Công cơnh bấc acoon cóh n’lơơng cốh Tây Nguyên, ma núih Ê đê cóh Đắk Lăk tơợ a hay âi đươi n’loong tơợ crâng đọong bhrợ t’váih bấc pr’đươi cóh đong cơnh tr’nợt kpan, zường bệch, t’noọl đong, p’rang, a loong… L’lăm bêl ra văng col muy t’nơơm n’loong crâng chô đươi dua, apêê đoo buôn bhrợ bhiệc bhan bhuốih đoọng zước a bhuy crâng lâng apêê a bhuy k’đhơợng zư lêy n’loong.

  Ting cơnh đhr’niêng âng ma nứih Êđê, l’lăm bêl col muy tơơm n’loong ga mắc, c’la đong cắh cậ ma nứih zư lêy crâng buôn bhuốih đoọng zước tơợ a bhuy, ng’cơnh choom col n’loong choom yêm têêm bhlâng, lêệ n’loong liêm đoọng choom đươi dua cóh đong. Cóh bêl bhuốih, ma nứih bh’bhuốih  pa căh mặt ha c’la đông bhuốih a bhuy crâng, ca coong, k’ruung k’tiếc, zước apêê a bhuy đoọng c’la đong col n’loong.

  Cơnh lâng râu chr’nắp n’nâu, đoọng pa cắh cớ đhr’niêng âng ma nứih Êđê, t’’mêê đâu, Sở Văn hóa – Thể thao lâng Du lịch tỉnh Đắk Lăk âi k’đươi ma nứih bh’bhuốih lâng apêê nghệ nhân bhrợ bh’bhuốih l’lăm bêl ra văng col n’loong ga mắc crêê răng cóh zr’lụ Biệt điện Bảo Đại thành phố Buôn Ma Thuột. Ma núih bh’bhuóih Aê Lê, ặt cóh vel Ea Bông, chr’val Cư Êbur, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk đoọng năl, cơnh lâng ma nứih Êđê, nâu đoo nắc bh’rợ pa cắh râu chắp lêy zấp râu n’loong, tu muy n’loong zêng vêy a bhuy zư lêy, tu cơnh đêếc choom bơơn râu ơơi đoọng âng apêê a bhuy nắc vêy bơơn col n’loong, n’loong vêy choom đươi dua đanh: “Bha nuốih n’nâu bơơn xơợng bhrợ tu n’loong n’nâu nắc n’loong ga mắc, vêy tơợ a hay, brương tr’nu apêê đoo vêy đươi dua n’loong n’nâu đoọng bhrợ zường, tr’nợt kpan, tu cơnh đêếc choom cut a óc đoọng rơơm bha lang n’loong vêy choom liêm lêệ, doó ha rôông, na noóh cóh cr’loọng, choom zư đớc đanh, bha lâng n’loong bêl col c’lâm công liêm, doó bhrợ pa hư ooy lơơng. Cơnh lâng apêê n’loong ga mắc cơnh đâu nắc cắh choom dác col dh’cơnh, bơr cớ nắc n’đhơ tơơm n’loong t’mêê, k’tứi n’đhang ha dang vêy kiêng col nắc công bhuốih, vêy pân pay col.”

  Đoọng choom bh’bhuốih, c’la đong ra văng muy x’rang k’tứi bhrợ lâng cram đọong k’độ bha nuốih, muy tơơm n’dza, muy p’nong a óc, pang a bá, hót, a vị, ch’nêếh, đèn cầy… Đhị bha nuốih, apêê n’đhặ muy đoong ch’tang, dông  ooy đêếc muy beeệ coọng đồng lâng muy cr’puốt k’bái pa cắh râu ma bhuy chr’nắp.

