T’coóh Phan Đức Lộc, c’la bhrợ đhêl đhị  vel bhrợ đhêl mỹ nghệ Non Nước đoọng năl, lấh 4 c’moo đhấc chô ooy đâu, bh’rợ bhrợ têng, kinh doanh âng pr’loọng đong t’coóh lưm k’đháp k’ra. Pr’loọng đong t’coóh bhrợ têng đhêl mỹ nghệ lấh 20 c’moo đâu. Lalăm a  hay bhrợ têng đhị đong, đhăm bhứah nắc bhrợ têng liêm buôn. T’coóh Lộc moon, tợơ bêl moọt ooy vel bh’rợ tr’nêng, bhrợ bhiệc lướt ra véch, bhrợ têng cóh xưởng căh liêm buôn, bấc thợ lơi  bh’rợ: “K’đháp k’ra đhị bhrợ têng. Lướy dzoọng pa bhrợ căh choom. N’jứah tía xiên, pleng k’tiếc púih páih nắc k’đháp đoọng bhrợ têng, zr’nắh pa bhlầng, crêê rau căh liêm tước c’rơ tr’mông.”

Bhrợ têng đhêl váih nha nhự môi trường, cắh liêm crêê tước c’rơ âng đhanuôr lâng bhrợ têng du lịch âng zr’lụ tr’haanh laliêm Ngũ Hành Sơn. Tợơ c’moo 2008, UBND thành phố Đà Nẵng ơy vêy quy hoạch vel bh’rợ bhrợ đhêl mỹ nghệ Non Nước. Ting đếêc, thành phố quy hoạch bhrợ têng zr’lụ t’mêê bhứah lấh 35 hecta, ch’ngai tợơ đhị ty đanh a hay nắc k’nặ 1km, đhị phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn. Tước đâu, zr’lụ bhrợ têng nâu ơy t’pấh lấh 300 pr’loọng đong bhrợ têng, zập pr’loọng đong bhrợ têng bhứah 100m2. XoỌc đâu dzợ lấh 100 pr’loọng đong căh ơy đhấc tơơi đhị zr’lụ t’mêê. T’coóh Nguyễn Vinh Thành, muy cóh pazêng pr’loọng căh vêy đhấc tơơi tước vel bhrợ têng đhêl đhị t’mêê đoọng năl, lâng đhăm k’tiếc ra pặ cơnh xoọc đâu nắc muy liêm choom bhrợ têng đong ặt. Pa xoọng vel bhrợ têng đhêl nắc lalấh nha nhự, bhrợ căh liêm tước c’rơ tr’mông âng đhanuôr bhrợ đhêl tu cơnh đếêc nắc căh tơơi ooy vel bh’rợ t’mêê: “Bêl bột đhêl hooi ooy zr’róh  nắc c’lâng zr’róh k’tứi lâng rệê, ha dang bhrợ mơ 4-5 c’xêê nắc đấh u bịng. Bêl đếêc, đác căh choom hooi lâng cla ooy c’lâng. Rau 2 nắc xe chở đhêl, xe âng đơơng, xe cẩu… âng đơơng k’tiếc đhêl mơ chu tước hân noo boo  nắc lụ laach. Ha dợ cóh hân noo p’răng nắc muy bệê xe lướt nắc bhrung bhrăng căh dzợ cơnh, nha nhự bhlầng.”

T’coóh Trần Văn Xuất, c’la zr’lụ bhrợ têng đhêl mỹ nghệ Xuất Ánh đhị zr’lụ tr’haanh laliêm Ngũ hành Sơn đoọng năl, bh’rợ âng bhiệc pa đhấc pa tơơi apêê pr’loọng đong bhrợ têng đhêl tước vel bh’rợ tr’nêng ting cơnh quy hoạch nắc đoọng g’đéch đhr’nang nha nhự. Ha dợ nắc đhị zr’lụ t’mêê, đhr’năng nha nhự dzợ ặt váih, k’đháp đoọng pa liêm pa sạch. Bh’rợ quy hoạch vel bh’rợ đui cơnh “t’váih xang nắc lơi”, bhrợ ha đhanuôr mốp bhlầng loom: “Nâu kêi k’rong ooy muy vel bh’rợ, nắc đoo rau a cu lêy liêm choom bhlầng, doó dzợ x’nưl k’uốh, bhrung bhrăng đoọng ha pân lơơng. Ha dợ nắc bêl tước vel bh’rợ bhrợ têng, apêê đoọng 100m2, a cu đớc 2 t’cul đhêl nắc bịng ặ, căh choom đớc rau lơơng dzợ, lalấh xiên! Púih pa bhlầng. Rau 2 dzợ nắc căh vêy quy hoạch, đui cơnh “t’váih xang nắc lơi”. Nắc đoo muy cóh pazêng rau tu bhrợ apêê thợ lơi bh’rợ.”

