Dưr n’niên váih nắc tơợ ca coon cha chau bhua chua, nắc cha chau âng bhua Hiệp Hòa, t’coóh Vĩnh Mẫn, c’moo đâu âi 91 c’moo, công dzợ ặt hay ghít apêê t’ngay m’pâng c’xêê T’cool c’moo 1945.  Cr’chăl đương kía khởi nghĩa pa chô chính quyền đhị râu k’đhơợng xay âng Tỉnh ủy. Đhị đâu íh ta la cờ, băng rôn, đhị lơơng nắc ra văng coóih bhoọt, p’nănh cha răh... T’coóh Vĩnh Mẫn nắc ca coon luônh âng Bửu Trác, cha chau mặt bhua Hiệp Hòa, ca conh đoo âi ting k’đhơợng bhrợ thống chế nhất phẩm triều đình, ma nứih chr’nắp xang bhua, ma bhuy chr’nắp k’noọ ma mơ lâng bhua. Đơớh bơơn năl, apêê t’ngay Cách mạng c’xêê 8, t’coóh Mẫn ting pấh bhrợ liên lạc giải phóng quân: “Acu trực tiếp ting pấh bhrợ liên lạc đoọng ha pêê a noo nắc acu lêy căh dzợ vêy cơnh ooy lấh mơ khởi nghĩa. Khởi nghĩa âng hêê nắc đhị râu k’đhơợng xay âng Ava Hồ, tơợ bh’rợ clai đhân gung dưr k’dhơợng pa nănh zêl Tây, pa bhlâng đơớh. Nắc choom gung dưr lâng tơợ bh’rợ gung dưr n’nắc, ha dang căh vêy g’luh Cách mạng c’xêê 8 nắc ng’cơnh choom mặ z’lấh zêl Pháp, xang n’nắc zêl Mỹ.”

T’ngay 15/8/1945, lệnh khởi nghĩa xay prá. Đha nuôr cóh tỉnh, tơợ đha nuôr tước thành thị, bhui har xiêr ôy c’lâng đhị râu bhrơợng loom. Khởi nghĩa bơơn liêm choom ta luôn, tơợ apêê chr’hoọng Phong Điền, Phú Lộc, Hương Thủy... Ha bu t’ngay 23/8/1945, k’bhan cha nắc đha nuôr Thừa Thiên Huế lâng apêê c’bhúh trông dấc k’tiếc k’ruung chô tước tang vận động Huế đhị râu bhưưng ang ta la cờ chi manh rơớc, ga roóh moon: “ Việt Nam độc lập toọt lang”, “ K’tiếc k’ruung Việt Nam âng ma nứih Việt Nam”... Bh’rợ cách mạng âng đha nuôr dưr váih g’luh mít tinh âng Chính phủ Trần Trọng Kim, hơnh déh bh’rợ Nhật pa đớp quyền k’đhơợng lêy Nam Kỳ ha triều đình đong Nguyễn cóh tang vận động Huế, dưr váih g’luh mit tinh hơnh déh c’bhúh, pa chô chính quyền âng hêê. Đhị đâu, đồng chí Tố Hữu, Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa đọc diễn văn lâng xay trúih, tơợ đâu chính quyền chô ooy têy đha nuôr, dh’rứah lâng xay trúih pa căh mặt Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời tỉnh Thừa Thiên Huế. T’coóh Tôn Quang Phiệt, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời t’đang moon prang đha nuôr đoàn kết bhrợ pa dur lâng zư lêy chính quyền đha nuôr. Đong pa chăp ch’mêệt lêy Nguyễn Đắc Xuân xay moon: “T’coóh Bảo Đại cóh bha ar ta lơi bh’rợ t’coóh xrắ nắc choom lịch sử bha lang k’tiếc công pa bhlâng pr’hắt, “ Zăng bhrợ acoon ma nứih âng muy k’tiếc k’ruung độc lập cậ lâng bhrợ bhua muy k’tiếc k’ruung clai đhân”. Râu đêếc t’coóh bơơn lêy, bh’rợ âng Cách mạng c’xêê T’cool nắc u đơơng tước  độc lập. Râu bơr, nắc t’coóh năl a chắc đay bhrợ bhua muy k’tiếc k’ruung clai đhân. Muy cơnh c’năl pa bhlâng crêê, cơnh đêếc nắc t’coóh lơi bh’rợ bhua, lơi muy cơnh liêm ta níh. Xang n’nắc bêl đọc bha ar lơi bh’rợ, glụ cờ Quả ly pa xiêr, pa dzoóc cờ bhrông xi manh rơớc. Bêl t’coóh pa đớp ấn kiếm, nắc t’coóh chơơih pay bhrợ muy cha nắc ma nứih âng muy k’tiếc k’ruung độc lập.”

