Bâc t’ngay n’nâu, xang bêl chô n’đăh ha rêê, a moó Bùi Thị Lươi coh vel Giàn Bí, chr’val Hòa Bắc, chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng buôn pay pa gluh tr’xâu tơt mọong lêy loom ta u. A moó moon, âi 2 c’moo đâu dap tơợ bêl pr’luh cr’ay Covid-19 dưr vaih, t’mooi du lịch ngoop ngap bhlâng. Apêê tổ bhrợ têng du lịch vel bhươl cơnh tân tung da dă, cooch booc, taanh dzăc, uh zêệ ch’na dh’năh… công căh dzợ vêy bhrợ têng. A moó Bùi Thị Lươi hay cớ, bâc c’moo a hay, moot bêl ch’noọng, t’mooi du lịch chô ooy Hòa Bắc bâc bhlâng. Lâh ting pâh la lêy crâng ca coong, bâc c’bhuh dzợ pâh ăt bhrợ, cha ơh, chơơc t’bơơn nă; văn hóa âng ma nưih Cơ Tu coh đâu. Bêl đêêc, apêê c’bhuh t’taanh, dz’dzăc, tân tung da dă… zâp t’ngay công bhrợ têng ha t’mooi, n’jưah bhui har n’jưah vêy bơơn zên:“ Đươi vêy a noo Đinh Văn Như, Bí thư Giàn Bí bhrợ t’vaih tổ hợp tác du lịch vel bhươl, t’mooi du lịch luh moot ta luôn, a zi công bơơn t’đang tươc đoọng t’taanh, tân tung da dă lâng bhrợ apêê bh’rợ bhiêc bhan âng ma nưih Cơ Tu. Bâc t’ngay têt tôc, t’mooi đac homestay âng a noo Như, a zi lươt t’taanh bơơn zooi đoọng 50.000 đồng; 100 r’bhâu căh câ 200 r’bhâu, n’jưah vêy zên, n’jưah bơơn zư đơc văn hóa Cơ Tu.”

Tơợ đanh, n’dza Phú Túc âng t’cooh Lê Văn Nghĩa coh vel Phú Túc, chr’hoong Hòa Vang tr’haanh prang zr’lụ tu đha hum yêm la lay. T’mooi đâc ooy Hòa Phú, muy chu bơơn ộm n’dza Phú Túc năc căh choom ha vil râu đha hum yêm âng ch’nêêh đêêp hr’luc lâng piêng, ha la crâng bhrợ t’vaih râu yêm đha hum căh choom ha vil. Cơnh lâng đha nuôr Cơ Tu, n’dza năc pr’ộm âng hân noo bhiêc bhan; ha dợ cơnh lâng t’mooi, nâu đoo năc “ râu la lay âng vel đong” âng apêê đoo kiêng ộm zâp bêl tươc Đà Nẵng. Bâc c’moo a hay, Hợp tác xã n’dza Phú Túc âng t’cooh Nghĩa bhrợ c’la zâp bêl công vêy dâng 10 cha năc pa bhrợ. Bâc bêl têt toc, bhiêc bhan, đong âng t’cooh năc k’rong p’xoọng ma nưih, bhrợ toong ha dum t’ngay đoọng vêy bh’nơơn bhrợ têng ha đha nuôr lâng t’mooi. Tơợ t’ngay pr’luh cr’ay Covid-19 dưr vaih, t’mooi du lịch căh vêy, zâp bh’rợ bhiêc bhan bh’rợ tr’nêng công pa đhêy, 2 c’moo đâu bh’nơơn n’dza Phú Túc bâc năc muy bhrợ đoọng ha đha nuôr vel đong. C’lâng luh zr’năh k’đhap n’đhang t’cooh Nghĩa công p’zay bhrợ têng đoọng zư đơc bh’rợ lang a hay âng đha nuôr Cơ Tu. T’cooh Lê Văn Nghĩa p’rơơm, pr’luh cr’ay đơơh pruh t’păt, pr’ăt tr’mông đơơh rach chô cơnh a hay, đoọng đong bhrợ têng n’dza Phú Túc dưr vaih cớ cơnh a hay: “L’lăm a hay Tổ hợp tác n’dza Phú Túc vêy 9 cha năc. Cr’chăl bhrơợng zâp c’xêê công bơơn bhrợ 100 zợ, pa chô âng zâp ngai công bơơn 7 tươc 8 ưc đồng/c’xêê. N’đhơ cơnh đêêc, cr’chăl đăn đâu tu cr’đơơng âng pr’luh cr’ay, căh vêy t’mooi du lịch tu cơnh đêêc bh’nơơn bhrợ tvaih căh bơơn pa câl. Tu râu đâu năc bhrợ đoọng ha t’mooi du lịch a năm, đha nuôr coh đâu công dzợ zr’năh k’đhap. Brương tr’nu pr’luh cr’ay doó dzợ, xay truih, pa căh bhưah đhị thị trường, t’mooi tươc đâu vêy câl bâc, năc Tổ hợp tác vêy pa dưr.”

Chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng vêy 3 vel Ta Lang, Giàn Bí, chr’val Hòa Bắc lâng Phú Túc, chr’val Hòa Phú năc đhị ăt ma mông âng đha nuôr Cơ Tu. Đhị đêêc, crâng ca coong liêm pr’hay, vêy bâc bhiêc bhan bh’rợ tr’nêng ty đanh liêm pr’hay âng đha nuôr Cơ Tu. Bơơn năl pr’đơợ liêm n’năc, cr’chăl ha nua, bơơn râu zooi đoọng âng chính quyền thành phố lâng chr’hoong Hòa Vang, chr’val Hòa Phú âi k’rong bhrợ pa dưr cơ sở hạ tầng, t’đang moon pa dưr pr’đhang du lịch vel bhươl p’têêt lâng zư lêy văn hóa ty đanh âng Cơ Tu. Đhị đêêc, bâc bh’rợ tr’nêng văn hóa, bhiêc bhan, vel bh’rợ âng ma nưih Cơ Tu bơơn bhrợ pa dưr, t’taanh dz’dzăc, cooch booc  bhrợ pa dưr cớ, tân tung da dă ca dzriing liêm pr’hay… P’căn Nguyễn Thị Lý, Phó Chủ tịch UBND chr’val Hòa Phú, chr’hoong Hòa Vang đoọng năl, vel đong âi bhrợ pa dưr du lịch crâng đac p’têêt lâng bhrợ pa dưr văn hóa đha nuôr Cơ Tu:“ Xơợng bhrợ c’lâng xa nay âng thành phố, chr’val Hòa Bắc âi k’rong bhrợ pa dưr, zư đơc văn hóa âng đha nuôr Cơ Tu. Vel đong âi bhrợ bhiêc lâng apêê zr’lụ du lịch đơơng âng apeê bh’rợ văn hóa, bhiêc bhan, vel bh’rợ âng đha nuôr Cơ Tu đoọng bhrợ ha t’mooi du lịch. Đhị đêêc, n’jưah đoọng t’đang t’pâh t’mooi, n’jưah bhrợ t’vaih p’xoọng râu pa chô ha đha nuôr. Vel đong vêy bhrợ p’xoọng bh’rợ văn hóa Cơ Tu lâng pa căh apêê bh’nơơn âng đha nuôr Cơ Tu coh Gươl. N’đhơ cr’đơơng âng pr’luh cr’ay Covid-19 tu cơnh đêêc zâp c’lâng bh’rợ ra văng bhrợ zêng pa đhêy.”

