Bêl a pêê bha nuốih ơy ra pặ đớc cóh pướih zập zêng, đhanuôr ơy k’rong đhị zr’lụ k’tiếc toor c’lang đác vel Păn Lăm, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, x’nưl chiing tân đôr, nắc bêl bhuốih zước pleng boo tợơp bhrợ. T’coóh Y Sơn Rô (ama Djô), trưởng vel Păn Lăm đọong năl, bhuốih zước boo nắc muy j’niêng bhuốih ty đanh âng ma nuýh Êđê buôn bhrợ têng moọt c’xêê 4 zập c’moo bêl hân noo chóh bệêt t’mêê tợơp bhrợ têng. Bhuốih nâu nắc đoọng zước tợơ a bhô dang cher đoọng hân noo cha nóh cha bệêt, bhơi ra véh, pr’ặt tr’mông k’bhộ ngăn, bhui har. “Bhuốih nắc đoọng zước nhăn muy c’moo tệêm ngăn, đhanuôr k’bhộ ca van, rơơm tơợ c’xêê 4 nắc pleng vêy boo đoọng đhanuôr tợơp chóh bhrợ hân noo t’mêê, vel bhươl bơơn k’bhộ ngăn lấh.”

Đọong ra văng bhuốih zước pleng boo, lalăm đếêc, đhanuôr nắc ơy lêy đhị muy zr’lụ k’tiếc liêm sạch pa căh nắc t’la ha rêê, lêy groong pa đhiêr. Đhị m’pâng ha rêê apêê chóh 1 tơơm x’nur lâng muy bệê pớ dal 2 clang, clang ping nắc đớc pa pan bhuốih a bhô dang, clang dứp năc đớc g’răng ha roo pa căh rau k’bhộ ngăn. Apêê pr’đươi đọong pa  bhrợ cơnh k’nuốc, chuung, bhuynh cha nooi bơơn ta đớc toor pớ. Dứp pớ đớc k’bhêy căh liêm- manuýh căh pr’đoọng bhrợ ha chim đhác moọt pa hư ha rêê, bhrợ bil bal chr’nóh chr’bệêt âng đhanuôr, bhrợ ha đhanuôr ha ul cha. Pazêng k’bhêy ta bọoc đhang xọong plóh, mọ, a đhắh k’tiếc lâng đong g’dớ bơơn đhanuôr đớc cóh đhiêr ha rêê. Ma nuýh dzoong bhuốih Y Ret Aliô, ặt đhị vel Niêng 1, chr’val Ea Nuôl, chr’hoong Buôn Đôn đọong năl, n’léh tợơ pr’chắp tin đươi ooy a bhô dang, zập  bha nuốih lâng pr’đươi zêng đơơng chr’nắp lalay lâng căh choom căh vêy bêl bhuốih. “K’bhêy nắc pa căh đoọng ha pêê dang lâng pleng tu t’ngay a hay ma nuýh Êđê xay moon pleng lâng apêê dang k’đhợơng lêy lâng zư lêy crâng bơơn ha dưr, tu đác vêy hooi  bấc. Ha dợ a chim đhác pa hư chr’nóh chr’bệêt nắc đhanuôr bơơn coóp, bhrợ biêng, đắc t’hoa. Đhiêr ha rêê nắc lêy groong pa liêm đoọng zư lêy a đhắh chim oó pa hư.”

Pươih bha nuốih đớc cóh c’riing pớ, x’nư chiing tân đôr, ma nuýh dzoọng bhuối pra pr’nhưa zước boo, vêy đác đoọnấch đhanuôr chóh bệêt, ha roo bhung pô, oó xrặh, hân noo bơơn bấc bing zơng bing đong, pr’loọng đong k’bhộ ngăn… Pa tệêt đếêc nắc ma nuýh dzoong bhuốih k’đhợơng choom a lắc lúuc lâng  ham a’ọc, xái ooy zong ha roo, pr’đươi pa bhrợ lâng xái cóh dứp k’tiếc đoọng t’đang a bhô dang chô đh’rứah âm a lắc lâng đhanuôr.