Bêl xa nul ching dưr đơơr, ma nứih bh’bhuốih nắc tơợp bhuốih, pa nhưa apêê a bhô dang chô lêy  đoọng ha bh’rợ zước con pay n’loong âng c’la đong. Pa nhưa cơnh đâu: “Ơi apêê a bhuy dang k’đhơợng lêy crâng bhơi, ặt đăn vel bhươl, tơơm n’loong ga mắc n’nâu nắc ặt đhị toor k’ruung, bha lâng ặt cóh ta hung. Brương tr’nu bêl col nắc đoọng râu pr’đoọng pr’đhooi ha coon ma nứih, doó ngai zeh ca ay, chêệt bil. Tu cơnh đêếc, t’ngay đâu c’la đong bhuốih lâng a coon a óc đoọng apêê a bhuy dang dhd’rứah tước lêy, dhd’rứah zooi đoọng ha c’la đong lum bấc râu pr’đoọng pr’đhooi. Đoọng brrương tr’nu tơơm n’nâu kiêng bhrợ zường bệch, tr’nợt k’pan. Tước bêl dưr váih zường bệch nắc rơơm kiêng a bhuy n’loong zư lêy c’la đong yêm têêm liêm crêê.”

  Xang n’nắc, ma nưih bh’bhuốih lướt ga ving tơơm n’loong, xut a ham a óc lâng xái ch’nêếh cơnh lâng rơơm kiêng râu têêm ngăn, bha lâng n’loong c’lâm liêm. Dh’rứah lâng pa nhưa c’cóoh lâng pa coọng coọng đồng ha c’la đong, rơơm  râu liêm crêê bhlâng tước lâng c’la đong.

  Ting pấh đhr’niêng bhuốih col n’loong ga mắc đanh lấh 100 c’moo đhị Biệt điện Bảo Đại cóh thành phố Buôn Ma Thuột, t’coóh Y Thái Êban xơợng pa bhlâng bhui har. Tu đanh ặ, a đoo nắc ha dợ bơơn lêy đhr’niêng bh’rợ n’nâu. Bh’rợ pa cắh cớ đhr’niêng bh’rợ pa bhlâng chr’nắp, đoọng zư đớc lâng pa choom đoọng ha pêê lang t’tun: “Đợ đhr’niêng n’nâu t’piing lâng bêl a hay nắc cắh vêy râu la lay, tu cơnh đêếc a zi t’ngay đâu kiêng pa cắh cớ đợ đhr’niêng bh’rợ ty đanh đoọng apêê ca coon cha chau lang p’niên bơơn lêy đoọng brương tr’nu apêê lang n’nắc vêy p’têệt zư đớc cớ đợ đhr’niêng n’nâu cơnh a conh a bhướp hêê âi bhrợ, cơnh a zi xoọc bhrợ, vêy cơnh đêếc apêê đhr’niêng bh’rợ n’nâu vêy bơơn zư đớc lâng pa dưr liêm.”

  T’coóh Y Chen Niê, cán bộ Sở Văn hóa – Thể thao lâng Du lịch tỉnh Đắk Lăk đoọng năl, cóh đhr’niêng bhuốih col n’loong, ma nứih Êđê dzợ pác moon đhr’niêng col n’loong cơnh lâng n’loong dzợ t’mêê lâng n’loong âng răng. Ting cơnh pr’chắp âng đha nuôr, muy t’nơơm ga mắc cắh pr’đoọng răng nắc buôn chô đơơng râu cắh pr’đọong , tu cơnh đêếc nắc choom bhuốih l’lăm bêl col n’loong đoọng cha groong râu trơơi boọ dzang tước ooy apêê tơơm n’lơơng, đoọng zư lêy crâng n’loong bơơn pa dưr nhâm mâng: “Ting đhr’niêng bh’rợ âng ma nứih Êđê nắc cơnh lâng apêê n’loong đơơng âng râu cắh liêm crêê nắc vêy váih đợ đhr’niêng bhuốih la lay cơnh lâng cơnh lâng apêê n’loong vêy cơnh đơơng chô râu liêm crêê nắc công vêy cơnh bhuốih la lay. Pa dhang cơnh lâng muy tơơm n’loong lấh răng nắc bhrợ đhr’niêng công la lay tu ma nứih Êđê moon, tơơm răng nắc râu cắh pr’đoọng cắh cậ râu cắh liêm crêê, cắh cậ cơnh lâng apêê n’loong nắc vêy c’la nắc choom tu c’la đong cắh năl cơnh zư đớc, điêng toọn tu cơnh đêếc buôn dưr váih rau cắh pr’đoọng. tu cơnh đêếc apêê đoo bhuốih đọong prúh lơi a bhuy mốp lâng col lơi tơơm n’nắc, đoọng doó choom bhrợ răng chêệt tước tơơm n’loong n’lơơng, đh’rứah lâng rơơm kiêng đoọng ha c’la đong, cắh cậ ma nứih zư lêy tơơm n’nắc bơơn bhréh k’rơ, pr’đoọng pr’đhooi.”

