Luống Nọi năc muy năc a năm vel bh’rợ coh chr’hoong Hà Quảng dzợ cơnh ty a hay n’đăh taanh a din. Coh đâu, xoọc dzợ k’noọ 30 bêệ tr’xâu âng apêê pr’loọng đong acoon coh Tày. Ting cơnh đong pa chăp ch’mêệt lêy ty đanh Cao Bằng, Hoàng Thị Nhuận, vel Luống Nọi vêy bh’rợ taanh a din đhị đâu đanh lâh 500 c’moo. Bêl đêêc apêê t’cooh ma nưih Tày ma châc choh k’paih lâng tr’haanh tơợ cr’chăl đêêc.

Kỹ thuật taanh a din âng ma nưih Tày coh chr’val Phù  Ngọc, chr’hoong Hà Quảng pa zêng apêê bh’rợ cơnh t’tay, l’lương, bhrợ bh’nêêc, t’taanh. Apêê bh’nêêc âng ma nưih Tày năc đoo râu pa zum liêm bhlưa c’lâng k’pai lâng pr’hoọm. apêê prhoọm ang lâng k’năm bơơn xay bhrợ z’hai g’lăng đhị pr’hoọm bha lâng năc pr’hoọm bhooc ngol, bhrợ t’vaih muy râu la lay âng ma nưih Tày, bhrợ ha heê k’đhap choom tr’vit lâng ngai. Đong pa chăp ch;mêêt lêy lang a hay Cao Bằng Hoàng Thị Nhuận đoọng năl:“Coh x’ră bh’nêê âng ma nưih Tày chr’năp năc râu pa zum pr’hoọm. hâu tu ma nuih Tày vêy p’ma moon pô 8 t’clăh vêy 4 c’lâng 8 p’lêêh. Năc đoo tu pr’chăp ooy plêêng ktiêc âng ma nưih Tày. N’đoo năc pô clêch n’đoo năc pô ploh. Pô ploh năc pa căh đhị c’lâng k’paih dưr ploh. N’đhang pô ploh năc veye pr’hoọm bhưưng ang. N’đhang ha dang căh vêy đợ pô clêch năc đợ pô âng ploh căh vêy bơơn lêy u liêm. Pô clêch năc pa căh đoọng ha k’tiêc. K’tiêc năc coh dup. Zâp râu đợ râu ploh coh hoọng k’tiêc năc đoo pr’hoọm bhưưng ang. Năc đoo pr’chăp ooy plêêng k’tiêc âng ma nưih Tày.”

Pr’đhang a din âng đha nuôr Tày vêy lâh 20 râu x’ră, bh’nêêc la lay cơnh, cơnh pô lê, pô mận, pô đào, pô mai lâng bâc râu pô chrih coh crâng năc muy coh da ding ca coon a năm vêy.... Muy bơr a chịm a đhăh cơnh: Zr’gơơng, lôc, a xêêh, a chịm, va vac... công bơơn pa căh ghit đhị x’ră a din âng ma nưih Tày. Nghệ nhân lang a hay Việt Nam Nông Thị Thước, nghệ nhân vel taanh adin Luống Nọi đoọng năl:“Bêl a hay apêê t’cooh taanh bhai choh k’paih đoọng bhrớ xa nâp. N’đhang xang n’năc, apêê đoo pa chăp cớ tươc t’ngay xay xơ, t’ngay bhui har tơợ lang a hay âi bhrợ đhr’num, màn, tr’ơơih, bhrlêp... Lang apêê t’cooh a hay x’ră vêy cơnh lalay n’đhang tươc nâu câi năc azi bhrợ ting cơnh cr’noọ âng apêê xooc đâu, a zi âi bhrợ bhr’lậ muy bơr cơnh x’ră. Bêl lươt pa bhrợ coh ruộng công zêng pa chăp tươc bh’rớ bhrợ t’vaih đợ pô. Bêl bhrớ năc pa chăp k’xêêc ting n’jeh k’paih ng’cơnh choom dưr vaih pô u liêm. Ăt pa chăp ng’cơnh choom u zâp k’pai, zâp pr’hoọm.”