Zập ngai đh’rứah bhui har, pa căh muy loom, pa zay moọt hân noo ha rêê t’mêê. Chiing goong nắc ơy tợơp tân đôr chr’va chr’đhô. Bêl đâu, đhanuôr nắc pang ra lướt pay đác g’dớ lâng chọoc biêng práih, apêê đha đhâm k’đhợơng g’hêêl, bhượt đhiêr muy đhiêr viêr prang ha rêê lâng chô ooy pớ, đăh dứp nắc k’bhêy bhuy chọ cóh t’nol pớ, tếch a cọ k’bhêy a bhuy lâng chr’nắp nắc zêl lơi a bhuy lụ, prúh xó ooy lơơng. (Tu dang a bhuy mốp bhrợ ha roo xrặh nắc đhanuôr mốp loom). X’rịa, zập ngai bhuốih j’niêng tặc boọng chooi cr’liêng m’ma lâng tưới đác, x’rịa nắc bhuốih zước pleng boo.

Ting pấh j’niêng bhuốih lấh 40 c’moo, k’nặ bil pất ặ, căh vêy ta bhrợ cóh vel, pa căn H Lơm Niê (amí Chinh), ặt đhị vel Păn Lăm xay moon, a đoo xợơng bhui har bhlầng bêl bơơn lêy cớ muy j’niêng ơy vêy tợơ ađoo dzợ p’niên k’tứi. Nâu đoo nắc cung bêl đoọng apêê acoon châu âng đoo bơơn ting lêy cớ j’niêng cr’bưn âng lang a hay. “Lalăm a hay, bêl dzợ k’tứi a cu cung vêy bấc chu pấh bhiệc bhan nâu ha dợ đanh ặ, lấh 40 c’moo căh cợ bơơn lêy bhiệc bhan nâu. Nâu kêi bơơn lêy cớ nắc xợơng mr’har cóh loom, bơơn lêy j’niêng cr’bưn liêm pr’hay âng ma nuýh đay. Rơơm cóh ha y, c’moo t’tun, c’moo n’tốh, n’tốh dzợ nắc bơơn gta bhrợ têng cơnh đâu đoọng pa hay zập cha nắc đhanuôr, pa bhlầng nắc lang p’niên đăh pazêng j’niêng cr’bưn liêm âng aconh a bhướp.”

Lấh bêl bhuốih zước pleng boo đhị c’lang đác xang, zập ngai tooi chô c’la đong âng c’lang đác đoọng bhuối c’rơ tr’mông đoọng ha c’la c’lang đác lâng tợơp c’nặ bhiệc bhan âm cha, hát t’nớơt, cha ớh tr’cọ x’nưl. Nâu bêl nắc đoọng ma nuýh Êđê pa hay acoon cha châu ooy muy j’niêng chr’nắp, pr’hay, đớc bấc chr’nắp lalay âng acoon cóh. Ma nuýh Êđê moon, bêl bhuốih boo xang nắc vêy muy g’lúh boo, bêl đếêc nắc bơơn lêy nắc pr’đoọng, prang vel bhrợ bhiệc bhan hơnh déh g’lúh boo lâng bhuốih boo cớ./.

Lễ cúng cầu mưa của người Ê Đê ở Đắk Lắk

                                     H Xíu

      Theo truyền thống, hàng năm vào mùa rẫy mới, sau khi đã dọn sạch rẫy, chỉ chờ mưa xuống là gieo hạt, người Êđê thường tổ chức lễ cúng cầu mưa. Đây là phong tục gắn liền với lễ nghi nông nghiệp để cầu một mùa rẫy mới mưa thuận gió hòa, bắp lúa đầy chòi, dưa bí đầy sàn, mọi nhà no đủ.

Khi các lễ vật đã được đã được bày biện đầy đủ, người dân tập trung xung quanh bãi đất trống cạnh bến nước buôn Păn Lăm, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, tiếng chiêng vang lên rộn ràng, ấy là khi lễ cúng cầu mưa chính thức được bắt đầu. Ông Y Sơn Rô (ama Djô), buôn trưởng buôn Păn Lăm cho biết, lễ cúng cầu mưa là một nghi lễ nông nghiệp truyền thống của người Ê Đê thường được tổ chức vào tháng 4 hàng năm khi mùa vụ gieo trồng mới bắt đầu. Lễ cúng có ý nghĩa cầu mong các thần ban cho nhiều lúa, hoa màu, cuộc sống no đủ, hạnh phúc. “Lễ cúng này là để chúng tôi cầu chúc cho một năm yên lành, người dân được yên ấm, cầu mong từ tháng 4 là trời có mưa để bà con bắt đầu mùa vụ gieo trỉa lúa, ngô được tươi tốt, buôn làng được no đủ, phát triển hơn, đời sống bà con được ấm no hơn.”

