Ơy 2 c’moo tợơ t’ngay pr’luh Covid-19 dưr vaih, hợp tác xã taanh adin Cơ Tu Za Ra đhị chr’val Tabhing, chr’hoong Nam Giang căh dzợ bấc ma nuyh tớt taanh n’đooh adooh. Ha dợ, coh vel cung dzợ vêy apêê a mế, a moó tớt taanh adin. Coh đhr’nong đong đhị chr’val Tabhing, pa căn Nguyễn Thị Kim Lan, Giám đốc Hợp tác xã taanh adin Cơ Tu ZaRa xoọc pa choom coon n’đil taanh dớt. Pa căn Lan đoọng năl, tợơ t’ngay pr’luh cr’ay dưr vaih, adin ơy taanh căh choom pa câl tu cơnh đêếc nắc Tổ hợp tác pa đhêy bhrợ têng. Ha dợ tu ơy loih bhrợ têng, căh choom tớt bha bhốt nắc a đoo pay tr’xâu taanh, đh’rưah pa choom đoọng 3 cha coon đay ting pa choom taanh : “2 c’moo đăn đâu, bh’nơơn bhrợ têng căh choom pa câl, t’mooi du lịch cung k’đhap nắc a zi taanh bhrợ tu ng’hay bh’rợ tr’nêng, kiêng zư pa dưr bh’rợ âng đay. Lalăm hay bêl căh ơy bhrợ t’vaih tổ hợp, ađhi amoó zêng k’nặ ha vil bh’rợ âng đay. Coh t’tun nâu nắc ta vaih tổ hợp tác, a đhi a moó pa choom cớ đoọng ha pêê p’niên. Bh’rợ bha lầng nắc a đhi amoó kiêng zư pa dưr văn hoá, ha dợ bh’nơơn pa chô m’bứi bhlầng.”

N’niên lâng dưr pậ coh zr’lụ k’tiếc tr’haanh bhlầng lâng bh’rợ taanh adin ZaRa, nắc tợơ p’niên, pa căn Lan ơy bơơn ca căn pa choom taanh adin. Loom luônh chăp kiêng bh’rợ nâu nắc tợơ đếêc tợơp vaih tước nâu kêi. Bêl Quảng Nam vêy xa nay pa dưr bh’rợ taanh adin, pa căn Lan nắc ma nuyh tr’nơợp pa căh cr’noọ pr’chăp t’vaih tổ hợp tác taanh adin Zara. Bêl đêếc nắc cung bấc ngai moon căh choom, ha dợ pa căn Lan cung pa zay. Pa căn Lan đh’rưah lâng hội, đoàn thể coh chr’val Tà Bhing tước zập đhr’nong đong xay moon, t’pâh a đhi a moó ting pâh tổ hợp tác  đoọng por bhrợ jưah vêy đơơng chô bh’nơơn, jưah dzợ choom zư pa dưr bh’rợ ty chr’năp âng hêê. Xay moon, t’pâh bấc chu, c’moo 2011 hợp tác xã taanh adin Cơ Tu Za Ra nắc ơy dưr vaih lâng ting bấc a đhi a moó pâh bhrợ, vêy đoo cr’chăl dzoóc tước 40 cha nắc. Coh đêếc, vêy bấc ađhi amoó ruh 60 c’moo ting pâh pa choom đoọng lang taanh bhrợ. Lâng loom luônh chăp kiêng âng apêê ađhi amoó nắc ơy moot tước loom âng lang p’’niên. Đọong pa dzoóc zên pay pa chô đoọng ha đhi amoó, tổ hợp tác nắc dzợ t’vaih k’zệt rau pr’đươi đoọng ha du lịch. Nắc cơnh pa câl khăn por tuôr, ví zên, chr’đhung, pr’nơng, balô, khăn bha lếp pa pan… Bêl pr’luh dưr vaih bấc k’rơ, pazêng bh’nơơn bh’rợ ơy ta bhrợ t’vaih dzợ ta đớc, căh ơy choom pa câl, apêê amoó chếêc lêy ooy mạng pa tệêt tour du lịch đoọng pa câl hàng online. Pa căn Nguyễn Thị Kim Lan đoọng năl: “Lalăm a hay taanh muy đoọng năl đớc đươi coh đong, ha dợ nâu kêi nắc ơy taanh bhrợ bác cơnh pr’đhang đoọng bhrợ du lịch, cơnh pa câl ví, chr’đhung… bhrợ rau t’mooi kiêng. A zi k’dua apêê chuyên gia bha lang k’tiếc đoọng chô pa choom. Đh’rưah lâng đếêc nắc chếêc lêy pr’đươi taanh bhrợ lâng đhị pa câl bh’nơơn ơy t’vaih.”

