Đhị tỉnh Quảng Ngãi, đhanuôr mốp loom tu bấc c’kir lấh u  hư, crêê apêê pa hư. Đăn đâu, bấc đhanuôr căh ting xợơng bêl doanh nghiệp bhrợ têng kinh doanh dịch vụ đhị tang âng apêê c’kir bhrợ căh liêm ngân bhlầng tước rau laliêm. Pa căn Hà Thị Anh Thư, ặt đhị thành phố Quảng Ngãi moon, bh’rợ apêê tổ chức cha nắc ma nuýh bhrợ têng, kinh doanh dịch vụ cà phê, bi da cóh tang c’kir đong n’crool Thủ tướng Phạm Văn Đồng bhrợ bấc ngai đhanuôr mốp bhlầng loom.“Bh’rợ zr’lụ c’kir a va Phạm Văn Đồng n’léh quán pa câl cà phê, bida cóh zr’lụ c’kir căh liêm  cơnh đếêc ha dợ ngành k’đhợơng lêy nắc căh năl rau rị. Đăh k’đhợơng lêy c’kir dzợ căh ơy ghít rợơng. Ngai pa chô trách nhiệm? Bh’rợ k’đhợơng lêy lâng bhrợ têng cơnh ooy đoọng oó dưr váih dzợ pazêng bh’rợ cơnh đâu”.

      Đhị tỉnh Quảng Ngãi, cr’chăl a hay, bh’rợ quy  hoạch zư lêy, pa liêm, pa mâng lâng pazêng c’kir cấp k’tiếc k’ruung, cấp tỉnh căh ơy bơơn k’rang lêy crêê cơnh. Bấc c’kir ta pa hư ngân bhlầng căh choom pa liêm dzợ. Prang tỉnh xoọc đâu nắc vêy 60/124 c’kir bơơn clặ t’nil zư lêy, 20 c’kir bơơn đoọng bha ar quyền đươi dua k’tiếc, bấc c’kir crêê ta pay k’xịa, pa hư. 12 c’kir cóh vel đong Quảng Ngãi ơy bơơn UBND tỉnh vêy quyết định zư lêy ha dợ cung crêê ta pa hư bấc bhlầng, căh choom pa liêm dzợ. T’coóh Nguỹên Minh Trí, Giám đốc Sở Văn hoá-Thể thao lâng Du lịch tỉnh Quảng Ngãi moon rau lết nâu ha dợ nắc cung moon lêy vêy xã hội hoá đoọng pa dưr apêê chr’nắp c’kir:“Đắh c’la cu nắc cung pa chô rau căh ơy liêm lâng pazêng bh’rợ bhrợ lết. Muy zr’lụ c’kir a hêê nắ lêy pa tệêt lâng pr’ặt tr’mông âng đhanuôr đhị vel đong nắc vêy choom pa dưr pr’đợơ liêm âng đoo. Ting cơnh quy định, cóh zr’lụ II âng apêê c’kir k’tiếc k’ruung, a hêê bơơn ta đoọng bhrợ têng apêê cr’nọo bh’rợ crêê tước bh’rợ dịch vụ. Đhơ cơnh đếêc bhiệc bhrợ pa dưr nắc cung vêy quy trình, c’lâng bh’rợ ghít liêm. C’lâng bh’rợ xã hội hoá nắc lêy moon ghít cr’chăl, bh’rợ lâng chr’nắp âng đoo”.

        Đhị thành phố Đà Nẵng, Dự án zr’lụ Du lịch sinh thái Nam Ô-Lancaster Nam O Resort đhị phường Hoà Hiệp Nam, quận Liên Chiểu moon đớc pa đhấc bấc đhăm c’kir lịch sử pay k’tiếc bhrợ têng dự án. Lâng rau xay moon rợơng nhâm âng đhanuôr lâng chính quyền vel đong, apêê cơ quan chức năng ơy bhrợ bhiệc lâng c’la k’rong bhrợ têng nắc pa zưm pa liêm cớ dự án nâu ting c’lâng zư đớc, n’jứah pa liêm c’kir. Đhị đau vêy tước 6 c’kir pazêng: lăng Ông, miếu Âm linh, giếng Chăm, miếu pa căn Liễu Hạnh, miếu pa căn Bô Bô, ping Tiền hiền. T’coóh Huỳnh Hùng, Giám đốc Sở Văn hoá-Thể thao thành phố Đà Nẵng xay moon pazêng rau căh ơy liêm choom âng ngành lâng chính quyền vel đong vêl pr’hân pa đớp k’tiếc đoọng ha c’la k’rong  bhrợ têng.“Ngành văn hoá cung vêy rau căh ơy liêm, nắc bêl pa đớp k’tiếc cung lêy pa ghít bhrợ cơnh Luật Di sản đoọng zư lêy ha dợ  bêl đếêc ngành văn hoá cung căh xay moon rau rị. A zi k’nặ bhrợ, cóh c’moo 2018, 6 c’kir bhrợ váih k’bhúh c’kir Nam Ô. A zi nắc bhrợ bha ar khoa học lâng r’pặ hạng. Tợơ lấh bêl r’pặ hạng, a zi nắc pa zưm lâng UBND quận Liên Chiểu nắc vêy c’lâng bh’rợ pa liêm pa mâng k’bhúh c’kir đhị zr’lụ Nam Ô”.

