Lịch âng đhanuôr Thái nắc đươi ooy rau tr’xăl âng mặt ha dum, zập cr’chăl tr’xăl âng mặt ha dum nắc 1 c’xêê. P’rá Thái đớc c’xêê nắc “bươn” mr’cơnh lâng a chắc âng mặt ha dum, cơnh đêếc nắc muy c’xêê nắc muy mặt ha dum. Đhanuôr Thái xay moon muy c’moo vêy 12 c’xêê cơnh dương lịch, nắc ta bhúch lâng dương lịch – âm lịch zazum âng k’tiếc k’ruung hêê tước 6 c’xêê. Cóh pazêng tác phẩm văn học ty, pr’hát xa nul âng manuýh Thái công đươi c’xêê đoọng xay moon đhr’năng âng pleng k’tiếc, ba bi cơnh: C’xêê muy âm lịch nắc boo k’pri, c’xêê bơr vêy đhi boo vêy đhị doọ, c’xêê nắc đác nong bing ch’nang, c’xêê puôn nắc đác xrêết, c’xêê xơợng doọ dzợ vêy boo, c’xêê ch’pắt nắc grâm cha kêệt, c’xêê t’pâl đhí k’rơ pa bhlâng… Đhanuôr đươi dua bấc ooy đhr’năng âng pleng k’tiếc nắc n’năl hân noo đoọng ch’chóh b’bêết crêê cơnh. T’coóh Lò Văn Chung, ắt cóh phường Chiềng Lề, thành phố Sơn La, manuýh pa chắp ch’mêết lêy ooy lịch âng đhanuôr Thái xay moon: “Bêl ahay đhanuôr buôn lêy đươi ooy p’lêê p’coo cóh crâng đọm nắc cha bêết đoọng crêê hân noo ch’chóh b’bêết, cơnh p’lêê “hay” đọm nắc bhrợ mạ, p’lêê “hả” đọm nắc xiêr cha bêết mạ. Cóh pazêng bhươl cr’noon âng manuýh Thái nắc dzợ vêy bha ar bha tơ lêy t’ngay c’xêê, đhanuôr buôn tước lêy đợ t’ngay crêê, c’xêê liêm”.

Lấh ooy bh’rợ lêy t’ngay c’xêê t’đui ooy t’ngay bh’rương, zập bhươl cr’noon cắh cậ zập zr’lụ nắc lứch vêy đợ manuýh vêy bha ar bha tơ lâng n’năl cơnh lêy xay moon, ng’đớc manuýh n’nắc nắc manuýh a bhô cắh cậ “po mự” đoọng đhanuôr ta moóh lêy đoọng t’ngay c’xêê n’liêm crêê. Bha ar n’nâu đhanuôr đớc nắc bha ar chong bàng ( Sổ tử vi). Cóh văn học đhanuôr Thái vêy n’juông xa nay xay moon ooy ha dum bh’rương, ha dum bh’rương clệch. Ting n’nắc, t’ngay tr’nơớp c’xêê nắc: “Căm nưng bươn phặc, xong căm pên phắc mak kham, xam căm bươn hiếng (cơnh đêếc nắc: Mông muy mặt ha dum a rệp, mồng bơr nắc cơnh p’lêê me nhum, mồng pêê nắc mặt ha dum đa đêng). Tước ooy m’pâng c’xêê nắc: Xíp hả môn chộc, xíp hộc môn chẹn, xíp chết kin pết mết tô (cơnh đêếc nắc: T’ngay muy zệt xơơng nắc vil cơnh boóp t’păl, muy zệt ch’pắt nắc vil liêm pa bhlâng, muy zệt t’pâl đắh a đha lứch muy p’nong nắc vêy u plóh) cắh cậ: Xíp hả bươn tốc, Xíp hộc bươn háng (cơnh đêếc nắc: Muy zệt xơơng mặt ha dum clệch, muy zệt ch’pắt nắc ắt đhị m’pâng da dươl.”