Râu liêm crêê tơợ du lịch năc pr’đơợ bhrợ pa dưr đha nuôr zư đơc văn hóa âng đay. Xang bêl bơơn zên tơợ bhrợ du lịch năc apêê đoo rach zư lêy văn hóa âng đay muy cơnh nhâm mâng. T’cooh Đỗ Thanh Tân, Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin chr’hoong Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng đoọng năl, bhrợ du lịch tơợ văn hóa năc râu căh vêy u buôn n’đhang nâu đoo năc cơnh bhrợ liêm bhlâng đoọng zư đơc văn hóa. Đươi vêy bhrợ du lịch vel bhươl năc văn hóa âng ma nưih Cơ Tu bơơn pa căh bhưah coh k’tiêc lâng k’tiêc k’ruung n’lơơng. Đhị pr’đơợ Đề án “ Bhrợ pa dưrr pr’đhang du lịch crâng đac za nươr ooy đha nuôr năc đoọng zư đơc râu bâc ơl lâng bhrợ t’viah c’lâng bhrợ cha ha đha nuôr Cơ Tu coh 2 vel Tà Lang lâng Giàn Bí” âng UBND thành phố Đà Nẵng, t’mêê đâu chr’hoong Hòa Vang công âi xră bhrợ c’lâng bh’rợ pa dưr văn hóa Cơ Tu chr’hoong Hòa Vang cr’chăl 2021-2025. Công ting t’cooh Đỗ Thanh Tân, chr’hoong năc t’bhlâng pa dưr pr’đhang du lịch vel bhươl, p’têêt lâng zư đơc văn hóa ma nưih Cơ Tu. Coh đêêc, k’rong đoọng ha bh’rợ k’rong zư, bhrợ padưr, pa choom đoọng apêê chr’năp văn hóa âng đha nuôr Cơ Tu cơnh p’rá, bh’rợ tơợ lang a hay, dhr’niêng cr’bưn, bhiêc bhan liêm pr’hay. N’đhơ cơnh đêêc pr’luh cr’ay dưr vaih tu cơnh đêêc zâp c’lâng bh’rợ crêê tươc k’rong bâc ma nưih zêng pa đhêy:“Bh’rợ zư đơcm pa dưr chr’năp văn hóa zr’lụ đha nuôr acoon coh âi ra văng liêm ta nih. Xooc cooch booc n’loong âng đha nuôr Cơ Tu, taanh n’đooh a dooh đha nuôr âi tơơp bhrợ bh’nơơn đoọng pa câl. Ha dợ nghệ thuật đhưưng n’toong bhrợ đoọng ha du lịch zêng âi bơơn bhrợ t’vaih đhị 3 vel đha nuôr Cơ Tu đoọng bhrợ du lịch. Hoàng Vang vêy p’têêt zư đơc văn hóa đha nuoro Cơ Tu lâng pa dưr du lịch. Du lịch văn hóa zooi bh’rợ zư đơc văn hóa vel bhươl liêm lâh năc dzoọng bhrợ apêê bh’rợ tr’nêng, bhiêc bhan ooy zư đơc văn hóa. Râu liêm choom ooy du lịch năc bhrợ padưr acoon ma nưih.”

P’rơơm, bêl pr’luh Covid-19 âi mă t’păt, bh’rợ pa dưr văn hóa Cơ Tu coh thành phố Đà Nẵng bơơn xay bhrợ năc vêy chroi đoọng bhrợ pa dưr du lịch. Đhị đêêc, n’jưah bhrợ têng, k’đhơợng lêy liêm apêê pr’đơợ crâng ca coong, pr’đơợ vel đong âng vel bhươl đoọng bh’rợ du lịch dưr vaih bh’rợ bha lâng, bhrợ t’vaih pr’đơợ t’bil ha ul pa xiêr đha rưt, yêm têêm pr’ăt tr’mông đoọng ha đha nuôr vel đong lâng bhrợ pa dưr râu liêm pr’hay lâng tmooi du lịch./.

Bảo tồn văn hóa truyền thống và phát triển du lịch thời Covid

                                                   PV/VOV-Miền Trung

Dịch bệnh Covid-19 kéo dài và ngày càng diễn biến phức tạp khiến ngành du lịch nói chung và du lịch sinh thái cộng đồng nói riêng gặp rất nhiều khó khăn. Vắng du khách, nhiều hoạt động văn hóa lễ hội, nghề truyền thống không có “đất diễn”; sản phẩm làng nghề không có đầu ra… Thực tế tại vùng đồng bào Cơ Tu ở thành phố Đà Nẵng cho thấy rõ điều này:

