P’căn H’Mưi A yun (Aduôn Djiêr) ặt cóh vel Hra B, chr’val Ea Tul, chr’hoong Cư M’Gar, tỉnh Đắk Lăk âi ặt ma mông lâng bh’rợ taanh n’đoóh a doóh lấh 35 c’moo. H’Mưi Ayun đoọng năl, cơnh lâng Ê đê, n’đoóh a doóh n’jứah đoọng  đươi dua cóh pr’loọng đong, n’jứah đoọng bhrợ pr’hêl bêl g’lúh xay xơ, moọt đong t’mêê, pr’hêl ha t’mooi chr’nắp. Đoọng bơơn bhrợ muy bh’nơơn n’đoóh a doóh liêm nắc bil bấc cr’chăl, c’rơ; kiêng ma nứih t’taanh choom mâng loom, t’bách g’lăng. Nâu câi p’căn H’Mưi A yun âi t’coóh tu cơnh đêếc zấp c’moo nắc muy bơơn bhrợ dâng 60-70 bêệ. Cóh đêếc, 1 bêệ xa nập pân đil Ê đê chr’nắp 1 ức 400 r’bhâu đồng, ha dợ a doóh pân jứih chr’nắp nắc tơợ 1 ức 2 ha riêng r’bhâu đồng nắc a tếh, ha dợ đợ bh’nơơn n’lơơng cơnh đhr’num, bhr’nặ nắc 500 r’bhâu đồng nắc a tếh, ting bh’nơơn. N’dhơ cơnh đêếc, bh’nơơn âng p’căn H’Mưi taanh, bấc nắc đoọng đươi dua cóh pr’loọng đong. Đanh đanh công vêy ma nứih tước câl đoọng bhrợ pr’hêl lâng bhặ ca coon. Ting p’căn H’Mưi, cơnh lâng mơ bơơn pa câl hắt cơnh đâu, ma nứih p’niên cóh vel Hra B cắh dzợ vêy pr’đơợ đoọng pa choom bh’rợ: “Zấp ngai c’mâr âng lang zi bêl a hay zêng choom t’taanh, pa bhlâng t’bhlâng t’taanh, lêy a mế  am taanh vêy bêl tông pay k’páih đoọng pa choom t’taanh. Ha dợ nâu câi, lang p’niên cắh dzợ vêy kiêng t’taanh, apêê đoo cắh k’rang tước xa nập âng ma nứih đay, apêê đoo  lêy pr’đươi ty đanh công cắh kiêng xập, k’pân bhlâng bel pật đhr’niêng cr’bưn âng  a dích a bhướp âi đớc đoọng ha ma nứih Ê Đê.”

T’coóh Y’Roanh Ayun ( A ma Ngựa), Trưởng vel Hra B, đoọng năl, prang vel vêy 193 pr’loọng đong n’đhang xoọc nắc đhêêng dzợ 8 pr’loọng xoọc k’đhơợng bhrợ bh’rợ t’taanh, muy pr’loọng vêy 1 nghệ nhân lâng zêng nắc apêê t’coóh t’ha. Cr’noọ t’taanh n’đoóh a doóh cắh dzợ bấc, pa bhlâng nắc lang p’niên nắc muy kiêng xa nập xoọc cơnh câi nâu, N’dhdơ nhà nước p’too moon k’dhơợng bhrợ lâng pa dưrr bh’rợ taanh n’đoóh a doóh, n’đhang đhr’năng la lua râu pa chô tơợ bh’rợ n’nâu cắh mặ choom ma mông. Âi vêy muy hợp tác xã bơơn bhrợ t’váih, n’đhang bh’rợ đươi dua bh’nơơn lum bấc râu zr’nắh k’đháp. Trưởng vel Y’ Roanh A yun k’rang, cơnh lâng đhr’năng n’nâu, bh’rợ ty đanh âng ma nứih Ê-đê vêy đhr’năng bil pật: “Bh’rợ taanh n’đoóh a doóh cóh vel xoọc dưr váih cắh liêm choom, đợ apêê k’dhơợng bhrợ bh’rợ t’taanh dzợ hắt, đợ apêê xoọc t’taanh nắc zêng apêê t’coóh t’ha, âi đanh t’taanh tơợ 30 c’moo nắc a tếh. Ha dợ lang p’niên bấc nắc vêy bh’rợ la lay âng c’la đay, cơnh lâng lang p’niên cắh k’rang tước bh’rợ t’taanh dzợ.”

