Âi bơr pêê t’ngay câ, đha nuôr vel Đê Kjiêng, chr’val Ayun, chr’hoong Mang Yang năc k’đươi câ muy c’bhuh tơợ 5 tươc 6 cha năc đh’rưah lâng apêê cán bộ Trạm zư lêy crâng số 1 âng Bhươn k’tiêc k’ruung Kon Ka Kinh ( tỉnh Gia Lai) ch’mêêt lêy đhị đhăm crâng bơơn k’đươi zư lêy. A noo Lơi, ma nưih vel Đê Kjiêng, đoọng năl, bh’rợ ha g’luh ch’mêêt lêy 2 t’ngay 1 ha dum đhộ coh crâng g’mrâng, đh’rưah lâng ch’na đh’năh, căh choom căh vêy bêệ tr’lơơng dal 1 mét, n’jưah đoọng  ta lơơng, n’jưah đoọng ch’mêêt lêy băng ta hoo, biêng  a đhăh dzăm.

Zư lêy crâng, zâp c’moo, đha nuôr Đê Kjiêng đơp zên dâng 250 ưc đồng. Đợ zên n’nâu pac ma mơ ha pêê pr’loọng lâng pay m’bứi đoọng câl máy cày, máy dziếu đac đoọng bh’rợ za zum; zooi đọong pr’đợơ bhrợ cha ha pr’loọng dha rưt. Dha nuôr công bơơn pa choom đoọng bơơn bhrợ cr’van coh crâng đọong vêy râu pa chô. Lâh c’bhuh ch’mêêt lêy, đha nuôr vel Kjiêng bêl moot ooy crâng đêêh a băng, têch a tơợng..., ha dang bơơn lêy râu chrih năc zêng xay truih đơơh tươc c’bhuh chuyên trách. Đươi vêy cơnh đêêc, bâc c’moo đâu, đhị đhăm crâng k’noọ 2000 ha vel Đê Kjiêng đơp k’đhơợng zư, crâng bơơn zư lêy liêm. Đha nuôr âi ma năl zư lêy crâng năc zư lêy tr’mông, râu văn hóa âng vel bhươl:“Nâu đoo năc zr’lụ crâng, Bhươn k’đươi đha nuôr vel Đê Kjiêng zi zư k’đhơợng lê. Trách nhiệm âng zi năc căh choom bhrợ lêt xa nay, căh choom col pa hư crâng, năc choom zư đơc crâng, zư đơc ha ca coon cha chau brương tr’nu bơơn năl crâng vêy bâc râu t’nơơm ga măc, bâc acoon a đhăh.”

A noo A Mưm xay moon, nâu câi crâng âi la lua năc cr’van chr’năp âng đha nuôr Đê Kjiêng:“L’lăm a hay, vel căh âi năl, đươi vêy cán bộ âng bhươn k’tiêc k’ruung xay truih ha đha nuôr, căh choom col pa hư crâng, bhrợ ha rêê, bhrợ n’loong. Prang vel đh’rưah đơp zên zư lêy crâng, pac ma mơ lưch, căh choom ha vil lơi đong ngai. Bơr năc zư lêy crâng năc zư lêy môi trường, đac đoong, doó hr’lang k’tiêc. Râu pêê năc ađay dzợ choom lươt pêêh ri, a tơợng... chô pa câl.”

Xooc đâu, coh zr’lụ đăn âng Bhươn k’tiêc k’ruung Kon Ka Kinh, lâh vel Đê Kjiêng, chr’val Ayun, dzợ vêy 25 vel bhươl, bâc năc ma nưih Bahnar coh chr’hoong Mang Yang lâng 2 chrhoong Đăk Đoa lâng K’bang xooc đơp zư lêy k’noọ 18 r’bhâu ha crâng a bhuy. Zâp vel vêy bhrợ bâc c’bhuh ch’mêêt lêy, zư lêy crâng lâng ta luôn bơơn xay truih ooy Luật zư lêy lâng Pa dưr crâng, pa choom đoọng ooy bh’rợ zêl lâng cha groong ra rooh crâng. T’cooh Lê Thanh Đạo, Trạm trưởng Trạm zư lêy crâng số 1 đoọng năl:“Cơnh lâng đợ pr’loọng bơơn đơp zư lêy năc lươt ch’mêêt lêy crâng, a zi t’truih xa nay ooy apêê râu căh choom bơơn bhrợ, pănh t’bơơn lâng đợ n’hâu năc âng đay k’đhơợng lêy, zư lêy, đươi dua tơợ bh’rợ zư lêy crâng. Coh cr’chăl k’đhơợng lêy,  a zi công bơơn năl xa nay tơợ vel đong đợ pr’loọng đong cha năc ma njưih n’đoo công vêy bh’rợ bhrợ têng, a zi pa zum lâng t’cooh vel, ma nưih bâc ngai chăp, p’too moon đha nuôr, r’dợ đha nuôr ma năl.”

