Pr’họp g’luh 8, Quốc hội khoá XIV ơy pra xay xang Nghị quyết 88 ooy bh’rợ xay moon bhrợ têng Đề án zazum pa dưr kinh tế xã hội zr’lụ đhanuôr acoon coh lâng da ding k’coong cr’chăl c’moo 2021- 2030. Coh đêêc, xay moon ghít pazêng cr’noọ xa nay zư lêy lâng pa dưr pazêng râu đơ chr’năp, râu liêm pr’hay văn hoá ty đanh âng pazêng acoon manuyh. P’rá, chữ xrặ năc muy coh pazêng râu chr’năp pr’hay âng văn hoá. Ting cơnh Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá, Giáo dục, ta đhâm c’mor, p’niên x’dơơr lâng p’niên k’tứi âng Quốc hội Phanh Thanh Bình, bh’rợ pa choom lâng học p’rá acoon coh năc chr’năp pa bhlâng, tu nâu đoo năc bh’rợ chr’năp pa bhlâng ng’bhrợ ha dang kiêng zư lêy liêm choom p’rá, chữ xrặ âng đhanuôr acoon coh: “Azi ta đang moon k’rang pa choom p’rá acoon coh, pa choom giáo viên manuyh acoon coh. Năc vêy bh’rợ tr’nêng pa choom giáo viên acoon coh đhị zr’lụ đhanuôr acoon coh xoọc lum zr’năh k’đhap. Tu cơnh đêêc năc pazum đh’rưah lâng pazêng dự án n’lơơng crêê tươc ooy xa nay acoon coh. Xoọc đâu dơr doóc coh pazêng bh’rợ năc vêy đợ dự án đề án crêê tươc ooy acoon coh, tu cơnh đêêc năc ahêê mr’cơnh cr’noọ xa nay đoọng bhrợ t’vaih muy xa nay bh’rợ ga măc lâh mơ.”

Xoọc đâu, đhanuôr acoon coh dzợ prá bâc p’rá Việt coh bh’rợ prá xay zập t’ngay. Tu cơnh đêêc, bâc apêê ta đhâm c’mor manuyh acoon coh năc căh dzợ prá p’rá âng k’căn đay; bhrợ t’vaih râu bil bal ooy p’rá, chữ xrặ âng đhanuôr acoon coh. T’cooh Thông Minh Lợi, manuyh Chăm ăt coh thị trấn Ma Lâm, tỉnh Bình Thuận prá: “Vêy chữ xrặ năc râu đơ chr’năp pa bhlâng. Chữ xrặ ta luôn lươt đh’rưah lâng p’rá. Năc nâu cơy, p’rá vaih bâc cơnh, tr’lúc lứch. Cơnh c’la cu n’nâu, bêl prá p’rá Chăm ty đanh ahay âng đay năc đhiệp mơ 30% a năm, kiêng prá xay bâc năc căh n’năl đhơ’râh lêy cớ bha ar.”

Coh bâc c’moo n’nâu, Đảng lâng Nhà nước công cơnh bâc vel đong vêy bâc xa nay bh’rợ pa dưr, zư lêy văn hoá acoon coh, coh đêêc t’bhlâng zư lêy p’rá, chữ xrặ âng đhanuôr acoon coh. Điều 7 Luật Giáo dục c’moo 2005 xay moon: Nhà nước bhrợ t’vaih râu liêm crêê đoọng đhanuôr acoon coh học p’rá, chữ xrặ âng acoon coh đay đoọng zư lêy lâng pa dưr râu chr’năp pr’hay văn hoá acoon coh, bhrợ đoọng ha học sinh manuyh acoon coh buôn n’năl c’năl bêl học tập coh nhà trường lâng cơ sở giáo dục n’lơơng. Đề án zư lêy, pa dưr văn hoá pazêng acoon coh Việt Nam tươc c’moo 2020 công t’bhlâng xay bhrợ ooy bh’rợ bhrợ pa dưr chính sách lâng pa dưr đhanuôr acoon coh prá xay p’rá acoon coh đay. Chr’năp bhlâng Khoản 2 Điều 13 âng Nghị định 05/211/NĐ-CP c’moo 2011 âng Chính phủ ooy bh’rợ acoon coh xay moon ghít: Zup zooi bh’rợ zư lêy lâng pa dưr chữ xrặ âng pazêng acoon coh vêy chữ xrặ. Pazêng acoon coh năc dzợ vêy bh’rợ zư lêy văn hoá ty đanh liêm pr’hay, p’rá, chữ xrặ âng acoon coh đay crêê cơnh lâng xa nay xay moon âng pháp luật.