Công lâng bh’rợ zư đớc lâng pa dưr bh’rợ t’taanh n’đoóh a doóh,  tước nâu câi p’căn H’Blon Niê ặt cóh vel Hra B, chr’val Ea Tul, chr’hoong Cư M’Gar, tỉnh Đắk Lăk âi vêy k’noọ 40 c’moo ặt t’taanh. P’căn H’Blon Niê đoọng năl, apêê bh’nơơn tr’haanh r’dợ ha vil bhrợ ha bh’rợ đươi dua pa bhlâng k’đháp. N’đhơ cơnh đêếc, a đoo công dzợ p’zay k’đhơợng bh’rợ t’taanh cơnh lâng rơơm kiêng muy t’ngay  n’đoo bh’rợ n’nâu choom dưr k’rơ: “Acu nắc công p’zay k’đhợợng bhrợ bh’rợ ty đanh âng a conh a bhướp đớc đoọng, râu đêếc âi ặt cóh loom luônh tơợ đanh. Vel Hra B xoọc đâu công cắh âi veye lớp pa choom t’taanh n’đoo ốt, rơơm tơợ đâu a tốh ha dang bơơn râu zooi đoọng, a cu brhợ t’váih muy lớp pa choom t’taanh đoọng ha lang p’nieen xoọc đâu lâng brương tr’nu. Cóh bh’rợ t’taanh nắc công rơơm vêy váih thị trường đươi dua yêm têêm, nâu đoo nắc râu âng cu rơơm kiêng, bh’nơơn bơơn pa câl, nắc vêy bơơn t’nôm bhoóh, bột ngọt công yêm loom ặ. Đươi vêy cơnh đêếc a đhi a móo nghệ nhân công vêy pr’đơợ ặt ma mông lâng bh’rợ.”

P’rơơm  c’nặt c’lâng k’rong pay chr’nắp ty đanh cóh vel Hra B  nắc vêy doó muy váih 8 cha nắc nghệ nhân cơnh xoọc đâu, nắc coh brương tr;nu vêy váih bấc đợ lang p’niên ting pa choom lâng lứch loom lâng bh’rợ t’taanh lấh. Tơợ đêếc pr’hoọm n’đoóh a doóh âng acoon cóh Ê đê vêy choom dưr k’rơ lâng bơơn zư đớc đoọng ha lang t’tun./.

Nghề dệt thổ cẩm truyền thống nỗ trăn trở

của nghệ nhân Ê Đê Buôn Hra B

                                                                                                                                                              CTV H Nuin Nie

Vào đầu năm nay, Lễ hội thổ cẩm Việt Nam lần thứ nhất được tổ chức tai Đăk Nông nhằm tôn vinh giá trị văn hóa và bảo tồn nghề truyền thống. Đối với người Ê-Đê tại Đắk Lắk nói chung và buôn Hra B, huyện Cư M’Gar nói riêng, dệt thổ cẩm là nghề truyền thống lâu đời. Tuy nhiên, do nhu cầu sử dụng không còn nhiều, thế hệ trẻ không mặn mà với nghề, khiến dệt thổ cẩm Ê-đê đang dần bị mai một và có nguy cơ thất truyền. Thực tế này khiến các nghệ nhân lo lắng và trăn trở.