Pr’ặt tr’mông t’mêê, bấc bh’nơơn bh’rợ âng apêê vel bh’rợ tr’nêng ty đanh căh dzợ t’pâh ma nuyh đươi, pa bhlầng nắc lang p’niên. Đh’rưah lâng đếếc nắc pr’luh Covid-19 dưr vaih, bhrợ ha bấc vel bh’rợ tr’nêng ty đanh ặt zâng lâng đhr’năng zr’năh k’đhap, bhrợ xang căh đhị pa câl. Rau đâu nắc bhrợ bấc đhanuôr Cơ Tu, pa bhlầng nắc apêê zăng t’ha ơy tât lang đay pa tệêt lâng bh;rợ ty đanh cơnh t’cooh Trần Khuêm ặt đhị vel Giàn Bí, chr’val Hoà Bắc, chr’hoong Hoà Vang, thành phố Đà Nẵng k’rang pa bhlầng. C’moo đâu ơy lâh 70 c’moo, mắt dzợ ang, dzung têy cung căh lâh đa đâh cơnh a  hay ha dợ zập t’ngay t’cooh Khiêm cung pa zay chiêh c’rêê taanh zong, taanh đh’điêng.. T’cooh moon, lalăm a hay zập c’xêê t’cooh taanh xang 1 bệê zong, ha dợ nâu kêi 2, 3 c’xêê nắc vêy taanh xang. Bh’nơơn ơy bhrợ nắc pa câl đoọng ha t’mooi du lịch đơ bhlầng, ha dợ tợơ c’moo hay tước nâu kêi tu Covid-19 nắc căh choom pa câl muy bệê ốt. Đhơ cơnh đếêc, lâng t’cooh Khiêm bh’nơơn ơy  bhrợ têng nắc đhơ choom pa câl căh cợ căh choom pa câl t’cooh cung tớt taanh. A moó Trần Thị Liên, coon t’ha âng t’cooh Trần Khiêm truih, ca conh đoo đui cơnh bha bhướp, kiêng taanh bhrợ tợơ dzợ p’niên. Nâu kêi t’cooh đhur căh dzợ k’rơ mọot crâng jeh c’rêê, đhơ cơnh đếêc t’cooh cung ta luôn tớt taanh. Jưah bhrợ, t’cooh jưah xợơng đài, vêy đoo t’ngay tớt taanh ha vil cha cha: “Ama cu kiêng taanh tợơ đanh ặ, a đoo buôn taanh a pứ, đha điêng, a chuy.. a đoo tớt taanh hớ, đhơ t’ngay ha dưm đoo cung taanh. Muy bệê zong đoo tanh 1 c’xêê. Tu lâh u kiêng, a a đoo căh choom xợơng g’lêêh. Ama cu đoo kiêng pa dưr bh’rợ ty đanh nâu lâng pa choom đoọng ha pêê lang t’tun.

M’jưah lâng pa căn Nguyễn Thị Kim Lan lâng t’cooh Trần Khiêm, dzợ bấc apêê t’cooh t’ha lơơng đhị vel Cơ Tu ta luôn pa chăp xợơng, k’rang bh’rợ ty đanh âng manuyh đay. Ruh 60, 70 c’moo, cơnh apêê lơơng nắc đhêy ặt lâng acoon cha châu ha dợ apêê dzợ pa zay taanh bhrợ lâng pr’chăp kiêng đơơng rau chr’năp liêm mâng bh’rợ ty đanh nâu ha dưr lâh mơ đhị lang t’tun. T’cooh Tơ Ngôn Với, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam đoọng năl, bơơn rau zooi âng apêê t’cooh t’ha, nắc ơy vêy bấc lớp pa choom pa dưr bh’rợ taanh adin, lâng t’naanh lơơng bơơn ta bhrợ têng, t’vaih k’bhuh ta luôn bhrợ têng. M’jưah lâng đếêc, rau dưr vaih âng apêê vel du lịch vel  bhươl nắc ơy t’vaih zr’lụ đoọng pa căh bh’rợ ty đanh. Tợơ đếêc, căh muy zooi đhanuôr Cơ Tu zư lêy, pa dưr lâng pa căh chr’năp văn hoá đoọng ha t’mooi zập tợơ năl tước, nắc dzợ bhrợ apêê c’lâng pa dưr đăh kinh tế, pa dưr thu nhập đoọng t’bil ha ul pa xiêr đha rựt đoọng ha đhanuôr da ding ca coong: “Đăh zư lêy chr’năp bh’rợ ty đanh, tợơ a hay đhanuôr ơy pa dưr, coh đêếc apêê t’ha nắc bha lầng, pa choom đoọng ha lang p’niên. Zập c’mô chr’hoong nắc cung bhrợ apêê lớp pa choom bh’rợ tr’nêng đoọng ha đha đhâm c’mor lâng apêê ngai kiêng ting pa choom. Đăh chr’hoong, nắc azi cung ơy k’rong zooi apêê zên công, zên tợơ apêê cr’noọ bh’rợ đoọng k’rong bhrợ cơ sở hạ tầng, phân xưởng, phòng pa căh, triển lãm bh’nơơn bhrợ. A zi cung ơy pa căh apêê Nghị uyết crêê tước vel bhươl t’mêê, du lịch. Coh du lịch nắc a zi pa ghit tước biệc pa dưr du lịch pa tệêt lâng vel bh’rợ tr’nêng.”/.

