Ting lêy đông zơng âng manứih Cơ Tu cóh chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam nắc cơnh đhr’nông đông k’tứi. Đh’rơơng dal mơ 1,5-2 mét, bhứah mơ 2mx2,5m. Chr’tốp zơng nắc vêy cha tốp bhrợ liêm nhâm, doọ choom dzong lâng doọ choom roóh cát. Zơng nắc bhrợ pa dưr 1 cắh cậ 4 t’noọl bhlâng. Ta bhrợ lâng n’loong, c’rêê, cram,, cr’đêê, plăng, chi loọn... Pr’nạach ta bhrợ lâng am, lêy taanh dzặc liêm nhâm. Zơng nắc ta bhrợ mưy p’loọng k’tứi, đhiệp mưy cha nặc moót glúh, vêy cr’đập.

Ting cơnh kinh nghiệm âng zâp apêê t’coóh vel manứih Cơ Tu, zơng nắc cha tốp lâng plăng cắh cậ chi loọn nắc đoọng zư ha roo doọ choom dzong hư, tu 2 râu pr’đươi nâu nắc vêy choom dziếu dz’dzong, zư đoọng ha roo goóh liêm. hân đhơ cơnh đêếc, chi loọn lâng plăng đươi cắh đenh mâng, buôn tr’dzật boo bêl boo ngân.đoọng bhrợ pa liêm đợ râu cắh liêm choom nâu, bấc pr’loọng đông nắc lêy bhrợ cha tốp lâng tôn nhâm lấh. Hân đhơ cơnh đêếc, bhrợ lâng tôn cung cắh liêm choom, bêl hi dưm nắc hơi đác dưr, lưm cha cêết nắc váih tr’dzật đác lâng nắc zroọ ooy ha roo. Ha dang kiêng zơng nhâm mâng lấh nắc lêy bhrợ mưy chr’tốp hi la đắh dứp lâng tôn đắh ping. Hân đhơ cơnh đêếc, đoọng bhrợ cơnh đâu nắc bil bấc c’rơ g’lêếh lâng zên câl pr’đươi. Tu cơnh đâu, zơng ty âng manứih Cơ Tu nắc đoo apêê Cơ Tu lêy đươi bhrợ bấc. hân đhơ k’tứi đệ, nắc nhâm mâng bhlâng.

Zơng bơơn ta lêy nắc đhị pr’đươi tr’mung âng đhanuôr Cơ Tu. Tu cơnh đêếc, tơợ ahay a’hươn, bêl t’moót ha roo ooy zơng cắh cậ hơnh déh cha ha roo t’mêê, manứih Cơ Tu cắh choom ha vil bhuốih cáih a’bhô dang ha roo xoọc ặt tớt cóh zơng, zước nhăn, rơơm kiêng k’van k’bhộ, têêm ngăn. Cr’chăl nâu, zâp vel đông Cơ Tu nắc ơy moon pa glúh đợ cr’liêng xa nay liêm chr’nắp đoọng zư lêy zơng. Ha dang bơơn lêy manứih cóh vel đông vêy ngai tông pay pr’đươi cr’van nắc ta toom lâng ta rí k’roóc, a’ọc... tông pay bấc chu nắc pa glúh cắh đoọng ặt cóh vel đông.

Đoọng doọ choom bil hư, roóh cát, têêm ngăn ch’na đh’nắh tước hân noo chóh bêết hân noo t’tưn, zơng pợ âng manứih Cơ Tu zâp bêl cung đợc đăn ha rêê. Đoọng doọ choom crêê xong đông cha pa hư, manứih Cơ Tu nắc lêy zêl cha groong liêm buôn nắc zâp đhị t’noọl zêng vêy đợc t’boọ pa pan cắh cậ a’pướih mơ 20cm nắc a’tếh, ha dang xong đông dzoọc nắc crêê lưm n’châm cắh choom dzoọc cóh ha roo. ha dang xong đông t’bhlâng dzoọc nắc ha tộ ooy k’tiếc. hân đhơ bơơn bhrợ pa dưr cắh đăn đhị đông nắc zơng doọ dzợ ngai đương goon zư.

Lấh mơ zơng âng zâp pr’loọng đông, manứih Cơ Tu cóh chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam dzợ bhrợ zơng zr’nưm âng vel bhươl. Zâp pr’loọng đhanuôr cóh vel đông ting chrooi đoọng ha roo k’rong k’míah đợc bêl hân noo boo túh cắh cậ hân noo chóh bêết đoọng buôn zooi zúp đợ pr’loọng lưm zr’nắh k’đhạp, cắh râu cha./.