Bà H’Mưi Ayun (aduôn Djiêr) ở buôn Hra B, xã Ea Tul, huyện Cư M’Gar, tỉnh Đắk Lắk đã gắn bó với nghề dệt thổ cẩm hơn 35 năm. H’Mưi Ayun cho biết, với người Êđê, thổ cẩm làm ra vừa để sử dụng trong gia đình, vừa làm quà tặng cho các dịp cưới hỏi, mừng nhà mới, quà lưu niệm khách quý. Để làm ra được sản phẩm thổ cẩm đẹp phải tốn rất nhiều thời gian, công sức; đòi hỏi người dệt phải kiên trì, khéo léo. Bây giờ bà H’Mưi Ayun tuổi đã cao nên mỗi năm chỉ làm được khoảng 60-70 sản phẩm. Trong đó, 1 bộ đồ nữ Ê-Đê bình thường có giá 1 triệu 400 nghìn đồng, còn áo nam Ê-Đê với giá là 1 triệu 2, còn những sản phẩm khác như chăn hay địu có giá từ 500 nghìn đồng trở lên,tùy sản phẩm. Tuy nhiên, sản phẩm mà bà H’Mưi dệt ra, chủ yếu để sử dụng trong gia đình. Lâu lâu cũng có người tới đặt để làm quà cưới hỏi và để địu con. Theo bà H’Mưi, với mức độ tiêu thụ ít như vậy, người trẻ trong buôn Hra B không còn động lực để học nghề: “Tất cả những cô gái mới lớn của thời chúng tôi bấy giờ đều biết dệt, rất cố gắng trong nghề dệt, thấy cha mẹ dệt có khi trộm chỉ muốn dệt và muốn biết dệt cho bằng được. Còn hiện tại thì giới trẻ không có hứng thú gì với nghề truyền thống ông cha để lại, họ không còn quan tâm, đến chuyện trang phục, tụi nó thấy đồ truyền thống tụi nó cũng không còn muốn mặc, sợ lắm mất đi phong tục mà ông trời đã ban cho dân tộc Ê-Đê mình.”

Ông Y’Roanh Ayun (ama Ngựa), Buôn trưởng buôn Hra B, cho biết, cả buôn có 193 hộ nhưng hiện chỉ còn 8 hộ đang duy trì nghề dệt, mỗi hộ có 1 nghệ nhân và hầu hết là người lớn tuổi. Nhu cầu nghề dệt thổ cẩm không còn nhiều, đặc biệt thế hệ trẻ chỉ ưa chuộng thời trang hiện đại. Mặc dù nhà nước khuyến khích duy trì và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống, nhưng thực tế nguồn thu nhập từ công việc này không đảm bảo cho cuộc sống. Đã có một hợp tác xã được thành lập, nhưng việc tiêu thụ sản phẩm gặp nhiều khó khăn. Buôn trưởng Y’Roanh Ayun lo lắng, với tình hình này, nghề truyền thống của người Ê-Đê có nguy cơ thất truyền:“Nghề dệt thổ cẩm trong buôn đang diễn ra rất tiêu cực, số lượng duy trì nghề dệt còn rất hạn chế và là con số rất đáng lo ngại, độ tuổi đang theo nghề chỉ có những người cao tuổi, khoảng có thâm niên gần 30 năm trong nghề trở lên. Còn giới trẻ đa số có công việc riêng của mình, với lại giới trẻ không quan tâm mấy với nghề dệt nữa.”

Cũng với tinh thần lưu giữ và phát huy nghề dệt thổ cẩm truyền thống, đến nay bà H’Blon Niê (aduôn H Rim, dân tộc Ê-Đê) ở buôn Hra B, xã Ee Tul, huyện Cư M’Gar, tỉnh Đắk lắk đã có gần 40 năm gắn bó với thổ cẩm. Bà H’Blon Niêcho biết, các sản phẩm thổ cẩm truyền thống dần bị lãng quên khiến việc tiêu thụ rất khó khăn. Tuy vậy bà vẫn tiếp tục duy trì nghề dệt với  mong muốn một ngày nào đó nghề này sẽ được vực dậy: “Tôi thì tôi vẫn duy trì nghề truyền thống của ông cha ta để lại, nó đã in sâu trong tiềm thức từ lâu rồi. Buôn Hra B hiện tại vẫn chưa có lớp học dệt nào cả, mong từ bây giờ cho đến sau này,nếu được sự hỗ trợ, tôi hi vọng mở được lớp học dệt để truyền nghề cho thế hệ trẻ hiện tại và về sau. Trong nghề dệt thì cũng mong có được thị trường tiêu thụ ổn định, đây là điều mà tôi mong mỏi. sản phẩm bán được, thì có được bịch muối hay bột ngọt cũng vui rồi. Nhờ đó thì chị em nghệ nhân cũng có động lực hơn với nghề.”

Hy vọng chặng đường thu nhặt những giá trị truyền thống ở buôn Hra B sẽ không chỉ có 8 nghệ nhân như bây giờ, mà tương lai sẽ có những thế hệ bước tiếp học hỏi và tâm huyết với nghề dệt hơn. Từ đó bản sắc thổ cẩm của dân tộc Ê-Đê sẽ được vực dậy và mãi lưu truyền cho các thế hệ mai sau./.