Sâm Ngọc Linh vêy ta n’năl nắc muy cóh pazêng rau sâm liêm chr’nắp pa bhlâng cóh bha lang k’tiếc, đươi vêy đợ rau z’nươu chr’nắp ha c’rơ âng acoon manuýh, chr’nắp nắc choom pa dứah bấc rau đh’réh cr’ăy ngân k’đháp ng’pa dứah. Hân đhơ cơnh đêếc, nắc xơơng zệt c’moo ơy, t’nơơm chr’nóh chr’nắp n’nâu nắc cơnh vêy ta ha vil, nắc ắt lơớp cơnh muy rau z’nươu ta p’lớơp ting cơnh xa nay âng đhanuôr Xê Đăng cóh đâu moon.

Bhrợ Sâm Ngọc Linh dưr váih t’nơơm hàng hoá bha lâng, cắh cậ nắc đợ rau bh’nơơn bh’rợ chr’nắp k’rơ pa bhlâng đoọng pa dưr kinh tế, chrooi đoọng t’bil ha ul pa xiêr đharứt, nhâm mâng pr’ắt tr’mông đoọng ha đhanuôr acoon cóh ắt mamông đhị đâu, rau đêếc nắc cr’noọ âng Đảng bộ, chính quyền âng chr’hoong Nam Trà My. Cóh x’rịa c’moo 2015, Chính phủ mr’cơnh cr’noọ xa nay xay moon bhrợ têng xa nay bh’rợ zư lêy lâng pa dưr t’nơơm sâm da ding Ngọc Linh tước c’moo 2030. Nâu đoo nắc pr’đơợ đoọng zập cấp, ngành tơợ Trung ương tước ooy vel đong ting xay bhrợ, bhrợ t’váih c’rơ lâng pazêng rau pr’đươi chr’nắp n’lơơng đoọng zr’lụ sâm Ngọc Linh tước ooy muy cr’chăl dưr váih k’rơ lấh mơ.

Ha dang cóh c’moo 2014, chr’hoong Nam Trà My đhiệp mơ k’dâng 100 pr’loọng đong chóh bhrợ mơ bơr pêê hécta Sâm Ngọc Linh nắc nâu cơy ơy chóh bhứah prang cóh 7 chr’val, lâng lấh 1 r’bhâu pr’loọng đong chóh lâng lấh 1500 hécta sâm. Đoọng đươi dua m’ma Sâm Ngọc Linh, chr’hoong Nam Trà My ơy vêy xa nay bh’rợ bhrợ têng zr’lụ bhrợ têng mô đhị da ding Ngọc Linh, đoọng zư lêy, pa trơơi m’ma lâng đoọng ha đhanuôr chóh. T’coóh Hồ Văn Thể, Phó Chủ tịch UBND chr’val Trà Linh prá: “Cr’noọ bh’rợ âng đhanuôr liêm choom pa bhlâng cóh bh’rợ pa dưr kinh tế tơợ c’moo 2015. Tước nâu cơy, bơr pêê pr’loọng đong đhanuôr ơy câl ti vi, pa liêm pa crêê đong xang, bhrợ đng t’mêê công cơnh câl xe máy, ô tô, pazêng rau pr’đươi chr’nắp cóh pr’loọng đong”.

Đh’rứah lâng rau dưr váih liêm choom n’nắc, chr’nắp âng sâm Ngọc Linh công dưr dzoóc dal lấh mơ. Ha dang cóh bơr pêê c’moo ahay, muy kg sâm t’mêê nắc đhiệp mơ 12 ức đồng, nâu cơy chr’nắp ếp bhlâng công tước 60 ức đồng, bấc lấh 5 chu. Ting n’nắc, muy hécta sâm Ngọc Linh xang 5 c’moo chóh nắc bơơn pay pa chô k’dâng 70 tỷ đồng. Lấh n’nắc nâu cơy cóh da ding Ngọc Linh tơớp dưr váih ting t’ngay bấc lấh mơ đhanuôr Xê Đăng bhrợ têng bhươn sâm chr’nắp zên tỷ, vêy cơnh cậ tước k’ha riêng tỷ đồng.