       Thành phố Đà Nẵng xoọc vêy 1 c’kir k’tiếc k’ruung chr’nắp bhlầng, 8 c’kir k’tiếc k’ruung vật thể, 4 c’kir phi vật thể, 3 pr’đươi chr’nắp âng k’tiếc k’ruung lâng 48 c’kir lịch sử cấp thành phố. Đhị muy cr’chăl đanh đươnh, apêê c’kir, zêng lâng c’kir chr’nắp cơnh thành Điện Hải, Hải Vân Quan lâng bấc cr’nọo bh’rợ văn hoá, c’kir văn hoá, lịch sử lơơng căh ơy bơơn k’rang lêy crêê cơnh. Nắc tước bêl, bh’rợ zư lêy, pa liêm, pa mâng chr’nắp apêê c’kir k’đươi moon apêê vel đong nắc lêy vêy pazêng cơnh liêm choom lấh mơ, oó đớc “bil k’roọc ha dợ k’rang bhrợ c’rọol”./.

Bảo tồn di tích: Đừng để “ mất bò mới lo làm chuồng”

Vinh Thông

Tình trạng di tích, di sản xuống cấp tại các địa phương đang ở mức báo động. Nhiều nơi ở miền Trung, công tác bảo tồn, trùng tu, tôn tạo di tích chưa được quan tâm đúng mức, hoặc làm theo kiểu “mất bò mới lo làm chuồng”.

Tại tỉnh Quảng Ngãi, dư luận bức xúc trước tình trạng hàng loạt di sản, di tích bị xuống cấp, xâm hại. Gần đây, nhiều người phản đối gay gắt khi các doanh nghiệp tổ chức kinh doanh dịch vụ ngay trong khuôn viên các di tích gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cảnh quan. Bà Hà Thị Anh Thư, ở thành phố Quảng Ngãi cho rằng, việc các tổ chức cá nhân xây dựng, kinh doanh dịch vụ cà phê, bi da ngay trong khuôn viên di tích Nhà lưu niệm cố Thủ Tướng Phạm Văn Đồng gây nhiều bức xúc trong nhân dân: “Việc Khu lưu niệm bác Phạm Văn Đồng xuất hiện quán cà phê, bida trong khu lưu niệm nhếch nhác như vậy nhưng ngành quản lý thì lại không biết gì cả. Vấn đề quản lý di tích còn lỏng lẻo. Ai chịu trách nhiệm?. Công tác quản lý và xử lý như thế nào để không tái diễn những việc như thế này nữa”.

Tại tỉnh Quảng Ngãi, thời gian qua, việc lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi đối với những di tích cấp quốc gia, cấp tỉnh chưa được quan tâm đúng mức. Một số di tích bị xâm phạm nghiêm trọng không có khả năng phục hồi. Cả tỉnh hiện mới có 60/124 di tích được cắm mốc bảo vệ, 20 di tích đươc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, nhiều di tích bị lấn chiếm, xâm hại. 12 di tích trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi đã được UBND tỉnh có quyết định bảo vệ nhưng cũng bị xâm hại nghiêm trọng, không có khả năng phục hồi. Ông Nguyễn Minh Trí, Giám đốc Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi thừa nhận những sai phạm này nhưng lại cho rằng cần xã hội hóa để phát huy các giá trị di tích, di sản: “Về cá nhân tôi cũng đã nhận khuyết điểm với những sai phạm. Một khu chứng tích, khu lưu niệm chúng ta rất cần gắn với đời sống dân sinh của cộng đồng tại địa phương thì khả năng phát huy của nó mới cao. Theo quy định, trong khu vực II của các di tích quốc gia, chúng ta được phép xây dựng các công trình liên quan đến hoạt động dịch vụ. Tuy nhiên việc xây dựng phải có quy trình, phương án. Phương án xã hội hóa phải nói rõ thời gian, mục tiêu và ý nghĩa”.

Tại thành phố Đà Nẵng, Dự án Khu Du lịch sinh thái Nam Ô -Lancaster Nam O Resort ở phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu dự kiến giải tỏa nhiều di tích lịch sử lấy đất phục vụ dự án. Trước phản ứng quyết liệt của người dân và chính quyền địa phương, các cơ quan chức năng đã làm việc với chủ đầu tư thống nhất điều chỉnh lại dự án này theo hướng vừa giữ lại, vừa tôn tạo di tích. Tại đây có đến 6 di tích gồm: lăng Ông, miếu Âm linh, giếng Chăm, miếu bà Liễu Hạnh, miếu bà Bô Bô, mộ Tiền hiền. Ông Huỳnh Hùng, Giám đốc Sở Văn hóa- Thể thao thành phố Đà Nẵng thừa nhận những thiếu sót của ngành và chính quyền địa phương khi vội vàng giao đất cho chủ đầu tư: “Ngành văn hóa cũng có thiếu sót, lẽ ra khi đã giao đất rồi cũng phải dùng Luật Di sản để bảo vệ nhưng lúc bấy giờ ngành văn hóa cũng không có phản ứng gì. Chúng tôi dự định, trong năm 2018, 6 di tích sẽ tạo thành cụm di tích Nam Ô. Chúng tôi sẽ làm hồ sơ khoa học và xếp hạng. Sau khi xếp hạng, chúng tôi sẽ phối hợp với UBND quận Liên Chiểu sẽ có kế hoạch trùng tu cụm di tích ở khu vực Nam Ô”.

Thành phố Đà Nẵng hiện có 1 di sản Quốc gia đặc biệt, 8 di sản Quốc gia vật thể, 4 di sản phi vật thể, 3 bảo vật Quốc gia và 48 di tích lịch sử cấp thành phố. Một thời gian dài, các di tích, kể cả di tích rất quan trọng như thành Điện Hải, Hải Vân Quan cùng nhiều công trình văn hóa, di tích văn hóa, lịch sử khác chưa được quan tâm đúng mức. Đã đến lúc, công tác bảo tồn, trùng tu, phát huy giá trị các di sản, di tích đòi hỏi các địa phương phải có những giải pháp mạnh mẽ hơn, đừng để “mất bò mới lo làm chuồng”./.