Giữ mãi tình yêu với nghề truyền thống

PV/VOV-Miền Trung

          2 năm qua, dịch bệnh Covid-19 bùng phát đã ảnh hưởng nặng nề đến hoạt động du lịch và các làng nghề truyền thống từ đồng bằng đến miền núi. Sản phẩm truyền thống làm ra không có nơi tiêu thụ, khiến các làng nghề vốn đã  khó khăn nay lại càng thêm khó. Vậy mà, giữa bộn bề gian khó ấy vẫn có những người giữ trọn niềm đam mê với nghề truyền thống. Họ hy vọng, tình yêu nghề của mình sẽ góp phần lan tỏa đến các thế hệ tương lai.

Đã 2 năm kể ngày dịch Covid-19 xuất hiện, hợp tác xã thổ cẩm Cơ Tu Za Zá ở xã Tàbhing, huyện Nam Giang không còn âm thanh rộn ràng của hàng chục khung cửi ngày đêm lách cách. Thế nhưng, đây đó trong làng thi thoảng vẫn bắt gặp hình ảnh các mẹ, các chị ngồi bên không dệt vải. Trong ngôi nhà rợp bóng cây xanh ở xã Tà Bhing, bà Nguyễn Thị Kim Lan, Giám đốc hợp tác xã thổ cẩm Cơ Tu Za Zá đang say sưa dạy con gái cách tạo hoa văn cườm cho chiếc váy cưới. Bà Lan cho biết, từ ngày dịch bệnh xảy ra, sản phẩm thổ cẩm dệt ra không có ai mua nên Tổ hợp tác phải ngưng hoạt động. Thế nhưng, vì nhớ nghề nên bà đã đem khung cửi về nhà vừa dệt, vừa truyền nghề cho 3 cô con gái: “2 năm gần đây sản phẩm làm ra bán không được, khách du lịch cũng khó nên rất khó nhưng chị em làm là vì yêu nghề, muốn giữ lấy nghề. Trước đây khi chưa có nhóm này, chị em hầu hết cũng quên hết nghề. Sau này thành lập tổ hợp, chị em lớp trẻ học lại. Mục đích chính là chị em muốn bảo tồn văn hóa chứ còn thu nhập thì rất ít.”

Sinh ra và lớn lên ở vùng đất nổi tiếng với thổ cẩm Za Zá, ngay thuở bé, bà Lan đã được mẹ truyền dạy niềm đam mê dệt thổ cẩm. Tình yêu nghề cứ thế lớn dần theo năm tháng. Khi tỉnh Quảng Nam có Đề án khôi phục nghề dệt thổ cẩm, bà là người đầu tiên đưa ra ý tưởng thành lập tổ hợp tác dệt thổ cẩm Za Zá. Lúc ấy cũng có không ít người bàn ra, nói vào nhưng bà không nản chí. Bà Lan cùng các hội, đoàn thể trong xã Tà Bhing đến từng nhà tuyên truyền, vận động chị em tham gia tổ hợp tác vừa để tăng thêm thu nhập, vừa để gìn giữ nghề truyền thống. “Mưa dầm, thấm lâu”, năm 2011, hợp tác xã thổ cẩm Cơ Tu Za Zá ra đời thu hút ngày càng nhiều chị em tham gia, có thời điểm lên đến hơn 40 thành viên. Trong đó có một số chị đã U60 nhưng rất giỏi và đam mê nghề dệt thổ cẩm. Chính niềm đam mê và tâm huyết của các bà đã truyền tình yêu nghề cho lớp trẻ. Để tăng thêm thu nhập cho chị em tổ hợp tác, ngoài những sản phẩm thổ cẩm truyền thống, các thành viên  tổ hợp tác còn sáng tạo ra hàng chục sản phẩm phong phú phục vụ cho du lịch như khăn quàng cổ, ví tiền, giỏ xách, mũ, ba lô, khăn trải bàn…. Khi dịch dã diễn biến căng thẳng, sản phẩm làm ra bị ứ đọng, các bà, các chị lại loay hoay lên mạng kết nối với tour du lịch để bán hàng online. Bà Nguyễn Thị Kim Lan cho biết thêm: “Ngày xưa mình chủ yếu làm những mặt hàng dệt thổ cẩm truyền thống thôi, còn bây giờ mình phải tìm tòi làm ra những sản phẩm phục vụ du lịch như túi xách, khăn choàng, ví rồi cái này, cái kia theo nhu cầu của khách du lịch. Mình cũng phải thuê chuyên gia quốc tế về để hướng dẫn. Bên cạnh đó mình cũng phải tìm nguyên liệu và đầu ra cho sản phẩm.”