    Ting cơnh đhr’niêng, cóh cr’chăl bhuốih, zấp ngai cóh vel cắh choom moọt ooy crâng. C’la đong đớc đoọng 1 t’ngay bhui har lâng n’loong, bêl n’loong ra văng col lơi. Bh’rợ col n’loong vêy bơơn bhrợ cơnh xang bhuốih 1 t’ngay. Bêl pr’léh chung tr’nợợp n’tập ooy n’loong doó ha tộ, nắc choom năl, a bhuy n’loong âi ặ ơơi đoọng.

  Bh’rợ bhuốih col n’loong nắc đhr’niêng bh’rợ liêm crêê âng ma nứih Êđê, vêy chr’nắp nắc p’too moon zấp ngai ma năl zư đớc, zư lêy crâng ca coong, ma mông liêm crêê lâng crâng lâng năl zư lêy crâng./.

Lễ cúng chặt hạ cây – sự tôn trọng rừng cây của người Ê Đê

----------

                                                                                                                                                           H’Xíu

  Cũng như nhiều dân tộc khác ở Tây Nguyên, người Ê Đê ở Đắk Lắk từ xưa đã dùng gỗ từ cây rừng để tạo ra nhiều vật dụng trong gia đình như ghế kpan, giường phản, cột nhà, cầu thang, … Trước khi chặt hạ một cây rừng về sử dụng, họ thường làm lễ cúng để xin phép thần rừng và các thần cai quản cây. Đây là một tín ngưỡng mang ý nghĩa tâm linh, biểu hiện sự tôn trọng rừng cây của người Êđê.

         Theo phong tục của người Ê Đê, trước khi chặt hạ một cây cổ thụ, gia chủ hoặc người trông coi rừng cây thường làm lễ cúng để xin thần linh phù hộ cho việc chặt hạ cây được an toàn, gỗ của cây thật đẹp để có thể làm được nhiều vật dụng trong nhà. Trong lễ cúng, thầy cúng thay mặt gia chủ thực hiện nghi thức cúng thần Rừng, thần Núi, thần Sông, xin các thần cho phép gia chủ được đốn, hạ cây gỗ.

  Với ý nghĩa này, để tái hiện nghi lễ của người Ê Đê, mới đây, Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk đã mời thầy cúng và các nghệ nhân làm lễ cúng trước khi chặt hạ cây long não cổ thụ bị chết trong khuôn viên Biệt Điện Bảo Đại thành phố Buôn Ma Thuột. Thầy cúng aê Lê, ở buôn Ea Bông, xã Cư Êbur, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk cho biết, đối với người Ê Đê, đây là việc làm thể hiện sự tôn trọng các loài cây, bởi mỗi cây đều có thần linh cai quản, nên phải được sự cho phép của các thần thì cây được chặt hạ mới có giá trị lâu bền: “Lễ cúng này được thực hiện vì cây này là cây cổ thụ, có từ xưa lắm rồi, mai mốt người ta sẽ dùng gỗ này để làm giường phản, làm ghế kpan, cho nên phải thịt con heo để cầu mong thân cây cho gỗ tốt không bị mục, rỗng, giữ được bền lâu, thân cây khi chặt hạ, đổ xuống cũng an toàn, không gây họa đổ đè những vật khác. Đối với những cây cổ thụ thế này thì không được tự ý chặt hạ đâu, hai nữa là cho dù có là cây mới, cây nhỏ nhưng nếu có ý định dùng làm cây cột nhà thì cũng phải làm lễ cúng xong mới được đi chặt hạ thì mới được cây cột tốt, cột đẹp.”

  Để thực hiện lễ cúng, gia chủ chuẩn bị một sạp nhỏ bằng tre để đựng lễ vật, một cột rượu; một con heo đực, rượu cần, trầu cau, thuốc lá, cơm, gạo, đèn cầy, … Cạnh mâm lễ, người ta cắm một cành xoan, rồi treo lên đó chiếc vòng đồng và một miếng bông biểu thị sự linh thiêng nơi thần linh trú ngụ.