Tơợ apêê ta la a din âng đay bhrớ t’vaih, ma nưih pân đil Tày ca ih đợ đhr’nuum, bhr’nă, bhr’lêp lâng pa bhlâng năc đợ xa nập âng acoon coh. Pr’đươi đoọng taanh apêê bh’nơơn n’nâu năc zêng lâng ra dzul, cr’đêê, n’loong, tu năc đợ ma nứih bhrớ t’vaih. Bêl bhrớ t’vaih x’ră zâp đoo bh’rợ coh a có âng apêê ma nưih nghệ nhân, pa chăp ng’cơnh năc taanh đợ bh’nơơn cơnh đêêc zêng căh vêy pr’đhang vêy l’lăm. A moó Thược, ma nưih coh đâu xay moon.“Dap lêy pa zêng k’paih zâp pr’hoọm bêl taanh zâp bh’nơơn. Vêy bâc râu pô đoọng taanh ha zâp bh’nơơn. Vêy râu k’paih năc đhêêng kiêng 60 n’jeh ra dzul vêy râu năc k’iêng k’ha riêng n’jeh bhrớ t’vaih muy bêệ tr’xâu đoọng taanh apêê pô. Vêy bâc râu năc đhêêng kiêng 18-20 n’’jeh công choom bhrớ t’vaih muy pô.

Ma nưih Tày Cao Bằng taanh a din căh taanh muy bha lăh năc taanh bhrớ x’ră mị n’đăh. Năc đoo râu liêm la lay. Choom năl năc bêl apêê l’lương đợ n’jeh ra dzul coh tr’xâu năc apêê đoo âi ra pă đơc l’lăm vêy lương k’paih ooy n’jeh n’đoo lâng chr’tao đọong taanh t’vaih đợ bh’nơơn âi vêy l’lăm. Zâp chu năc muy bhrợ t’vaih muy x’ră. Ha dang kiêng bhrớ t’vaih 1 x’ră la lay năc choom tơơp bhrớ cớ tơợ tr’nơơp. Đong pa chăp ch’mêêt lêy Hoàng Thị Nhuận đoọng năl p’xoọng:“Tỵ tơợ a hay a din âng đha nuôr Tày năc đhêêng vêy pô 8 t’clăh n’đhang nâu câi tu cr’đơơng cơnh pa dưr âng k’tiêc k’ruung, apêê đoo âi ma năl xa nay lâng bhrớ t’vaih ting cơnh k’đươi moon âng t’mooi. N’đhơ cơnh đêêc, nghệ nhân công ta luôn vêy pr’chăp năc bhrợ t’vaih đoọng ha k’tiêc k’ruung n’đoo cơnh lâng bh’nơơn ng’cơnh ooy năc công đơơng âng x’ră ty đanh âng ma nưih Tày moot đoọng bơơn pa căh năc a đay ma nưih Tày. Pr’chăp ooy plêêng k’tiêc pa căh a cu năc ma nưih Tày.”

Đợ pân đil coh vel bh’rợ taanh a din Luống Nọi xooc t’ngay ha dum p’zay taanh đợ ta la a din căh muy chroi đoọng zư đơc c’leh văn hoa ty đanh âng ma nưih Tày côh chr’val Phù Ngọc, chr’hoong Hà Quảng năc dzợ zooi xay bhrớ t’vaih bh’rớ tr’nêng, pa dzooc râu pa chô dal t’bil ha ul, pa xiêr đha rưt ha đha nuôr vel đong./.

Nghề dệt truyền thống của dân tộc Tày ở Cao Bằng

                              PV Thu Hằng

Sản phẩm dệt thổ cẩm của người Tày ở Cao Bằng nổi tiếng với những hoa văn đẹp sặc sỡ mang đậm bản sắc dân tộc được lưu truyền từ đời này sang đời khác. Nghề Dệt thổ cẩm của người Tày Cao Bằng phát triển nhất là ở xã Phủ Ngọc của huyện Hà Quảng.

  Luống Nọi là làng nghề duy nhất ở huyện Hà Quảng còn nguyên bản về kỹ thuật, công cụ dệt thổ cẩm. Nơi đây, hiện còn gần 30 khung cửi của các gia đình dân tộc Tày. Theo nhà nghiên cứu dân gian Cao Bằng, Hoàng Thị Nhuận, làng Luống Nọi có nghề truyền thống cách đây hơn 500 năm . Hối ấy các cụ người Tày tự trồng bông tự dệt vải và nổi tiếng từ thời đó.

Kỹ thuật dệt thổ cẩm truyền thống của người Tày ở xã Phù Ngọc, huyện Hà Quảng bao gồm các công đoạn như quay sợi, mắc khung, tạo hoa văn, dệt vải. Các mẫu hoa văn thổ cẩm của người Tày là sự kết hợp hài hoà giữa đường nét, màu sắc và hoa văn. Các màu sắc sáng, tối, nóng, lạnh được xử lý rất khéo léo trên nền chủ đạo là màu trắng đục, tạo nên một bản sắc riêng của văn hoá truyền thống Tày, khiến ta khó có thể nhầm lẫn với cách trang trí hoa văn của các dân tộc khác.Nhà nghiên cứu dân gian Cao Bằng Hoàng Thị Nhuận cho biết: "Trong hoa văn của người Tày quan trọng là sự phối màu của hoa văn. Tại sao người tày họ có câu bông hoa 8 cánh có 4 phương 8 hướng. Đó là tu duy vũ trụ của người Tày. Cái nào là cái hoa chìm cái nào là hoa nổi. Cái hoa nổi là thể hiện trên đường chỉ nổi lên. Nhưng hoa nổi là bề nổi với màu sắc rự rõ. Nhưng nếu không có những bông hoa chìm thì những bông hoa nổi sẽ không thể nổi lên được. Hoa chìm còn tượng trưng cho đất. Đất là ở dưới. tất cả những thứ nổi trên mặt đất trên trái đất là màu sắc sỡ. Đó là tư duy vũ trụ của người Tày."