T’ngay 30/8/1945, đhị Quảng trường Ngọ Môn,đha nuôr Thừa Thiên Huế đương lêy cr’chăl chr’nắp bêl Bảo Đại – bhua x’ría bhlâng âng chế độ phong kiến đọc “ bha ar lơi bh’rợ” âng pa đớp Ấn kiếm, c’leh pa căh chr’nắp âng đong bhua Nguyễn ha pa căh mặt âng Chính phủ lâm thời, t’bil lơi chế đoọ phong kiến k’rơ bhâu c’moo. Chính quyền nắc âi chô ooy têy đha nuôr. Râu liêm choom âng Cách mạng c’xêê T’cool cóh Huế, chroi đoọng quyết định ooy liêm choom âng Tổng khởi nghĩa pa chô chính quyền Cách mạng c’xêê T’cool cóh prang k’tiếc. T’coóh Cao Huy Hùng, Giám đốc Bảo tàng lịch sử cách mạng Thừa Thiên Huế đoọng năl: Bh’rợ lơi bh’rợ âng bảo Đại công âi chroi đoọng bhrợ t’váih chr’nắp liêm căh cơnh âng g’luh Tổng khởi nghĩa c’xêê T’cool c’moo 1945: “Bảo Đại pa đớp Ấn Kiếm ha cách mạng, choom năl nắc Bảo Đại âi xay moon hơnh déh chính quyền t’mêê, chính quyền Việt Nam Dân chủ cộng hòa. G’đách đợ g’luh zêl pruh căh liêm crêê. Râu bơr, lêy cơnh nắc bh’rợ Cách mạng c’xêê T’cool n’đắh xa nay k’tiếc k’ruung âi bơơn xay bhrợ muy cơnh liêm ghít, doó vêy hooi a ham muy cơnh căh liêm crêê. Ha dang cơnh cóh apêê g’luh cách mạng, năc choom moọt zêl pruh ooy thủ phủ âng chế độ, đoọng p’tộ, k’đươi đàu hàng nắc Cách mạng c’xêê 8 doó bhrợ cơnh đêếc. Apêê ngai ting pấh cách mạng bơơn lêy choom bhrợ muy bh’rợ đoọng g’đách hooi a ham. Lêy ooy cr’chăl đêếc, nắc Bảo Đại âi bơơn bhrợ muy bh’rợ chr’nắp ha k’tiếc k’ruung.”

Ông Vĩnh Mẫn

Cách mạng tháng 8 ở Huế góp phần vào thắng lợi trọn vẹn 
của Tổng khởi nghĩa giành chính quyền Cách mạng tháng Tám

PV Lê Hiếu/VOV-Miền Trung

Ngày 30/8/1945, Vua Bảo Đại thoái vị, trở thành công dân nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự kiện Bảo Đại thoái vị đặt dấu chấm hết cho vương triều Nguyễn, vương triều cuối cùng trong lịch sử Việt Nam. 74 năm đã qua nhưng dấu ấn của những ngày quật khởi, Cách mạng tháng Tám 1945 ở Huế, mãi không phai mờ trong hồi ức của những người con xứ Huế. 

Xuất thân từ Hoàng tộc, là chắt nội của vua Hiệp Hòa, ông Vĩnh Mẫn, năm nay đã 91 tuổi, vẫn còn nhớ như in những ngày trung tuần tháng Tám năm 1945. Không khí chờ đợi khởi nghĩa giành chính quyền dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy. Nơi này may cờ, băng rôn, nơi khác chuẩn bị giáo mác, vũ khí... Ông Vĩnh Mẫn là con cụ Bửu Trác, cháu nội vua Hiệp Hòa, cha ông từng giữ chức thống chế nhất phẩm triều đình, nhân vật thứ hai sau vua, quyền lực ngất trời. Sớm giác ngộ, những ngày Cách mạng tháng 8, ông Mẫn tham gia làm liên lạc giải phóng quân: "Mình trực tiếp tham gia làm liên lạc cho các anh thì mình thấy không có cách nào hơn là phải khởi nghĩa thôi. Khởi nghĩa của mình là dưới sự lãnh đạo của Cụ Hồ, từ chỗ nô lệ đứng lên cầm súng phải đánh Tây, rất là nhanh. Phải vùng lên và từ vùng lên đó, nếu không có cuộc Cách mạng tháng 8 thì làm sao vượt qua được chống Pháp, rồi chống Mỹ."