T’coóh Nguyễn Việt Minh, Chủ tịch Hội vel đhêl  mỹ nghệ Non Nước cung ting xợơng, bh’rợ lêy bhrợ  bhlưa zư lêy, pa dưr bh’rợ pa tệêt lâng bhrợ têng apêê bh’rợ du lịch nắc muy rau chr’nắp bhlầng. Bêl zr’lụ tr’haanh Ngũ Hành Sơn bơơnxay moon nắc c’cir đơơng chr’nắp bhlầng âng k’tiếc k’ruung, nắc bh’rợ nâu ha dưr lấh mơ dzợ ha dang pa zưm liêm lâng du lịch. Ha dợ đhr’năng lalua đoọng lêy nắc vel bh’rợ nâu lalấh bhrung bhrăng, k’uốih bha li căh vêy t’mooi n’đoo tước đâu: “Đhăm k’tiếc quy hoạch đoọng ha vel bh’rợ nắc zăng k’tứi lâng đăn đhị zr’lụ đhanuôr ặt. Đhr’năng k’uốih bha li nắc dzợ choom tr’xin ha dợ bhrung bhrăng nắc căh choom t’bil lơi. Ha y chroo nắc ting bhrung bhrăng lấh mơ. Vel bh’rợ tr’nêng căh choom pa zưm pa dưr du lịch tu k’uốih lâng bhrung bhrăng lấh mơ.”

T’coóh Võ Đức Huy, Trưởng Ban k’đhợơng lêyvel bh’rợ Đá mỹ nghệ Non Nước đoọng năl, xoọc tr’nợơp, UBND thành phố Đà Nẵng bhrợ t’váih dự án nâu bấc bhlầng nắc ra pặ, quy hoạch bh’rợ tr’nêng, tệêm ngăn môi trường sinh thái đoọng ha đhanuôr vel bh ‘rợ tr’nêng lâng zr’lụ laliêm pr’hay Ngũ Hành Sơâyh dợ xoọc đâu ơy n’léh bấc rau căh liêm: “Quy hoạch âng vel bh’rợ tr’nêng xoọc đâu cắh liêm choom tu đhr’năng âng quỹ k’tiếc nắc ra pặ bh’rợ tr’nêng  nắc ếêh rau ra pặ ting kiêng đươi dua âmg đhanuôr. Ha dợ nâu kêi nắc ơy quy hoạch lứch, đui cơnh đhăm k’tiếc đong ặt cóh đếêc, cơnh choom bhrợ têng?”

Xọoc đâu UBND quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng xọoc pa zưm lâng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội bhrợ đề án ghít  bhlầng quy hoạch, bhrợ ta bhứah bh’rợ truyền thống coóch bọoc đhêl mỹ nghệ Non nước Ngũ Hành Sơn, cr’chăl 2 tước c’moo 2025, t’hước tước c’moo 2030. Ting đếêc, nắc bhrợ ta bhứah vel bh’rợ tr’nêng đăh đông nam âng phường Hòa Hải lâng ra pặ mơ 125 lô k’tiếc đoọng ha pêê pr’loọng đong bhrợ têng xoọc dzợ ặt cóh zr’lụ đhanuôr ặt ma mông./.

Nhếch nhác làng Đá mỹ nghệ Non nước

                               PV Phương Cúc/VOV miền Trung

Làng nghề Đá mỹ nghệ Non Nước nằm trong Khu di tích Danh thắng Ngũ Hành Sơn, quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng. Hiện vẫn còn hơn 100 hộ dân chưa chịu di dời đến vì cho rằng không phù hợp cho phát triển nghề. Nhiều người bỏ nghề chuyển sang làm việc khác.

Ông Phan Đức Lộc, chủ xưởng làm đá tại Làng nghề Đá mỹ nghệ Non Nước cho biết, sau 4 năm dời về đây, việc sản xuất, kinh doanh của gia đình ông gặp khó khăn. Gia đình ông gắn bó với nghề đá mỹ nghệ hơn 20 năm nay. Trước đây, sản xuất tại nhà, diện tích rộng nên làm ăn thuận tiện. Ông Lộc than thở, từ khi vào làng nghề, diện tích quá nhỏ, khiến việc đi lại, sản xuất trong xưởng rất bất tiện, nhiều thợ bỏ nghề: “Khó khăn trong việc sản xuất. Đi đứng, vận động không được. Vừa chật hẹp, thời tiết nóng bức nên mình khó mà hoạt động dễ dàng, dễ gây sức ép về sức khỏe.”