  Đoọng zư lêy, zư dơc râu liêm bâc âng crâng ca coong, ha dang năc muy za nươr ooy apêê cán bộ nhân viên a năm năc căh mă bhrợ. Bâc c’moo ha nua, Bhươn k’tiêc k’ruung âi p’têêt liêm lâng apêê vel bhươl đha nuôr zr’lụ đăn đêêc: Bhrợ ng’cơnh đoọng đha nuôr năl lâng zư crâng cơnh năc cr’van âng apêê đoo. Kiêng cơnh đêêc, lâh đhị bh’rợ zâp c’moo pay zên zooi đoọng bhrợ apêê bh’rợ za zum cơnh đong Rông, đèn băt ang, c’bhuh đac chngaach, đơn vị dzợ pa bhlâng k’rang tươc zooi đha nuôr vêy c’lâng bhrợ cha nhâm mâng: Pay đoọng m’ma chr’noh, phân bón đoọng đha nuôr padưr bh’rợ ch’choh, chroot zên zư lêy crâng loon đơơh, pa choom đoọng ha đha nuôr bơơn bhrợ coh crâng liêm glăp... T’cooh Lê Văn Vinh, Phó Giám đốc Bhươn k’tiêc k’ruung Kon Ka Kinh đoọng năl, Bhươn k’tiêc k’ruung Kon Ka Kinh xooc pa chăm ch’mêêt lêy xay bhrợ đợ dự án zooi đha nuôr choh z’nươu coh n’dup crang, c’chăl lâng coh ha rêê, đoọng zooi dha nuôr ka rêêm loom zư lêy crâng:“Azi p’rơơm, coh cr’chăl tươc vêy vaih đợ pr’đơợ zư đơc coh k’tiêc hêê lâng k’tiêc k’ruung n’lơơng tươc đâu pa zum bhrợ têng, k’rong đợ bh’rợ xa nay, dự án đoọng bhrợ t’vaih tr’mông ha đha nuôr, chroi đoọng bhrợ pa dưr tr’mông trmeh – pr’ăt tr’nơt âng apêê vel bhươl zr’lụ dăn âng Bhươn k’tiêc k’ruung Kon Ka Kinh, đhị đêêc pa xiêr đệ bhlâng râu bhrợ pa hư âng acoon ma nưih tươc cr’van âng crâng.”

Ca coong Kon Hà Nừng t’mêê bơơn Hội đồng điều phối quốc tế Bh’rợ xa nay Acoon ma nưih lâng Sinh quyển ( MAB-ICC) âng UNESCO xay moon năc Zr’lụ zư đơc sinh quyển bha lang k’tiêc t’ngay 15/9.  Zr’lụ n’nâu zư đơc sinh quyển n’nâu năc Bhươn k’tiêc k’ruung Kon Ka Kinh lâng Zr’lụ Zư đơc crâng ca coong Kon Chư Răng. Bh’rợ zooi apêê đha nuôr vel acoon coh đhị đêêc vêy pr’đợơ bhrợ cha nhâm mâng căh muy zooi đha nuôr pa zum têy zư lêy crâng, zư lêy râu liêm bâc âng crâng ca coong, năc dzợ chroi đoọng zư đơc, bhrợ pa dưr râu ma mông âng văn hóa crâng âng ma nưih Tây Nguyên./.

Khu dự trữ sinh quyển Cao nguyên Kon Hà Nừng:

Cộng đồng Bahnar đoàn kết giữ rừng nguyên sinh

                                           PV Nguyễn Thảo

        Cùng với Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, Vườn quốc gia Kon Ka Kinh là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển Cao nguyên Kon Hà Nừng (tỉnh Gia Lai). Nhờ phát huy vai trò của các cộng đồng người Bahnar sống gần rừng, địa phương đang bảo vệ rừng nguyên sinh hiệu quả.

Cứ vài ngày, người dân làng Đê Kjiêng, xã Ayun, huyện Mang Yang lại cử một nhóm từ 5 đến 6 người cùng các cán bộ Trạm bảo vệ rừng số 1 của Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh (tỉnh Gia Lai) tuần tra, kiểm soát tại lâm phần được giao khoán bảo vệ. Anh Lơi, người làng Đê Kjiêng, cho biết, hành trang cho chuyến tuần tra 2 ngày 1 đêm sâu trong rừng già, cùng với lương thực thực phẩm, không thể thiếu cây gậy dài hơn 1mét, vừa để dò đường, vừa dễ bề rà phá những chiếc bẫy thú.