Những ngày này, sau khi lên rẫy về, chị Bùi Thị Lươi ở thôn Giàn Bí, xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng thường lôi khung dệt ra lau chùi mà lòng buồn rười rượi. Chị bảo, đã 2 năm nay kể từ khi dịch bệnh Covid-19 xảy ra, khách du lịch vắng hẳn. Các tổ phục vụ du lịch cộng đồng như múa cồng chiêng, điêu khắc, đan lát, ẩm thực…. cũng không còn “đất diễn”. Chị Bùi Thị Lươi nhớ lại, mấy năm trước, vào dịp hè, khách du lịch đổ về Hòa Bắc rất đông. Ngoài tham quan cảnh đẹp núi rừng, nhiều đoàn còn tham gia sinh hoạt cộng đồng, tìm hiểu văn hóa của đồng bào Cơ Tu nơi đây. Lúc đó, các đội dệt thổ cẩm, đan lát, múa tân tung da dắ… ngày nào cũng trình diễn phục vụ du khách, vừa vui, vừa có thu nhập: “Nhờ có anh Đinh Văn Như, Bí thư thôn Giàn Bí thành lập tổ hợp tác du lịch cộng đồng, khách du lịch ra vào thường xuyên, tui em cũng được gọi đến trình diễn dệt thổ cẩm, đi múa tân tung da dă và biểu diễn các hoạt động lễ hội truyền thống của người Cơ Tu. Những ngày lễ, tết khách lên homstay của anh Như mình đi dệt là được hỗ trợ 50.000 đồng; 100 ngàn hay 200 ngàn chi đó vừa có đồng ra đồng vô, vừa bảo tồn được văn hóa Cơ Tu”

 Lâu nay, rượu cần Phú Túc của ông Lê Văn Nghĩa ở thôn Phú Túc, huyện Hòa Vang nổi tiếng khắp vùng bởi hương vị đặc trưng riêng có. Du khách lên với Hòa Phú, một lần được nhấm nháp rượu cần Phú Túc sẽ nhớ mãi vị ngọt của nếp lên men quyện với hương trấu và lá rừng, tạo nên chất men đậm đà khó quên. Với đồng bào Cơ Tu, rượu cần là thức uống của mùa lễ hội; còn với du khách, đây là “đặc sản địa phương” mà họ muốn thưởng thức mỗi khi đến Đà Nẵng. Mấy năm trước, Hợp tác xã rượu cần Phú Túc do ông Nghĩa làm chủ lúc nào cũng có trên dưới 10 người làm. Những dịp lễ, tết, cơ sở của ông phải huy động thêm nhân lực, làm cả ngày đêm để có sản phẩm phục vụ người dân và khách du lịch. Từ ngày dịch bệnh Covid -19 ập đến, khách du lịch không có, mọi hoạt động lễ hội cũng dừng, 2 năm nay sản phẩm rượu cần Phú Túc chủ yếu phục vụ người dân địa phương. Đầu ra khó khăn nhưng ông Nghĩa vẫn quyết “đỏ lửa” để giữ nghề truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Ông Lê Văn Nghĩa hy vọng, dịch bệnh chóng qua, cuộc sống sớm trở lại bình thường, để cơ sở sản xuất rượu cần Phú Túc lại nhộn nhịp như xưa: “Trước đây Tổ hợp tác rượu cần Phú Túc có 9 thành viên. Thời kỳ cao điểm, mỗi tháng làm cũng được 100 ché, thu nhập của mỗi thành viên cũng được 7 đến 8 triệu đồng/ tháng. Tuy nhiên, thời gian gần đây do bị ảnh hưởng của dịch bệnh, không có khách du lịch nên sản phẩm làm ra không có nơi tiêu thụ. Bởi vì cái ni phục vụ cho khách du lịch thôi chứ bà con ở đây cũng còn khó khăn. Sau này dịch bệnh ổn đinh, tuyên truyền, quảng bá rộng trên thị trường, khách đến đay sẽ mua nhiều, tiêu thụ mạnh thì chắc chắn Tổ hợp tác sẽ phát triển”

Huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng có 3 thôn Tà Lang, Giàn Bí, xã Hòa Bắc và Phú Túc, xã Hòa Phú là nơi sinh sống của đồng bào Cơ Tu. Nơi đây, cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, có nhiều lễ hội văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào Cơ Tu. Xác định tiềm năng và lợi thế đó, thời gian qua, được sự hỗ trợ của chính quyền thành phố và huyện Hòa Vang, xã Hòa Phú đã tập trung đầu tư cơ sở hạ tầng, kêu gọi phát triển mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống dân tộc Cơ Tu. Qua đó, nhiều hoạt động văn hóa, lễ hội, làng nghề của người Cơ Tu đã được khôi phục, phục dựng như nghề dệt thổ cẩm, điêu khắc gỗ Cơ Tu, múa tân tung da dă … Bà Nguyễn Thị Lý, Phó Chủ tịch UBND xã Hòa Phú, huyện Hòa Vang cho biết, địa phương đã xây dựng kế hoạch phát triển du lịch sinh thái gắn với khôi phục, bảo tồn văn hóa vùng đồng bào dân tộc Cơ Tu: “Thực hiện chủ trương của thành phố, xã Hòa Bắc đã tập trung đầu tư khôi phục, bảo tồn văn hóa của đồng bào Cơ Tu. Địa phương đã làm việc với các khu du lịch đưa các hoạt động văn hóa, lễ hội, làng nghề của đồng bào Cơ Tu  vào phục vụ khách du lịch. Qua đó, vừa để thu hút du khách, vừa tạo thêm thu nhập cho bà con. Địa phương sẽ mở thêm điểm văn hóa dân tộc Cơ Tu và trưng bày các sản phầm của đồng bào Cơ Tu như múa tân tung da dă, dệt thổ cẩm, điêu khắc gỗ ngay tại Gươl . Tuy nhiên do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19 nên mọi kế hoạch đều phải dừng lại. Khi nào hết dịch sẽ triển khai”