Bh’rợ zư lêy p’rá, chữ xrặ âng đhanuôr acoon coh xoọc vêy zập cấp, zập ngành tơợ trung ương tươc ooy vel đong xay bhrợ k’rơ pa bhlâng. Tu p’rá căh muy râu bha lâng âng văn hoá, râu xay p’căh âng pazêng râu đơ chr’năp pr’hay, liêm crêê âng acoon manuyh, ting n’năc năc pr’đươi đoọng bhrợ t’vaih lâng zư lêy, pa trơơi pazêng râu xa nay bh’rợ chr’năp coh pr’ăt tr’mông văn hoá âng muy acoon coh.

Tơợ c’moo 2004, tỉnh Sơn La ơy p’too moon pa chăp ch’mêệt lêy, xrặ bhrợ chương trình, tài liệu pa choom văn học vel đong lâng chữ xrặ âng đhanuôr Thái đoọng ha cán bộ, công chức, lực lượng vũ trang xoọc pa bhrợ coh zr’lụ đhanuôr acoon coh. T’bhlâng zập c’moo bhrợ 5 lớp p’rá Thái, Mông đoọng ha 200 cán bộ, công chức, 4 lớp đoọng ha 200 cán bộ k’đhơợng xay giáo dục lâng giáo viên pa bhrợ đhị pazêng chr’val pa bhlâng zr’năh k’đhap.

Chr’năp bhlâng, đhị tỉnh Bình Thuận, pazêng trường tiểu học năc đơc 4 tiết zập tuần pa choom p’rá Chăm đoọng ha học sinh lớp 1 tươc lớp 5. Tươc nâu cơy, zập c’moo học, tỉnh Bình Thuận vêy k’dâng tơợ 3-4 r’bhâu học sinh ting pâh học p’rá Chăm, pay mơ 90% học sinh Chăm prang tỉnh. T’cooh Lư Đức Huấn coh chr’hoong Bắc Bình prá: “Đoọng zư lêy chữ xrặ Chăm, râu chr’năp bhlâng năc Nhà nước đơơh vêy chế độ chính sách pa choom p’xoọng ha giáo viên. Chr’năp bhlâng năc bhrợ t’vaih pr’đơợ đoọng ha pazêng vel đong pazum đh’rưah lâng apêê chức sắc tôn giáo đoọng pa choom ha đhanuôr acoon coh tơợ đhr’năng bha lâng đoọng n’jưah zư lêy j’niêng cr’bưn âng acoon coh, zư nhâm mâng chữ xrặ ooy đanh đươnh. Azi k’rang k’pân coh y chroo năc bil bal.”

Đươi vêy chính sách crêê liêm âng Đảng lâng Nhà nước, coh pazêng c’moo ahay bh’rợ zư lêy p’rá, chữ xrặ đhanuôr acoon coh vêy ta bhrợ têng đhậu bhưah coh muy bơr trường phổ thông lâng pazêng cơ sở giáo dục n’lơơng coh zr’lụ đhanuôr acoon coh. Xoọc đâu,  Đài P’rá Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, pazêng đài phát thanh lâng truyền hình vel đong pa đanh bh’rợ pa xul lâng p’rá acoon coh m’bứi manuyh cơnh: Mông, Dao, Thái, Khmer, Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, M’nông, Chăm, Xê Đăng, Tày-Nùng, Cơ Tu, Cơ Ho… Ting n’năc, muy bơr p’rá acoon coh ơy vêy ta đươi đoỌng in pazêng tác phẩm văn nghệ ty đanh, pazêng bh’rợ xrặ t’mêê; đoọng xrặ bhrợ từ điển pa châng bơr cơnh p’rá, pazêng sách xay moon ngữ pháp, pazêng sách giáo khoa.