Prá xay ooy t’ngay c’xêê âng đhanuôr Thái, t’coóh Lò Xương Hặc 95 c’moo ắt cóh ch’val Chiềng Đông, chr’hoong Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên prá: “C’xêê âng manuýh Thái lâng c’xêê âm lịch nắc la lay. Đhanuôr Thái buôn đươi ooy mặt ha dum cóh pleng nắc xay moon t’ngay c’xêê cóh c’moo. Manuýh vêy kinh nghiệm nắc c’moo hân đoo bấc boo, đhí bấc nắc apêê lêy ooy n’loong n’coo, a dzêện bhrợ đong ếp nắc bấc đhí, a dzêê bhrợ đong cóh dal nắc doọ vêy lấh bấc đhí”.

Cóh bh’rợ xay moon c’xêê c’moo âng đay, đhanuôr Thái đươi 10 can, 12 chi, ma mơ lâng cóh bh’rợ ng’dáp Can Chi. Lêy ghít ooy bh’rợ nắc đơớh ng’zư lêy, pa dưr chr’nắp âng lịch manuýh Thái, c’moo 2005, t’coóh Cà Chung, bêl ahay bhrợ cán bộ đhanuôr Thái âng Sở Khoa học- Công nghệ tỉnh Sơn La xay moon lâng bhrợ têng xa nay bh’rợ: Pa chắp ch’mêết lêy, xrặ bhrợ lâng đươi dua ooy tin học lịch manuýh Thái cóh Sơn La. Ting n’nắc, a đoo ơy bhrợ têng liêm choom đợ t’ngay c’xêê âng manuýh Thái cóh máy tính, nắc choom ch’mêết lêy cóh zập t’ngay tơợ c’moo 1800 tước c’moo 2199 (400 c’moo) bhlưa dương lịch, âm lịch lâng lịch âng manuýh Thái. T’coóh Cà Văn Chung prá p’xoọng: “Ooy lịch manuýh Thái ơy đươi dua cóh máy tính, hội Văn học dân gian Việt Nam công ơy in bhrợ t’clắh. Lịch nắc ng’lêy ting c’moo, xang n’nắc xay moon c’moo t’tun tước ha mơ 400 c’moo, ha âu đớc cóh máy tính. Acu cắh vêy zên đoọng in, vêy apêê cơ quan cơnh Hội Văn học dân gian Việt Nam in bhrợ t’clắh lịch 7 tập, tước 400 c’moo. Acu rơơm kiêng nắc dzợ vêy bấc manuýh n’năl tước ooy lịch n’nâu.”

Lâng bh’rợ ng’xay t’ngay c’xêê la lay, lịch Thái công ting chrooi đoọng bhrợ ha xa nay bh’rợ văn hoá ty đanh âng đhanuôr Thái bấc pr’hay lấh mơ, nắc đơớh hân pa bhlâng ng’zư lêy lâng pa dưr../.

Cách tính lịch riêng của người Thái Sơn La

                                                                   Lường Hạnh

      Từ xa xưa, đồng bào Thái đã có cách tính lịch rất riêng. Lịch này được bà con sử dụng trong tất cả mọi việc của đời sống thường ngày như tang lễ, cưới xin, dựng nhà, lên nhà mới, sản xuất gieo trồng v.v....

        Lịch của đồng bào Thái căn cứ vào sự thay đổi của mặt trăng, mỗi chu kỳ thay đổi của mặt trăng là 1 tháng. Tiếng Thái gọi tháng là "bươn" trùng với tên gọi mặt trăng, tức là một tháng có nghĩa là một trăng. Đồng bào Thái tính một năm có 12 tháng như dương lịch, nhưng chênh với lịch dương- lịch âm chung của nước ta 6 tháng.  Trong các tác phẩm văn học cổ, ca dao của người Thái cũng dùng tháng để chỉ khí hậu thời tiết, chẳng hạn: Tháng giêng mưa rả rích, tháng hai nơi mưa nơi không, tháng ba nước đầy bến, tháng tư nước rỉ phai, tháng năm mưa giã từ bông lau, tháng sáu sấm suông lạnh cóng, tháng bảy gió cuộn gió lùa.... Bà con dựa vào thiên nhiên là biết được mùa vụ để gieo trồng cho hợp lý. Ông Lò Văn Chung, ở phường Chiềng Lề, thành phố Sơn La, người nghiên cứu về lịch của đồng bào Thái cho biết:“ Ngày xưa bà con thường nhìn vào quả trong rừng chín thì gieo trồng cho kịp thời vụ,  như quả “ hay” chín thì xuống mạ, quả “ hả” chín thì xuống cấy. Nhưng trong các bản của đồng bào Thái vẫn có người có cuốn sổ xem ngày, bà con thường tìm đến xem ngày lành, tháng tốt”.