Kinh nghiệm làm nhà kho

giúp người Cơ Tu bảo quản lương thực

                              (Nguyễn Văn Sơn/ Trang ĐT Nam Giang)

Cùng với nhà Gươl, nhà mồ, người Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam còn xem kho lúa (Cr’lăng) là loại hình kiến trúc truyền thống độc đáo của mình. Kho lúa không chỉ là nơi cất giữ, lưu trữ hoa màu, lương thực mà còn được xem là nhà “hậu cần” truyền thống dựa vào cộng đồng khi cần thiết nó có vai trò “bốn tại chỗ” ứng phó linh hoạt, hiệu quả với thiên tai.

Thoạt nhìn, Cr’lăng của người Cơ Tu ở huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam có hình dáng như ngôi nhà ở thu nhỏ. Sàn cao từ 1,5 - 2m; diện tích 2m x 2,5m. Mái Cr’lăng dốc xuôi đến tận mép sàn với mục đích chống ẩm, côn trùng và chống cháy. Cr’lăng thường được dựng trên 1 hoặc 4 cột chịu lực. Nguyên liệu chính là gỗ, mây, tre, nứa, tranh... . Sàn được lót bởi nhiều lớp tre đan, vách vây kín thành vòng tròn bằng những tấm đan lớn. Cr’lăng thường chỉ có một cửa nhỏ vừa đủ thân người ra vào, cài bằng cửa sập kín.

Theo kinh nghiệm của các già làng Cơ Tu, Cr’lăng được lợp bằng tranh hoặc lá sẽ giữ thóc khỏi ẩm mốc, bởi 2 vật liệu này có tính hút ẩm cao, giữ cho thóc luôn khô ráo. Tuy nhiên, nhược điểm của mái tranh và lá là không bền lâu, dễ bị dột khi trời mưa to. Để khắc phục những khiếm khuyết này, nhiều gia đình chuyển sang làm Cr’lăng bằng mái tôn có độ bền cao. Nhưng mái tôn cũng có nhược điểm của nó là vào ban đêm hơi nước bốc lên, gặp lạnh sẽ đọng lại thành giọt và rơi xuống gây mục thóc. Nếu muốn Cr’lăng bền lâu nhất nên làm một mái lợp lá bên dưới và phủ tôn bên trên. Tuy nhiên, làm được điều này mất rất nhiều công sức và cả kinh phí mua vật liệu. Chính vì thế, Cr’lăng truyền thống của người Cơ Tu vẫn là sự lựa chọn của nhiều người Cơ Tu vùng cao. Tuy dáng dấp của Cr’lăng nhỏ, đơn sơ nhưng rất vững vàng qua năm tháng.  

Cr’lăng được xem là nguồn sống của cộng đồng Cơ Tu. Chính vì thế, từ xa xưa khi cho lúa vào Cr’lăng hay ăn mừng cơm mới, người Cơ Tu không quên cúng tạ ơn mẹ lúa, hồn lúa đang trú ngụ nơi Cr’lăng cầu mong no đủ, bình an. Bên cạnh đó, các làng Cơ Tu  đã đề ra những nội quy hết sức nghiêm khắc để bảo vệ Cr’lăng. Nếu phát hiện người trong làng có hành vi trộm cắp tài sản thì sẽ bị phạt bằng trâu, bò, heo…, tái phạm nhiều lần sẽ bị đuổi ra khỏi làng.

Để tránh thiệt hại do hỏa hoạn, bảo đảm nguồn lương thực đến mùa giáp hạt và giống má cho mùa sau, Cr’lăng của người Cơ Tu bao giờ cũng được dựng sát bìa rừng. Để bảo vệ Cr’lăng khỏi bị chuột cắn phá, người Cơ Tu cũng nghĩ ra một biện pháp ngăn chặn rất đơn giản nhưng vô cùng hiệu quả đó chính là trên mỗi cây cột được gắn thêm một thớt gỗ tròn. Thớt gỗ này ôm lấy cây cột. Chu vi thớt gỗ cách chu vi của cột từ 20 cm trở lên, mặt hướng xuống đất của nó hơi lõm vào. Chuột từ dưới đất theo cột gỗ kho thóc bò lên, gặp thớt gỗ ngăn lại. Nếu muốn leo vào phía trong Cr’lăng chuột phải bò ngửa bụng qua thớt gỗ. Do mặt dưới của thớt gỗ nhẵn, lại lõm vào như lòng chiếc ô nên chuột bị trọng lượng của nó kéo… rớt xuống đất. Mặc dù được dựng ngoài nương rẫy, nhưng Cr’lăng vẫn không cần phải có người canh giữ.

Ngoài Cr’lăng của từng gia đình, người Cơ Tu ở huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam còn lập Cr’lăng chung của cả làng. Mỗi hộ dân trong làng  đóng góp thóc dự trữ khi mùa mưa bão hay vào dịp giáp hạt để khi cần giúp đỡ những hộ gặp khó khăn, hoạn nạn./.