Chr’năp bhlâng, Nhà nước xoọc đâu công t’bhlâng xay bhrợ tước chính sách t’đui đoọng crêê cơnh ha manuyh học lâng manuyh pa choom zr’lụ đhanuôr acoon coh. Bhrợ t’vaih pazêng khoa căh cậ bộ moon p’rá acoon coh coh pazêng trường cao đẳng, đại học đoọng pa choom giáo viên pa choom p’rá acoon coh zập cấp. Ting n’năc, pa chăp ch’mêệt lêy, bhrợ têng chữ xrặ đoọng ha pazêng acoon coh căh ơy vêy chữ xrặ năc vêy cr’noọ kiêng lâng pr’đơợ bhrợ t’vaih chữ xrặ la lay./.

BẢO TỒN NGÔN NGỮ CỦA ĐỒNG BÀO DTTS

Hải Phong-VOV4

        Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc. Trong cộng đồng 54 dân tộc anh em, mỗi tộc người đều có ngôn ngữ của riêng mình, trong đó tiếng Việt là ngôn ngữ giao tiếp chung. Trong xu hướng hội nhập và phát triển hiện nay, một số dân tộc đang đứng trước nguy cơ mất đi tiếng nói, chữ viết. Việc bảo tồn, giữ gìn chữ viết, tiếng nói của đồng bào dân tộc thiểu số là nhiệm vụ quan trọng trong giữ gìn bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc nói riêng và cộng đồng các dân tộc Việt Nam nói chung.

Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XIV đã thông qua Nghị quyết 88 về phê duyệt Đề án tổng thể phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2030. Trong đó, khẳng định rõ mục tiêu bảo tồn và phát triển các giá trị, bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc. Tiếng nói, chữ viết chính là một trong những khía cạnh của bản sắc văn hóa. Theo Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội Phan Thanh Bình, công tác dạy và học tiếng dân tộc là đặc biệt quan trọng, bởi đây là việc cấp thiết phải làm nếu muốn bảo tồn được ngôn ngữ, chữ viết của chính đồng bào DTTS. “Chúng tôi đề nghị quan tâm dạy tiếng dân tộc, đào tạo giáo viên người dân tộc. Phải có chương trình đào tạo giáo viên là người dân tộc thiểu số. Bởi hiện nay giáo viên dân tộc ở vùng dân tộc đang rất khó. Cho nên cần phối hợp với các dự án khác có liên quan đến vấn đề dân tộc thiểu số. Hiện nay rải rác ở trong các hoạt động thì có những dự án đề án liên quan đến dân tộc thiểu số cho nên chúng ta phải thống nhất lại để tạo một chương trình lớn.”

  Hiện nay, đồng bào các DTTS vẫn sử dụng khá phổ biến tiếng Việt trong giao tiếp hằng ngày. Do vậy, phần lớn bộ phận giới trẻ người DTTS đã không còn sử dụng nhiều tiếng mẹ đẻ; gây ra sự mai một về ngôn ngữ, chữ viết của đồng bào DTTS. Ông Thông Minh Lợi, người Chăm ở thị trấn Ma Lâm, tỉnh Bình Thuận cho biết: “Có chữ viết là điều đáng quý nhất. Chữ viết luôn đi liền với ngôn ngữ. Nhưng bây giờ, ngôn ngữ bị xào xáo hết, lẫn lộn hết. Như chính bản thân tôi, khi nói đúng tiếng Chăm xưa của mình thì chỉ được khoảng 30%, muốn nói điều gì dài hơn thì không nói nổi phải lật sách.”

