ở xã Đông Giang hiện không còn nhiều, phần lớn đều đã già yếu. Những việc làm của già Nhím trong gìn giữ, trao truyền văn hóa đều được địa phương ghi nhận, tuyên dương. Tới đây, ngành văn hóa cũng sẽ xây dựng cơ chế, chính sách cụ thể để hỗ trợ, khuyến khích nghệ nhân, già làng, người có uy tín và cả thanh niên trẻ, các gia đình tham gia khôi phục, bảo tồn văn hóa Cơ Tu trên địa bàn”. 

Giữa nhịp sống đang đổi thay từng ngày, già làng C’Lâu Nhím vẫn lặng lẽ đi từng nhà, dạy từng người, giữ gìn từng nét văn hóa Cơ Tu. Những việc làm bền bỉ ấy đang góp phần giữ lửa, để văn hóa Cơ Tu tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ./.