Tơợ bêl dzoọc 10 c’moo, apêê pân đil Cơ Tu cóh vel Công Dồn nắc ơy choom taanh n’đoóh a’doóh đoọng lêy đươi dua cóh đông. Tu cơnh đâu, lêy đông ngai cung váih tơợ 2-3 tr’xâu đoọng buôn t’taanh.  Lấh mơ taanh n’đoóh a’doóh, pân đil Cơ Tu cóh vel Công Dồn nắc dzợ choom bhrợ t’váih pr’hoọm laliêm cóh n’đoóh a’doóh. Đông ngai cung vêy bơơn đợc zợ đợc pr’hoọm nâu đoọng lêy bhrợ pa’tăm bhai, taanh bhrợ n’đoóh a’doóh, chr’đhu, xà lùng, xờ nát, tước g’hul cắh cậ aduông lâng bhr’nặ...

       Đoọng vêy n’đoóh a’doóh liêm nhâm, nắc bhiệc bhrợ t’váih pr’hoọm ha k’páih nắc đoo bhiệc chr’nắp. Ooy zâp pr’đươi pr’dua lêy đươi đoọng bhrợ zanươu t’váih pr’hoọm bhai, đhanuôr nắc buôn pay tơơm n’loong, hi la, k’lung ma rớt lâng t’nơơm tà râm váih bấc cóh crâng, đoọng bhrợ pr’hoọm. Ting cơnh zâp apêê t’coóh vel, bhiệc bhrợ têng zanươu t’váih pr’hoọm nâu lâng lêy nhuộm bhrợ ha cơnh nắc đoo bhiệc bhrợ chr’nắp liêm âng pân đil acoon cóh Cơ Tu cóh vel Công Dồn. Xang bêl bơơn bhrợ k’páih, pân đil Cơ Tu cóh Công Dồn moót ooy crâng chấc lêy t’nơơm tà râm đơơng chô clóh pa nhoonh, trâm đợc lâng đác cóh zợ mơ 5-7 t’ngay, xang nặc lêy pị pay đác. A’puội cóh tâm cung nặc mưy râu pr’đươi lêy bhrợ t’váih pr’hoọm. A’puội xang bêl cha xong nắc lêy óch pa roóh crúh pay ta pêếh âng đoo. Xang nặc lêy pay cr’liêng a’bhoo griing pa đing đoọng tước đợ mơ roóh tăm nắc lêy clóh pa nhoonh hr’lục lâng grúh a’puội, hr’lục pa liêm lâng đác âng t’nơơm tà râm, xang nặc lêy pay bhai đoọng pị pay mưy đác. Xang nặc pay a’ngoọn k’páih t’mêê piêl dzợ pr’hoọm bhoọc lêy troọm đớc cóh đác pr’hoọm. Xang mơ 9-10 t’ngay, zêng lêy đợ zợ đợc đác pr’hoọm dưr đha hưm. Đoọng năl liêm gít, a’ngoọn bhai ơy lêy troọm liêm hay cắh, nắc lêy pay đác pr’hoọm đoọng mặt t’ngay dzool, ha dang lêy rơơch cha ngaách lâng váih pa pô nắc choom lêy pay pa glúh púah pa goóh. Buôn lêy a’ngoọn xang bêl bhrợ t’váih pr’hoọm nắc váih pr’hoọm t’viêng tăm laliêm lâng nhâm mâng. Bêl giặt, pr’hoọm âng a’ngoọn k’páih doọ vêy bil. Tơợ đêếc, choom lêy glụ a’ngoọn ooy tr’xâu lâng taanh bhrợ.

       Bh’rợ lêy bhrợ t’váih pr’hoọm k’páih bơơn bhrợ ooy cr’chăl bhrợ têng lâng zư đợc tơợ bấc lang ơy, ha dợ cắh vêy acoon cóh n’đoo cóh zr’lụ đâu choom bhrợ têng cơnh manứih Cơ Tu cóh vel Công Dồn ha dang apêê cắh lêy đươi bhrợ cơnh c’lâng bh’rợ lêy bhrợ pr’hoọm nắc cắh choom váih pr’hoọm laliêm, lấh mơ nắc hư zớch. Đợ apêê pân đil xoọc k’đhạp nắc lêy cắh choom lêy k’đhơợng bhrợ pr’hoọm nâu.