Hân đhơ cơnh đêếc, muy rau xa nay xay moon rau sâm Ngọc Linh chr’nắp pr’hắt, chr’nắp pa câl ooy thị trường dal, nắc tơớp dưr váih đhr’năng sâm g’lớc, m’ma nắc ta clai lâng tơợ zr’lụ lơơng, bh’rợ tông pay sâm dưr váih k’rơ pa bhlâng… Ting n’nắc, đoọng pa dưr lâng pa tơơi m’ma sâm Ngọc Linh dưr váih cóh 9 chr’hoong da ding k’coong Quảng Nam moon la lay công cơnh 122 chr’hoong da ding k’coong vêy đhr’năng mr’cơnh pleng k’tiếc lâng Nam Trà My cóh prang k’tiếc k’ruung moon zazum nắc dzợ bấc rau xa nay bh’rợ ng’bhr’lậ pa liêm. T’coóh Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam prá: “Cóh prang k’tiếc k’ruung Việt Nam xoỌc đâu nắc ng’choom chóh sâm n’nâu cóh lấh 122 chr’hoong vêy đhr’năng dal lấh 1 r’bhâu mét t’piing lâng mặt đác biển. Rau k’đháp cóh đâu nắc bhrợ têng cơnh ooy vêy m’ma cóh đâu đoọng ha apêê chr’hoong chóh. Rau rơơm kiêng âng zi, nắc bhrợ têng cơnh ooy vêy bấc m’ma đoọng chóh sâm cóh 122 chr’hoong prang k’tiếc k’ruung hêê. Rau đâu nắc đơớh vêy ting xay bhrợ âng Chính phủ lâng chr’nắp bhlâng nắc âng Bộ Khoa học Công nghệ lâng Bộ Nông nghiệp lâng pa dưr pa xớc bhươl cr’noon”.

Cóh bêl chóh lâng zư lêy, pr’lúh cóh t’nơơm sâm công nắc rau zr’nắh k’đháp bhlâng ha đhanuôr. T’coóh Trịnh Minh Quý, Giám đốc Trung tâm Sâm Ngọc Linh Nam Trà My prá: “Xoọc đâu xa nay ooy pr’lúh cóh t’nơơm sâm công nắc rau bh’rợ choom ch’mêết lêy ghít. Hân đhơ cơnh đêếc apêê bhrợ bh’rợ khoa hoc, apêê chuyên môn nắc dzợ xoọc pa chắp ch’mêết lêy, tu cơnh đêếc cắh ơy vêy bh’rợ liêm choom hân đoo đoọng zâl cha groong pr’lúh cóh tơơm sâm ngọc linh”.

Chr’nắp ooy kinh tế âng t’nơơm Sâm Ngọc Linh nắc ơy vêy ta xay moon ghít lâng bh’rợ đơơng âng t’nơơm Sâm dưr váih bh’nơơn bh’rợ âng k’tiếc k’ruung nắc rau đêếc nắc chr’nắp pa bhlâng. Hân đhơ cơnh đêếc, đoọng zư lêy đợ gen chr’nắp âng t’nơơm Sâm Ngọc Linh t’nơơm z’nươu ta pơ lơớp âng đhanuôr Xê Đăng nắc đơớh vêy đợ bh’rợ liêm choom lấh mơ. Rau đâu xay moon vêy đợ ting xay bhrợ âng apêê bhrợ bh’rợ khoa học cóh pazêng bộ ngành Trung ương, đoọng t’nơơm Sâm Ngọc Linh âng đhanuôr Xê đăng cóh chr’hoong Nam Trà My nắc păr ch’ngai lấh mơ cóh prang k’tiếc k’ruung Việt Nam./.

Bảo tồn giống Sâm Ngọc Linh ở vùng đồng bào Xê Đăng

     Tấn Sỹ-Xuân Lam

Một hécta Sâm Ngọc Linh sau 5 đến 6 năm có thể đem lại doanh thu 30 tỷ đồng. Câu chuyện làm giàu từ cây Sâm Ngọc Linh đã được chứng minh từ thực tế ở huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. Nhiều hộ đồng bào dân tộc Xê Đăng nơi đây đã trở thành những tỷ phú từ cây được liệu quý này. Hiệu quả kinh tế mà cây Sâm Ngọc Linh mang lại không chỉ mở ra hướng thoát nghèo bền vững cho bà con, mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen gốc của Sâm. Tuy nhiên, để bảo tồn giống cũng như phát triển cây trồng này rộng rãi thì vẫn còn nhiều khó khăn và cần có chiến lược lâu dài.

  Sâm Ngọc Linh được biết đến là một trong những loại sâm tốt nhất thế giới nhờ những dược tính hiếm có lợi cho sức khỏe con người, đặc biệt là chữa nhiều bệnh nan y. Tuy nhiên, ngót nửa thế kỷ đã trôi qua, loại cây đặc hữu này gần như đã chìm vào quên lãng, mãi bí ẩn như một loại “thuốc giấu” theo như cách gọi của đồng bào Xê Đăng bản địa.