        Bảo vệ rừng, mỗi năm, dân làng Đê Kjiêng nhận nguồn kinh phí khoảng 250 triệu đồng. Số tiền này chia đều cho các hộ và trích một phần để mua máy cày, máy bơm nước phục vụ sản xuất chung; hỗ trợ vốn cho hộ nghèo. Bà con cũng được hướng dẫn khai thác những lâm sản phụ để có thêm thu nhập. Ngoài đội tuần tra, người dân làng Đê Kjiêng khi vào rừng hái măng, hái đót…, nếu phát hiện dấu hiệu lạ thì đều điện báo ngay cho lực lượng chuyên trách. Nhờ vậy, nhiều năm nay, tại lâm phần gần 2000 ha cộng đồng làng Đê Kjiêng nhận khoán, rừng được bảo vệ nguyên vẹn. Bà con đã ý thức bảo vệ rừng là bảo vệ nguồn sống, vốn văn hóa của buôn làng: “Đây là khu rừng chung, Vườn giao cho dân làng Đê Kjiêng chúng tôi bảo vệ, quản lý. Trách nhiệm của chúng tôi là không được vi phạm pháp luật, không được chặt cây rừng, phải bảo vệ rừng, giữ lại cho con cháu sau này biết được rừng có nhiều loài cây lớn, nhiều con thú”.

        Anh A Mưm tâm sự, bây giờ rừng đã thực sự là tài sản quý của cộng đồng Đê Kjiêng:“Trước đây, làng chưa hiểu, nhờ cán bộ của vườn tuyên truyền cho người dân sau này, không được chặt phá, không phát rừng làm nương rẫy, không làm gỗ. Cả làng cùng nhận tiền nhận khoán, chia đều hết, không sót một nhà nào. Hai là bảo vệ rừng thì bảo vệ môi trường, nguồn nước sông, không bị sạt lở. Thứ ba là mình đi thu nấm, đót... về bán”.

        Hiện nay, ở vùng đệm của Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh, ngoài làng Đê Kjiêng, xã Ayun, còn có 25 cộng đồng làng, chủ yếu là người Bahnar ở huyện Mang Yang và 2 huyện Đăk Đoa và K’bang đang nhận khoán bảo vệ gần 18 nghìn ha rừng tự nhiên. Mỗi cộng đồng sẽ tổ chức nhiều nhóm tuần tra, bảo vệ rừng, và thường xuyên được tuyên truyền về Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, tập huấn về phòng chống cháy rừng. Ông Lê Thanh Đạo, Trạm trưởng Trạm bảo vệ rừng số 1 cho biết: “Với những hộ nhận khoán đi tuần tra rừng, chúng tôi chia sẻ thông tin về các loài cấm không được khai thác, săn bắt và những cái gì mà mình quản lý, bảo vệ, hưởng lợi từ dịch vụ môi trường rừng. Trong quá trình quản lý, chúng tôi cũng nắm bắt thông tin từ địa phương những hộ cá nhân nào có hành vi khai thác, chúng tôi kết hợp với già làng, người uy tín, thuyết phục người dân, dần dần người dân cũng hiểu”.

       Để bảo vệ, bảo tồn tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái rừng nguyên sinh, nếu chỉ dựa vào mấy chục cán bộ nhân viên thì không thể làm nổi. Nhiều năm qua, Vườn đã gắn bó chặt chẽ với các cộng đồng dân cư vùng đệm: làm sao để bà con hiểu và giữ rừng như chính tài sản của họ. Muốn vậy, bên cạnh việc hàng năm trích kinh phí hỗ trợ làm các công trình chung như nhà cộng đồng, đèn chiếu sáng, hệ thống nước sạch, đơn vị còn đặc biệt quan tâm giúp người dân có nguồn sinh kế bền vững: cấp cây giống, phân bón để bà con phát triển sản xuất, chi trả kinh phí bảo vệ rừng kịp thời, hướng dẫn dân khai thác lâm sản phụ phù hợp… Ông Lê Văn Vinh, Phó Giám đốc Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh cho biết, Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh đang nghiên cứu triển khai những dự án hỗ trợ người dân trồng dược liệu dưới tán rừng, xen trong nương rẫy, nhằm giúp bà con yên tâm bảo vệ rừng: “Tôi hi vọng rằng, trong thời gian tới sẽ có những nguồn lực bảo tồn trong và ngoài nước đến đây hợp tác, đầu tư những chương trình, dự án để tạo sinh kế cho người dân, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội của các thôn, làng vùng đệm của Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh, qua đó hạn chế thấp nhất tác động của người dân tới tài nguyên rừng.”

       Cao nguyên Kon Hà Nừng vừa được Hội đồng điều phối quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB-ICC) thuộc UNESCO ghi danh là Khu dự trữ sinh quyển thế giới hôm 15/9. Vùng lõi của khu dự trữ sinh quyển này là Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh và Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng. Việc giúp các cộng đồng người dân tộc thiểu số tại chỗ có nguồn sinh kế bền vững không chỉ giúp bà con chung tay bảo vệ rừng, bảo vệ sự đa dạng sinh học, mà còn góp phần giữ gìn, khơi dậy mạch nguồn văn hóa rừng của người Tây Nguyên../.