KỸ THUẬT NHUỘM CHÀM

TRÊN NỀN VẢI THỔ CẨM CƠTU

                                                                                                            CTV Nguyễn Văn Sơn

Phụ nữ Cơ Tu ở làng Công Dồn, xã Zuôih, huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam không chỉ giỏi dệt vải mà còn có bí quyết nhuộm chàm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, mà không mấy dân tộc nào trong vùng có thể làm được. Kỹ thuật nhuộm chàm đã góp phần tạo nên nét độc đáo riêng có trong thổ cẩm của đồng bào Cơ Tu nơi đây.

Ngay từ lúc lên 10, các bé gái Cơ Tu ở làng Công Dồn đã biết dệt thổ cẩm để phục vụ trong gia đình. Vì thế, ở đây nhà nào cũng có từ 2-3 khung dệt. Bên cạnh dệt vải, phụ nữ Cơ Tu làng Công Dồn còn biết nhuộm chàm (tăm). Nhà ai cũng sắm nhiều chóe đựng chàm để nhuộm sợi, dệt nên những adoót(áo ngắn tay), hđooh(váy ngắn), chrờ dhu(váy dài), xà lùng, xờ nát(yếm) đến g’hul(khố) hay tấm aduông và k’con(tấm địu con)... 

       Để có tấm thổ cẩm bền, đẹp, thì việc tạo màu cho sợi là khâu quan trọng. Trong các nguyên vật liệu dùng để chế thuốc nhuộm vải, bà con thường lấy thân, lá của củ ma rớt và cây tà râm (những loại cây mọc rất nhiều trong rừng), để chế màu chàm. Theo các già làng, việc chế biến thuốc nhuộm và kỹ thuật nhuộm vải là bí quyết của riêng phụ nữ dân tộc Cơ Tu làng Công Dồn.

Sau khi thu hoạch bông, phụ nữ Cơ Tu Công Dồn vào rừng tìm cây tà râm đem về giã nát, ngâm với nước trong ché khoảng 5-7 ngày, rồi vắt bã lấy nước cốt. Ốc ở khe suối cũng là một trong những nguyên liệu được bà con sử dụng để nhuộm chàm. Ôc sau khi ăn xong, dùng củi đốt vỏ lấy tro. Sau đó lấy quả bắp già đem rang cho đến khi hạt cháy đen thì dùng cối giã nhỏ trộn với vỏ ốc giã mịn, trộn đều với nước của cây tà râm, rồi dùng vải dày lọc bỏ hết cặn. Xong xuôi lấy sợi bông vừa xe còn nguyên màu trắng ngâm vào ché nước hổn hợp. Sau 9-10 ngày, cả choé nước chàm nhuộn sợi dậy lên một mùi thơm dễ chịu. Để biết, sợi vải đã thấm đều hay chưa, chỉ cần múc một ít nước chàm nhỏ trong choé soi lên ánh sáng, nếu thấy có độ vàng trong và bọt sủi đều thì vắt sợi đem ra phơi nắng cho khô. Thường sợi khi nhuộm xong, sẽ có màu xanh đen rất đẹp và bền. Khi giặt, màu chàm của sợi bông không phai. Từ đây, có thể kéo sợi cho vào khung và dệt.

      Nghề nhuộm sợi chàm được đúc kết trong quá trình sản xuất và lưu giữ từ nhiều đời nay, mà không mấy dân tộc nào trong vùng có thể làm được Theo người Cơ Tu làng Công Dồn, nếu không tuân thủ đúng quy trình nhuộm thì sợi không có màu mà còn bị hỏng. Những phụ nữ mang thai tuyệt đối không được tham gia quá trình tạo màu chàm và nhuộm sợi này./.