Từ nhiều năm nay, Đảng và Nhà nước cũng như nhiều địa phương đã có nhiều chính sách khuyến khích, bảo tồn văn hóa dân tộc, trong đó có chú trọng bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào các dân tộc thiểu số. Điều 7 Luật Giáo dục năm 2005 quy định: Nhà nước tạo điều kiện để người dân tộc thiểu số được học tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình nhằm giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, giúp học sinh người dân tộc thiểu số dễ dàng tiếp thu kiến thức khi học tập trong nhà trường và cơ sở giáo dục khác. Đề án Bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc Việt Nam đến năm 2020 cũng chú trọng việc xây dựng chính sách và khuyến khích đồng bào các dân tộc sử dụng ngôn ngữ dân tộc. Đặc biệt, Khoản 2 Điều 13 của Nghị định 05/2011/NĐ-CP năm 2011 của Chính phủ về công tác dân tộc chỉ rõ: “Hỗ trợ việc giữ gìn và phát triển chữ viết của các dân tộc có chữ viết. Các dân tộc thiểu số có trách nhiệm gìn giữ văn hóa truyền thống tốt đẹp, tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình phù hợp với quy định của pháp luật”.

Việc bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số đang được các cấp, các ngành từ trung ương xuống cơ sở đang được triển khai mạnh mẽ. Bởi ngôn ngữ không chỉ là một thành tố cơ bản của văn hóa, một biểu hiện của những giá trị nhân văn, mà còn là phương tiện để hình thành và lưu truyền các hình thái quan trọng nhất trong đời sống văn hóa tinh thần của một dân tộc.

Từ năm 2004, tỉnh Sơn La đã chỉ đạo nghiên cứu biên soạn chương trình, tài liệu giảng dạy văn học địa phương và chữ viết dân tộc Thái cho cán bộ, công chức, lực lượng vũ trang công tác ở vùng DTTS. Phấn đấu mỗi năm mở 5 lớp tiếng Thái, Mông cho 200 cán bộ, công chức, 4 lớp cho 200 cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên công tác tại các xã đặc biệt khó khăn.

Đặc biệt, tại tỉnh Bình Thuận, tất cả các trường tiểu học đều dành 4 tiết mỗi tuần dạy tiếng Chăm cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5. Đến nay, mỗi năm học, tỉnh Bình Thuận có khoảng từ 3 - 4 nghìn học sinh tham gia học tiếng Chăm, chiếm tỷ lệ 90% học sinh Chăm toàn tỉnh. Ông Lư Đức Huấn ở huyện Bắc Bình cho biết: “Để bảo tồn chữ viết Chăm, điều quan trọng nhất là Nhà nước cần có chế độ chính sách đào tạo bồi dưỡng cho giáo viên. Đặc biệt nhất là tạo điều kiện cho các địa phương phối hợp với chức sắc tôn giáo để dạy cho đồng bào từ những mức cơ bản để vừa gìn giữ phong tục tập quán dân tộc, gìn giữ chữ viết về lâu dài. Chúng tôi rất lo sợ tương lai sẽ bị mai một.”    

  Nhờ có chính sách đúng đắn của Đảng và Nhà nước, những năm qua việc bảo tồn tiếng nói, chữ viết đồng bào dân tộc thiểu số được triển khai sâu rộng ngay trong một số trường phổ thông và các cơ sở giáo dục khác ở vùng DTTS. Hiên nay, Đài Tiếng nói Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, các đài phát thanh và truyền hình địa phương tăng thời lượng chương trình phát sóng bằng tiếng dân tộc ít người như: Mông, Dao, Thái, Khmer, Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, M’nông, Chăm, Xê Đăng, Tày - Nùng, Cơ Tu, Cơ Ho... Bên cạnh đó, một số ngôn ngữ DTTS đã được sử dụng để in các tác phẩm văn nghệ truyền thống, các sáng tác mới; để biên soạn các từ điển đối chiếu song ngữ, các sách miêu tả ngữ pháp, các sách giáo khoa.

Đặc biệt, Nhà nước hiện nay cũng chú trọng đến chính sách đãi ngộ phù hợp cho cả người học và người dạy vùng DTTS. Hình thành các khoa hoặc bộ môn tiếng DTTS ở các trường cao đẳng, đại học để có thể đào tạo giáo viên dạy tiếng dân tộc ở các cấp. Đồng thời, nghiên cứu, xây dựng chữ viết cho các dân tộc chưa có chữ viết song có nhu cầu và điều kiện để hình thành chữ viết riêng./.