Ngoài tính lịch theo tuần trăng, ở mỗi bản hoặc mỗi vùng đều có những người có sổ sách và biết tính toán, gọi là “ ông mo” hoặc “ po mự” để bà con xem ngày lành, tháng tốt. Cuốn sách cổ này bà con gọi là “ sổ chong bàng”  (Sổ tử vi). Trong văn học dân tộc Thái có câu ca dao về trăng tròn, trăng khuyết. Theo đó, ngày đầu tháng là: Căm nưng bươn phặc, xong căm pên phắc mak kham, xam căm bươn hiếng (Nghĩa là: Mồng một trăng ấp, mồng hai như trái me non, mồng ba trăng nghiêng). Đến giữa tháng: Xíp hả môn chộc, xíp hốc môn chẹn, xíp chết kin pết mết tô (Nghĩa là: Mười rằm tròn lòng cối, mười sáu tròn trịa, mười bảy ăn vịt hết con mới mọc) hoặc: Xíp hả bươn tốc, Xíp hốc bươn háng (Nghĩa là: Mười lăm trăng lặn, mười sáu trăng treo. 

       Nói về lịch của đồng bào Thái, ông Lò Xương Hặc 95 tuổi ở xã Chiềng Đông, huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên cho biết: “Tháng của người Thái với tháng âm lịch khác nhau. Bà con đồng bào Thái thường nhìn vào mặt trăng trên trời mà đoán ngày, tháng trong năm. Người có kinh nghiệm thì năm nào sẽ mưa nhiều, gió nhiều thì người ta nhìn vào cây cối, con kiến làm tổ thấp thì sẽ gió nhiều, con kiến làm tổ cao thì sẽ ít có gió bão.”

  Trong cách tính lịch của mình, đồng bào Thái sử dụng 10 can, 12 Chi, tương đương trong hệ đếm Can Chi. Nhận thấy sự cần thiết của việc bảo tồn, phát huy  giá trị của lịch Thái, năm 2005, ông Cà Chung, nguyên cán bộ người dân tộc Thái thuộc Sở Khoa học-công nghệ tỉnh Sơn La đã đề xuất và thực hiện thành công đề tài: Nghiên cứu, biên soạn và tin học hoá lịch Thái ở Sơn La. Theo đó, ông đã xây dựng thành công chương trình lịch Thái cho máy tính, có thể tra cứu từng ngày từ năm 1800 đến năm 2199 (400 năm) giữa dương lịch, âm lịch và lịch Thái. Ông Cà Văn Chung cho biết thêm: “Về lịch Thái đã cho vào máy tính rồi, hội Văn học dân gian Việt Nam cũng đã in thành quyển. Lịch cứ tính theo từng năm, rồi tính năm kế tiếp cho đến 400 năm, lưu để trong máy tính. Mình không có kinh phí để in, có các cơ quan như Hội Văn học dân gian Việt Nam in ra cuốn lịch 7 tập, đến 400 năm.  Tôi mong sẽ có nhiều người biết đến lịch này.”

Với cách tính riêng có, lịch Thái cũng góp phần làm kho tàng văn hóa dân gian của đồng bào Thái thêm phong phú, đặc sắc, rất cần phải được bảo tồn và phát triển./..