Biến Sâm Ngọc Linh thành cây hàng hóa chủ đạo, hay xa hơn là một thương hiệu mạnh để phát triển kinh tế, góp phần xóa đói giảm nghèo, ổn định đời sống cho đồng bào các dân tộc bản địa, là mục tiêu của Đảng bộ, chính quyền huyện Nam Trà My. Cuối năm 2015, Chính phủ đã thống nhất thông qua Đề án Bảo tồn và phát triển cây sâm núi Ngọc Linh đến năm 2030. Đây chính là tiền đề để các cấp, ngành từ trung ương đến địa phương vào cuộc, tạo cơ chế nguồn lực và những điều kiện cần thiết khác để vùng Sâm Ngọc Linh bước vào một giai đoạn phát triển mạnh mẽ.

Nếu như năm 2014, huyện Nam Trà My chỉ có khoảng 100 hộ trồng lác đác vài hécta Sâm Ngọc Linh thì đến nay đã phát triển rộng khắp trên địa bàn 7 xã, với trên 1000 hộ trồng hơn 1500 hécta sâm. Để phục vụ nguồn giống Sâm Ngọc Linh, huyện Nam Trà My đã có chủ trương xây dựng trung tâm nuôi cấy mô ngay tại núi Ngọc Linh, nhằm bảo tồn, nhân giống và cung cấp cho người dân. Ông Hồ Văn Thể, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Linh cho hay: “Bà con có sự chuyển biến tích cực về phát triển kinh tế từ năm 2015. Đến nay một số bà con cũng sắm được ti vi, sửa chữa nhà cửa, làm nhà mới cũng như sắm xe máy, ô tô, các loại đồ dùng trong gia đình”.

Cùng với sự phát triển tích cực ấy, giá trị Sâm Ngọc Linh cũng tăng lên một cách ấn tượng. Nếu như cách đây vài năm, mỗi kilôgram sâm tươi chỉ có giá khoảng 12 triệu đồng, thì nay giá thấp nhất cũng lên đến 60 triệu đồng, tăng gấp 5 lần. Giờ đây, mỗi hécta Sâm Ngọc Linh sau 5 năm trồng có thể thu về 70 tỷ đồng. Chẳng thế mà bây giờ trên núi Ngọc Linh đã bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều những hộ đồng bào Xê Đăng sở hữu vườn sâm trị giá tiền tỷ, thậm chí là cả trăm tỷ đồng.  

Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra nguồn Sâm Ngọc Linh quý hiếm, giá tiêu thụ ngoài thị trường cao, nên đã bắt đầu xuất hiện tình trạng sâm giả, nguồn giống bị lai tạp với các vùng khác, việc trộm sâm diễn biến phức tạp… Bên cạnh đó, để phát triển và di thực giống Sâm Ngọc Linh bản địa ra phạm vi rộng hơn ở 9 huyện miền núi Quảng Nam nói riêng cũng như 122 huyện miền núi có khí hậu tương đồng với Nam Trà My trong cả nước nói chung thì còn nhiều vấn đề phải quan tâm. Ông Hồ Quang Bửu, Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam, nói: “Trên đất nước Việt Nam hiện nay mình có khả năng trồng được loại sâm này trên 122 huyện có độ cao hơn 1000m so với mực nước biển. Điều khó khăn ở đây là làm sao có giống ở đây để cho các huyện trồng. Mong muốn của chúng tôi, làm sao có thật nhiều giống để phát triển trồng sâm trên 122 huyện trên cả nước. Điều này rất cần sự vào cuộc Chính phủ và đặc biệt là Bộ Khoa học Công nghệ và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn”.

Quá trình trồng và chăm sóc, kiểm soát dịch bệnh trên cây sâm cũng là vấn đề khó khăn nhất đối với bà con. Ông Trịnh Minh Quý, Giám đốc Trung tâm Sâm Ngọc Linh Nam Trà My cho biết: “Hiện nay vấn đề dịch bệnh trên cây sâm cũng vấn đề cần nên để ý. Tuy nhiên các nhà khoa học, nhà chuyên môn vẫn đang trong quá trình nghiên cứu do đó vẫn chưa có giải pháp hữu hiệu để phòng dịch bệnh trên cây sâm”.

Giá trị kinh tế của cây Sâm Ngọc Linh đã được khẳng định và việc đưa cây Sâm trở thành sản phẩm Quốc gia là hoàn toàn có cơ sở. Song, để bảo tồn nguồn gen quý hiếm đối với cây Sâm Ngọc Linh “cây thuốc giấu” của đồng bào Xê Đăng cũng cần phải có những giải pháp căn cơ, bền vững. Điều này đòi hỏi phải có sự vào cuộc của các nhà khoa học ở các bộ ngành TW, để cây Sâm Ngọc Linh của đồng bào Xê đăng ở huyện Nam Trà My vươn xa hơn trong phạm vi cả nước./.