Cuộc sống hiện đại, nhiều sản phẩm làng nghề không còn hấp dẫn đối với nhiều người, đặc biệt là giới trẻ. Thêm vào đó, dịch bệnh Covid-19 xảy ra đã dồn nhiều làng nghề truyền thống lâm cảnh bế tắc do sản phẩm làm ra không có nơi tiêu thụ. Điều này khiến nhiều bà con Cơ Tu, nhất là những bậc cao niên gần cả đời gắn bó với nghề truyền thống như già Trần Khiêm ở thôn Giàn Bí, xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng không khỏi âu lo. Năm nay đã ngoài 70 tuổi, đôi mắt không còn tinh tường, tay chân cũng chậm chạp hơn xưa  nhưng ngày ngày ông Khiêm vẫn cặm cụi chẻ tre, vót mây đan gùi, làm rổ, rá …Ông bảo, trước đây mỗi tháng ít nhất ông cũng đan được 1 cái gùi nhưng giờ thì phải vài ba tháng mới làm xong 1 cái. Sản phẩm làm ra chủ yếu bán cho khách du lịch ở dưới phố lên đặt mua nhưng từ năm ngoái đến nay dịch Covid-19 bùng phát, du lịch không hoạt động nên cũng chẳng bán được. Tuy nhiên, với ông Khiêm,sản phẩm làm ra dù bán được hay không ông vẫn cứ đan. Chị Trần Thị Liên, con gái cả của ông Trần Khiêm kể, cha chị theo nghề của ông nội từ lúc còn trẻ nên rất đam mê đan lát. Nay tuổi đã cao ông không còn đủ sức lên rừng bứt mây về chẻ như mươi năm trước nhưng ông vẫn không bỏ thói quen ngồi cả ngày để đan. Vừa làm, ông vừa nghe đài, có hôm mải làm ông quên cả giờ ăn, giờ ngủ: “Bố tôi rất đam mê nghê đan lát như nong, nia, gùi, giỏ… ông ngồi đan không kể ngày đêm. Một cái gùi đan cả tháng mới xong. Vì đam mê nên ông bảo không thấy mệt. Ông muôn giữ lại truyền thống và truyền lại cho con cháu đời sau.

Cùng với bà Nguyễn Thị Kim Lan và ông Trần Khiêm, còn nhiều bậc cao niên ở các bản làng Cơ Tu luôn đau đáu với nghề truyền thống của dân tộc mình. Ở tuổi 60, 70 lẽ ra họ đã có thể nghỉ ngơi bên con cháu nhưng họ vẫn say sưa làm nghề với mong muốn lan tỏa tình yêu nghề truyền thống đến lớp trẻ. Ông Tơ Ngôl Với, Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam cho biết, được sự trợ giúp của những bậc cao niên tinh anh về nghề, nhiều lớp dạy nghề dệt thổ cẩm, đan lát, điêu khắc gỗ truyền thống đã được tổ chức. Cùng với đó, sự ra đời của các làng du lịch sinh thái cộng đồng cũng đã tạo thêm đất diễn cho các làng nghề truyền thống. Từ đó, không chỉ giúp đồng bào Cơ Tu  bảo tồn, phát huy và quảng bá nét văn hóa độc đáo với du khách bốn phương, mà còn mở ra hướng đi tích cực về làm kinh tế, cải thiện thu nhập xóa đói giảm nghèo cho người dân miền núi: “Về việc bảo tồn nghề truyền thống lâu nay cũng đã được người dân ghi nhận, trong đó vai trò của những người cao tuổi trong việc trao truyền nghề cho thế hệ trẻ. Từ nguồn khuyến công, hàng năm huyện  cũng tổ chức các lớp dạy nghề truyền thống cho thanh niên, trung niên. Về góc độ huyện, chúng tôi cũng đã tập trung hỗ trợ các nguồn vốn khuyến công, vốn chương trình mục tiêu để đầu tư cơ sở hạ tầng, phân xưởng, phòng trưng bày, triển lãm sản phẩm. Chúng tôi cũng đã ban hành các NQ liên quan đến NTM, du lịch. Trong du lịch chúng tôi chú trọng đến việc phát triển du lịch gắn với làng nghề.”

  Nguồn ảnh: Khai thác