Lợi ích kinh tế từ du lịch là động lực thúc đẩy người dân giữ gìn bản sắc văn hóa của mình. Sau khi thu được tiền từ làm du lịch thì chính họ quay trở lại bảo vệ truyền thống văn hóa của cộng đồng mình một cách bền vững. Ông Đỗ Thanh Tân, Trưởng phòng Văn hóa -Thông tin huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng cho biết, làm du lịch từ văn hóa là điều không dễ dàng nhưng đây là cách tốt nhất để gìn giữ, bảo tồn văn hóa. Nhờ làm du lịch cộng đồng mà văn hóa của người Cơ Tu được quảng bá rộng rãi trong và ngoài nước. Trên cơ sở Đề án “Xây dựng mô hình du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc Cơ tu tại 2 thôn Tà Lang và Giàn Bí” của UBND thành phố Đà Nẵng, mới đây huyện Hòa Vang cũng đã ban hành kế hoạch phát triển văn hóa đồng bào Cơ Tu huyện Hòa Vang giai đoạn 2021-2025. Cũng theo ông Đỗ Thanh Tân, huyện tiếp tục phát triển mô hình du lịch cộng đồng, gắn với bảo tồn văn hóa người Cơ Tu Trong đó, tập trung cho công tác sưu tầm, phục dựng và truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu  như tiếng nói, nghề truyền thống, phong tục tập quán, lễ hội truyền thống đặc trưng, trình diễn dân gian. Tuy nhiên do dịch bệnh xảy ra nên mọi kế hoạch liên quan đến cộng đồng đều phải dừng lại: “Kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa vùng đồng bào dân tộc đã  được chuẩn bị khá chu đáo. Hiện điêu khắc gỗ của đồng bào Cơ Tu, dệt thổ cẩm.. bà con đã bắt đầu làm được sản phẩm để bán. Còn nghệ thuật trình diễn cồng chiêng phục vụ du lịch đều đã được thành lập tại 3 thôn đồng bào Cơ Tu để phục vụ du lịch. Hòa Vang sẽ gắn bảo tồn văn hóa đồng bào Cơ Tu với phát triển du lịch.  Du lịch văn hóa giúp việc gìn giữ văn hóa cộng đồng tốt hơn là đứng ra tổ chức các sự kiện, lễ hội về bảo tồn văn hóa. Lợi ích về du lịch nó thúc đẩy con người . Qua thực tế hơn 2 năm làm du lịch văn hóa cho thấy, đồng bào Cơ Tu Hòa Vang có ý thức trong việc gìn giữ bảo tồn văn hóa, trước hết là ăn mặc, tiếng nói, phong tục…người ta quay lại người ta giữ gìn. Vì thế, trong thời gian tới huyện cũng sẽ gắn việc bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch thôi”

Hy vọng, khi dịch bệnh Covid-19 bị đẩy lùi, kế hoạch phát triển văn hóa đồng bào Cơ Tu ở thành phố Đà Nẵng được triển khai sẽ góp phần thúc đẩy phát triển du lịch. Qua đó, vừa khai thác, quản lý tốt các điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội của bản làng để kinh tế du lịch trở thành kinh tế chủ yếu, tạo điều kiện xóa đói giảm nghèo, ổn định cuộc sống cho người dân địa phương và tăng sự hấp dẫn đối với khách du lịch./.