Để chuẩn bị cho lễ cúng cầu mưa, trước đó, người dân đã chọn một bãi đất sạch tượng trưng cho mảnh rẫy, tiến hành rào chẵn kỹ càng xung quanh. Ở giữa rẫy, người ta dựng cây nêu và một căn chòi hai tầng, tầng trên để thờ ông trời và bà trời, tầng dưới là kho lúa tượng trưng cho sự no đủ. Các dụng cụ lao động như cuốc, rìu, bồ cào, cây chọc lỗ được đặt cạnh chòi. Dưới chân chòi đặt tượng thần Ác- người xui khiến chim thú vào phá rẫy, làm mất mùa màng khiến dân làng phải sống trong cảnh đói nghèo. Những tượng hình con chuột, nhím, heo và tổ ong được bà con sắp đặt ở xung quanh rẫy. Thầy cúng Y Ret Aliô, ở buôn Niêng 1, xã Ea Nuôl, huyện Buôn Đôn cho biết, xuất phát từ ý nghĩa tâm linh, mỗi lễ vật và vật dụng đều mang ý nghĩa nhất định và không thể thiếu trong quá trình làm lễ. “Hình người là tượng trưng cho các thần và ông trời bởi ngày xưa người Ê Đê quan niệm ông trời và các thần cai quản và giữ cho rừng cây được phát triển, nguồn nước được đủ đầy. Còn các con vật như chim, thú là loài vật phá hoại mùa màng, ăn phạm vào nông sản nên người dân phải săn bắt, đặt bẫy để bắt chúng. Xung quanh rẫy thì phải rào chắn kỹ càng để bảo vệ mùa màng khỏi các loại thú rừng phá hoại.”

Mâm lễ vật đặt phía trước chòi, tiếng chiêng nổi lên, thầy cúng đọc lời khấn cầu mưa xuống để người dân có nước trồng tỉa, lúa trổ nhiều bông, chắc hạt, mùa màng bội thu, lúa đầy bồ, đầy kho, mọi gia đình trong buôn được no đủ… Tiếp đó, thầy cúng cầm bát rượu pha tiết heo vẩy vào các gùi lúa, công cụ lao động và vẩy xuống đất rẫy để mời các thần cùng dùng rượu với dân làng. Mọi người cùng reo hò, thể hiện sự đồng tình, quyết tâm bước vào mùa rẫy mới. Chiêng trống được tấu lên rộn ràng. Lúc này, bà con bắt đầu toả đi bắt tổ ong lấy mật và kiểm tra các bẫy đặt quanh rẫy, các chàng trai cầm khiên, giáo múa một vòng quanh rẫy và đi về nhà chòi phía dưới là thần ác bằng gỗ bị buộc vào một chân lều, chặt đầu thần Ác với ý nghĩa trừ tà ma, đuổi thần Ác đi nơi khác (vì thần ác làm cho lúa lép nên người dân tức giận). Cuối cùng, mọi người thực hiện nghi thức chọc lỗ, gieo hạt và tưới nước, kết thúc những nghi thức của Lễ cầu mưa.

Dự nghi lễ truyền thống sau hơn 40 năm gần như bị quên lãng, không được tổ chức trong buôn, bà H Lơm Niê (amí Chinh), ở buôn Păn Lăm chia sẻ, bà cảm thấy rất vui mừng khi được xem lại một phong tục có từ khi bà còn nhỏ tuổi. Đây cũng là dịp để các con cháu bà được tận mắt chứng kiến lại phong tục của ông cha. “Ngày xưa còn nhỏ thì tôi cũng có nhiều dịp được dự lễ nhưng lâu lắm rồi, phải đến 40 năm rồi không có cơ hội được dự lễ như thế này nữa. Bây giờ được chứng kiến lại thì thấy rất vui mừng, được xem lại truyền thống phong tục của dân tộc mình. Hi vọng sau này, năm sau, năm sau nữa lại được tổ chức như thế này để nhắc nhớ mọi người dân, nhất là thế hệ trẻ về những phong tục đẹp của ông bà truyền lại.”

Sau khi nghi lễ cầu mưa ở bến nước kết thúc, mọi người di chuyển về nhà chủ bến nước làm lễ cúng sức khỏe cho chủ bến nước và bắt đầu phần hội, uống rượu cần, giao lưu văn nghệ, diễn tấu nhạc cụ. Đây cũng là dịp để người Ê Đê nhắc nhở con cháu về một nghi lễ độc đáo, chứa đựng giá trị nhân văn sâu sắc của dân tộc. Người Ê Đê quan niệm, sau một lễ cầu mưa mà có một trận mưa xuống, thì được coi là một niềm may mắn, cả buôn sẽ làm lễ ăn mừng trận mưa đầu mùa và làm lễ cầu mưa tiếp./.