Mẫu thổ cẩm của đồng bào Tày có hơn 20 loại hoa văn, họa tiết khác nhau như hoa lê, hoa mận, hoa đào, hoa mai và các loại hoa lạ trong rừng chỉ có ở miền núi (boóc chắm, boóc kíp, boóc tròn, boóc pắt…). Một số muông thú như: Hươu, nai, ngựa, chim, bướm… cũng được thể hiện trên hoa văn thổ cẩm của người Tày. Nghệ nhân Dân gian Việt Nam Nông Thị Thước, nghệ nhân làng nghề dệt thổ cẩm Luống Nọi cho biết: "Ngày xưa các cụ dệt bằng vải trồng bông để làm quần áo. Nhưng sau đó các cụ lại nghĩ ra đến ngày cưới, ngày vui từ thế hệ các cụ rồi nên làm chăn, màn, làm vỏ gối, làm thảm… Thời các cụ hoa văn có khác nhưng đến bây giờ thì chúng tôi làm theo thị hiếu, thị trường hiện nay chúng tôi đã cải 1 số hoa văn khác. Khi đi làm đồng ruộng cũng đều nghĩ đến việc sáng tạo ra những bông hoa. Khi làm thì lại phải nghĩ xiên từng sợi như nào để tạo thành bông hoa cho đúng. Tính phải tính đủ sợi đủ màu."

Từ những tấm thổ cẩm do mình tự tạo, người phụ nữ Tày may thành mặt chăn, mặt địu, khăn trải giường và nhất là những bộ trang phục đặc sắc của dân tộc. Công cụ để dệt ra sản phẩm hoàn toàn bằng tre gỗ tự nhiên, do chính ngừơi dân tạo ra. Khi tạo hoa văn tất cả được lập trình trong bộ óc của người nghệ nhân, nghĩ thế nào thì dệt ra sản phẩm như vậy  hoàn toàn không có mẫu mã có sẵn. Chị Thước, người dân ở đây chia sẻ: "Tính phải tính đủ sợi đủ màu khi dệt mỗi sản phẩm. Có nhiều loại bông hoa để dệt mỗi sản phẩm. Có loại chỉ cần 60 que tre có loại hàng trăm que tre lập trên khung cửi để dệt thành bông hoa. Có những loại chỉ cần 18-20 que tre cũng tạo thành một  bông hoa."

Người Tày Cao Bằng dệt thổ cẩm không phải từ mặt phải mà là tạo hoa văn trên mặt trái. Đó chính là nét độc đáo. Tức là khi họ giăng những que tre trên khung cửi là họ đã lập trình sẵn sẽ đưa sợi vải vào và con thoi đưa qua đưa lại sẽ tạo lên những sản phẩm đã được lập trình sẵn. Mỗi lần chỉ tạo được 1 hoa văn. Nếu muốn tạo 1 hoa văn khác sẽ phải lập trình lại từ đầu. Nhà nghiên cứu Hoàng Thị Nhuận cho biết thêm: "Truyền thống thổ cẩm của đồng bào Tày chỉ có hoa 8 cánh nhưng bây giờ do xu hướng phát triển toàn cầu và hội nhập, các nghệ nhân đã cập nhật thông tin và sáng tạo theo đơn đặt của khách hàng. Tuy nhiên nghệ nhân vẫn luôn có tư tưởng là lập trình cho nước nào với sản phẩm ra sao thì cũng vẫn đưa hoa văn truyền thống của người Tày vào để thể hiện được là tôi là người dân tộc Tày. Tư duy vũ trụ thể hiện tôi là người Tày."

Những người phụ nữ ở làng nghề dệt thổ cẩm Luống Nọi đang ngày đêm mệt mài dệt nên những tấm thổ cẩm truyền thống, không chỉ góp phần gìn giữ biểu tượng văn hóa cổ truyền của người Tày ở xã Phù Ngọc, huyện Hà Quảng mà còn giúp giải quyết việc làm, tăng thu nhập nâng cao đời sống, xóa đói, giảm nghèo cho người dân địa phương./.