  Khi tiếng chiêng vang lên, thầy cúng bắt đầu làm lễ, khấn gọi các vị thần về chứng giám cho việc xin đốn, chặt cây của gia chủ. Lời khấn có đoạn: "Hỡi các thần linh cai quản rẫy nương, thần linh ở gần buôn làng, cây cổ thụ này gốc nó bên bờ sông, thân nó nơi thung lũng. Sau này khi chặt hạ cho nó mang điều an lành cho con người, không gây sự chết chóc, tang thương. Nên hôm nay gia chủ làm lễ cúng bằng con heo để các thần cùng chứng giám, cùng phù hộ cho gia chủ ngủ gặp nhiều may mắn, không mang điều xấu, phù hộ cho điều tốt điều lành. Để sau này cây này muốn làm giường gia chủ, ghế kpan. Đến khi thành giường ghế rồi mong thần cây vẫn phù hộ cho gia chủ được bình an”.

  Tiếp đó, thầy cúng đi vòng quanh gốc cây, bôi huyết heo và rải chén gạo với ý nghĩa cầu mong sự bình an, thân cây đổ đúng hướng. Đồng thời khấn và đeo vòng đồng cho gia chủ, cầu mong những điều tốt đẹp sẽ đến với gia chủ.

  Tham gia nghi lễ cúng hạ cây long não hơn 100 tuổi tại Biệt điện Bảo Đại ở thành phố Buôn Ma Thuột, ông Y Thái Êban cảm thấy rất vui mừng. Vì lâu lắm rồi, ông mới chứng kiến nghi lễ này. Việc tái hiện nguyên bản nghi lễ  rất có ý nghĩa, nhằm lưu giữ và truyền lại cho các thế hệ tiếp theo: “Những lễ thức này so với ngày xưa thì không có gì khác đi cả, cho nên chúng tôi hôm nay là muốn tái hiện lại những lễ tục cũ để các con cháu, thế hệ trẻ được tận mắt thấy để sau này các thế hệ đó sẽ nối tiếp thực hiện lại những nghi lễ này như cha ông chúng ta đã làm, như cách chúng tôi đang làm, có như vậy các nghi lễ này mới được gìn giữ và truyền lại nguyên bản.”

  Ông Y Chen Niê, cán bộ Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk cho biết, trong lễ cúng chặt hạ cây, người Ê Đê còn phân biệt nghi thức chặt hạ đối với cây sống và cây chết. Theo quan niệm của bà con, một cây cổ thụ không may chết đi sẽ mang những điềm không may mắn, do đó cần phải cúng trước khi chặt hạ để ngăn chặn không lây lan sang những cây khác, nhằm bảo vệ rừng cây được phát triển bền vững: “Theo phong tục của người Ê Đê thì đối với những cây mang điềm xấu thì sẽ có những nghi lễ khác nhau và đối với những cây có điềm tốt thì cũng có nghi lễ khác nữa. Ví dụ như đối với một cái cây bị chết thì cách làm lễ cũng khác bởi người Ê Đê quan niệm rằng cây chết là có điềm báo hoặc là điều không may mắn, hay là đối với những cây mà có chủ thì có thể do chủ nhà không biết giữ gìn, kiêng cữ nên có thể xảy ra điềm xấu. Cho nên người ta làm lễ để xua đuổi tà ma, điềm xấu đi và chặt hạ cây đó để lan ra làm chết những cây khác đồng thời cầu mong cho gia chủ hay người chăm sóc cây đó được khỏe mạnh, may mắn.”

  Theo phong tục, trong ngày diễn ra lễ cúng, mọi người trong buôn sẽ không vào rừng. Gia chủ dành nguyên ngày để vui với cây, trước khi cây bị chặt hạ. Việc chặt hạ cây sẽ được tiến hành sau lễ cúng một ngày. Khi nhát rìu đầu tiên được bổ vào gốc cây không bị rớt xuống, có nghĩa là thần linh đã đồng ý.

Lễ cúng chặt hạ cây là phong tục tốt đẹp của người Ê Đê, có ý nghĩa giáo dục mọi người gìn giữ, bảo vệ môi trường thiên nhiên, sống hòa hợp với rừng và có ý thức bảo vệ rừng./.