Ngày 15/8/1945, lệnh khởi nghĩa ban ra. Nhân dân trong tỉnh, từ nông thôn đến thành thị, nô nức xuống đường khí thế hừng hực. Khởi nghĩa giành thắng lợi liên tiếp, từ các huyện lỵ Phong Điền, Phú Lộc, huyện lỵ Hương Thủy… Chiều ngày 23/8/1945, hàng vạn người dân Thừa Thiên Huế và các đội cứu quốc quân tiến về sân vận động Huế dưới rừng cờ đỏ sao vàng, hô vang khẩu hiệu: “Việt Nam độc lập muôn năm”, “Nước Việt Nam của người Việt Nam”... Khí thế cách mạng của quần chúng nhân dân biến cuộc mít tinh của Chính phủ Trần Trọng Kim, mừng việc Nhật trao trả quyền cai trị Nam Kỳ cho triều đình nhà Nguyễn ở sân vận động Huế, thành cuộc mit tinh biểu dương lực lượng, giành chính quyền của ta. Tại đây, đồng chí Tố Hữu, Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa đọc diễn văn và tuyên bố, từ nay chính quyền về tay nhân dân, đồng thời, giới thiệu ra mắt Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời tỉnh Thừa Thiên Huế. Ông Tôn Quang Phiệt, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời kêu gọi toàn dân đoàn kết xây dựng và bảo vệ chính quyền nhân dân. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân cho rằng: "Ông Bảo Đại trong chiếu thoái vị ông viết cái câu mà có lẽ lịch sử thế giới cũng hiếm có, "thà làm dân một nước độc lập còn hơn làm vua một nước nô lệ". Điều đó ông thấy rằng, cái chuyện mà Cách mạng Tháng 8 nó đưa tới độc lập. Thứ hai, là ông biết thân phận ông làm Vua một nước nô lệ. Một nhận thức rất đúng, thế rồi ông thoái vị, thoái vị một cách rất đàng hoàng. Rồi khi đọc chiếu thoái vị, kéo cờ Quả ly xuống, đưa cờ đỏ sao vàng lên. Khi ông trao ấn kiếm rồi, thì ông chọn làm dân một nước độc lập."

Ngày 30/8/1945, trước Quảng trường Ngọ Môn, nhân dân Thừa Thiên Huế chứng kiến giờ phút lịch sử trọng đại khi Bảo Đại- vị vua cuối cùng của chế độ phong kiến đọc “Chiếu thoái vị” và trao Ấn kiếm, biểu tượng của vương quyền nhà Nguyễn cho đại diện của Chính phủ lâm thời, xóa bỏ chế độ phong kiến hàng nghìn năm. Chính quyền chính thức về tay nhân dân. Thắng lợi của Cách mạng tháng Tám ở Huế, góp phần quyết định vào thắng lợi trọn vẹn của Tổng khởi nghĩa giành chính quyền Cách mạng tháng Tám trong cả nước. Ông Cao Huy Hùng, Giám đốc Bảo tàng lịch sử cách mạng Thừa Thiên Huế cho biết: Sự thoái vị của Bảo Đại cũng đã góp phần làm nên giá trị nhân văn sâu sắc của cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945: “Bảo Đại trao Ấn kiếm cho cách mạng, có nghĩa rằng Bảo Đại đã thừa nhận chính quyền mới, chính quyền Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Tránh những cuộc chống đối không cần thiết. Thứ hai, coi như sự nghiệp Cách mạng Tháng 8 về vấn đề dân tộc đã giải quyết được một cách triệt để, không cần phải đổ máu một cách vô ích. Nếu như trong các cuộc cách mạng, phải tấn công vào thủ phủ của chế độ, để lật đổ, buộc đầu hàng vô điều kiện thì Cách mạng Tháng 8 không cần làm cuộc tấn công như vậy. Đối tượng cuộc cách mạng thấy rằng cần phải làm một việc để tránh đổ máu. Xét vào thời khắc đó, thì Bảo Đại đã làm được một việc có ích cho dân tộc”./.