Hoạt động sản xuất đá gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến cuộc sống người dân và hoạt động du lịch của khu danh thắng Ngũ Hành Sơn. Từ năm 2008, UBND thành phố Đà Nẵng đã có quy hoạch làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước. Theo đó, thành phố quy hoạch xây dựng cơ sở mới rộng hơn 35 ha, cách chỗ cũ gần 1 km, thuộc địa bàn phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn. Đến nay, cơ sở này thu hút hơn 300 hộ vào sản xuất, mỗi hộ có xưởng sản xuất rộng 100 m2. Hiện vẫn còn hơn 100 hộ chưa chịu di dời đến cơ sở mới. Ông Nguyễn Vinh Thành, một trong những hộ không di dời tới làng đá cho biết, với diện tích phân lô như hiện nay chỉ phù hợp xây dựng nhà ở. Lại thêm làng đá hiện nay quá ô nhiễm, ảnh hưởng tới sức khỏe người làm nghề nên ông không dời vào làng nghề mới: “Sau khi bột đá thoát xuống dưới cống mà cống lại nhỏ và cạn, nếu làm tầm khoảng 4 đến 5 tháng sẽ đầy liền. Lúc đó, nước không thoát và chảy tràn ra đường. Thứ 2 nữa là xe chở đá, xe trung chuyển đồ đạc, xe cẩu,… mang theo đất đá mỗi khi tới mùa mưa thì bị lầy lội. Còn nếu như tới mùa nắng chỉ cần 1 chiếc xe chạy ngang qua thì bụi mù mịt, rất ô nhiễm.”

Ông Trần Văn Xuất, chủ cơ sở đá mỹ nghệ Xuất Ánh tại khu danh thắng Ngũ hành Sơn cho biết, mục đích của việc di dời các hộ làm đá tới làng nghề theo quy hoạch nhằm tránh gây ô nhiễm. Thế nhưng tại cơ sở mới, tình trạng nhếch nhác, ô nhiễm môi trường vẫn còn nhiều điều nhức nhối. Việc quy hoạch làng nghề giống như “đem con bỏ chợ”, khiến nhiều người bức xúc: “Bây giờ tập trung vào một làng nghề, đó là điều mà mình cảm nhận nó rất tốt, khỏi gây tiếng ồn, bụi bặm cho người khác. Nhưng mà ngược lại, khi lên làng nghề cấp cho tôi 100 mét vuông, tôi để 2 cục đá là hết chỗ rồi, không có chỗ làm nữa, quá chật! Nóng quá. Với thứ 2 nữa là họ làm không có quy hoạch, giống như “đem con bỏ chợ”. Đó là một trong những nguyên nhân khiến người thợ bỏ làng nghề.”

Ông Nguyễn Việt Minh, Chủ tịch Hội làng đá mỹ nghệ Non Nước cũng thừa nhận, việc xử lý mối quan hệ giữa  bảo tồn, phát triển làng nghề gắn với  khai thác các hoạt động du lịch là một yếu tố hết sức quan trọng. Khi Danh thắng Ngũ Hành Sơn được công nhận là di tích cấp quốc gia đặc biệt, đáng lẽ làng nghề này sẽ phát triển hơn nếu kết hợp tốt với du lịch. Nhưng thực tế cho thấy, làng nghề quá nhiều bụi, ồn ào, không một du khách nào lui tới đây: “Nói chung quỹ đất quy hoạch cho làng nghề cũng hơi chật và gần khu dân cư. Tiếng ồn thì còn có thể hạn chế được chứ bụi bặm thì không thể hạn chế được. Tương lai thì nó càng bị bụi, mình tránh bụi nhưng vào làng nghề thì lại thành tập hợp bụi lại. Làng nghề không thể kết hợp phát triển du lịch được vì ồn và bụi lắm.”

Ông Võ Đức Huy, Trưởng Ban Quản lý Làng nghề Đá mỹ nghệ Non Nước cho biết, ban đầu, UBND thành phố Đà Nẵng lập dự án này chủ yếu sắp xếp, quy hoạch bố trí công ăn việc làm, bảo đảm môi trường sinh thái cho người dân làng nghề và khu danh thắng Ngũ Hành Sơn nhưng hiện nay đã bộc lộ nhiều bất cập: “Quy hoạch của làng nghề hiện nay không phù hợp vì do thực tế của quỹ đất là bố trí công ăn việc làm chứ không phải bố trí theo nhu cầu, nguyện vọng của người dân. Nhưng bây giờ quy hoạch hết rồi, giống như lô nhà ở đó thôi, mình tính làm sao được nữa? Người nào ra người đấy hết rồi?”

Hiện UBND quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng đang phối hợp với Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội lập đề án chi tiết quy hoạch, xây dựng mở rộng làng nghề truyền thống điêu khắc đá mỹ nghệ Non nước Ngũ Hành Sơn, giai đoạn 2 đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030. Theo đó, sẽ mở rộng diện tích làng nghề về hướng đông nam của phường Hòa Hải với việc bố trí khoảng 125 lô đất cho các hộ sản xuất hiện còn ở trong khu dân cư./.