T’nơơm cao su vêy ta chô đơơng chóh cóh Sơn La lâng apêê tỉnh Tây Bắc tơợ c’moo 2008. Xoọc đêếc, t’nơơm chr’nóh n’nâu vêy ta xay moon nắc t’nơơm vêy bấc rau pr’đươi, n’jứah vêy chr’nắp ooy kinh tế, n’jứah bhrợ têng bh’rợ âng crâng phòng hộ zư lêy môi trường. Ting chrooi đoọng k’tiếc chóh cao su, đhanuôr nắc vêy bh’rợ tr’nêng nhâm mâng, thu nhập nhâm mâng… Ha dzợ, xang lấh 10 c’moo chóh t’nơơm cao su, bấc pr’loọng đong cóh Sơn La ắt lâng đhr’năng zr’nắh k’đháp tu cắh rau bơơn pay pa chô tơợ cao su lâng xoọc đâu k’rang nắc vêy cớ ng’đương r’rơơm tơợ chr’nóh n’nâu cắh? Chính quyền vel đong nắc bhrợ têng n’hau bêl đhanuôr xoọc chêếc rau đơ chr’nắp âng t’nơơm cao su? 

Cóh đhr’nong đong zir xrắh, ra hi, z’đâr đong muy n’đắh nắc ta taanh lâng cr’đe, muy n’đắh nắc lâng k’tiếc lâng đợ vôi ta bươl ty đanh, a moó Lò Thị Thuông, đhanuôr Thái, ắt cóh cr’noon Củ Pe, chr’val Mường Bon, chr’hoong Mai Sơn, Sơn La ta luôn xay moon: ha dang pr’loọng đong doọ ting đoọng k’tiếc chóh cao su, nắc ơy bơơn bhrợ têng đong t’mêê liêm nhâm đoọng ha apêê k’coon ắt, pr’ắt tr’mông doọ zr’nắh k’đháp cơnh xoọc đâu.

C’moo 2008, bêl chính quyền ta đang moon đhanuôr ting đoọng k’tiếc chóh t’nơơm cao su lâng rau liêm pr’hay cóh ha y chroo: vêy bh’rợ tr’nêng, thu nhập nhâm mâng; t’nơơm cao su nắc t’nơơm vêy chr’nắp ooy kinh tế bấc, pr’loọng đong nắc đơớh k’van k’bhộ… Xơợng cơnh đêếc, diíc điêl a moÓ ơy đoọng pazêng 1 héc ta k’tiếc ha rêê âng pr’loọng đong ting chóh cao su. 7-8 c’moo xang n’nắc 10- 11 c’moo đương lêy, tước nâu cơy, t’nơơm cao su nắc công cắh ơy ta đươi, cơnh đêếc nắc pr’loọng đong a moó cắh vêy ta đoọng muy đồng hân đoo, tu cơnh đêếc, pr’ắt tr’mông zr’nắh k’đháp pa bhlâng. K’nặ 1 c’moo n’nâu, k’diíc a moó công cắh dzợ bhrợ công nhân đoỌng ha công ty cổ phần cao su Sơn La tu lương pa bhlâng m’bứi, ting n’nắc cắh nhâm mâng; chr’na âng 5 cha nắc cóh pr’loong đong lâng zên học âng 3 p’nong k’coon xoọc đâu nắc lứch đương g’nưưm ooy bh’rợ lướt pa bhrợ đoọng ha apêê n’lơơng âng a nhii diíc điêl a moó: “Azi zr’nắh xr’dô pa bhlâng tu bơr pêê c’moo n’nâu chóh t’nơơm cao su. Tước nâu cơy azi cắh ơy bơơn chiết dzêết, tu ta luôn cóh bơr pêê c’moo ahay pr’loọng đong công cắh rau bơơn pay pa chô tơợ t’nơơm chr’nóh n’nâu. Cắh vêy k’tiếc đoọng ch’chóh, nâu cơy zập t’ngay azi nắc đhiệp lướt pa bhrợ đoọng ha apêê n’lơơng, zên công muy t’ngay đhiệp muy ha riêng a năm, đợ zên n’nâu nắc zập ha c’la cu a năm cha, ha dzợ nắc k’diíc, k’coon, học hành n’nâu n’tốh âng p’niên… ta bhúch bấc pa bhlâng.”

Diíc điêl a moó Lò Thị Thân, công cóh cr’noon Củ Pe công ơy lơi, cắh dzợ bhrợ công nhân đoọng ha công ty cổ phần cao su Sơn La tơợ 2 c’moo n’nâu. Đoọng pazêng 2 héc ta k’tiếc ting chóh cao su, lâng rơơm kiêng pr’ắt tr’mông doọ lấh zr’nắh k’đháp, c’moo tr’nơớp nắc dzợ vêy tơợ 2 tước 3 ức đồng muy c’xêê, đoo bêl t’nơơm cao su ga mắc, pr’loọng đong mơ dzợ bơr pêê ha riêng. Lâng nâu cơy bil lứch cr’noọ r’rơơm tơợ t’nơơm chr’nóh n’nâu, pr’loọng đong kiêng pay pa chô k’tiếc ơy ta đoọng, đoọng chóh a bhoo, a rong cơnh l’lăm ahay, vêy thu nhập nhâm mâng, pr’ắt tr’mông doọ dzợ lấh zr’nắh k’đháp. “Cóh tr’nơớp nắc moon t’nơơm cao su nắc t’bil ha ul pa xiêr đharứt, nắc nâu cơy đhanuôr dưr đharứt lứch. Nâu cơy đhanuôr cóh cr’noon ngai công kiêng công ty pa chô k’tiếc đoọng ha đhanuôr chóh cà phê, chóh a rong a năm.”

Lâng pazêng pr’loọng đong đhanuôr chóh cao su ơy vêy ta đoọng chiết dzêết, đhr’năng công cắh lấh mơ liêm choom. T’coóh Bạc Cầm Sươn, ắt cóh cr’noon Hụm, chr’val Mường Khiêng, chr’hoong Thuận Châu nắc muy cóh pazêng pr’loọng đong bơơn chiết dzêết cao su cóh k’zệt c’moo ting chóh bhrợ cao su. Hân đhơ cơnh đêếc, cóh pazêng c’moo tr’nơớp tơớp chiết, zập c’xêê pr’loọng đong đoo bơơn pay pa chô 1,5 tạ dzêết cao su. Lâng chr’nắp 3,7 ức đồng muy tạ dzêết cơnh xoọc đâu, zập c’xêê a đoo bơơn pay pa chô đhiệp 600 r’bhâu đồng, pác zên bảo hiểm, a đoo nắc dzợ bơơn pay pa chô mơ 300 r’bhâu đồng. Pr’loọng đong vêy 5 cha nắc manuýh, lâng đợ thu nhập n’nâu, nắc a đoo cắh n’năl chêếc mamông cơnh ooy. Ađoo xay moon, bấc pr’loọng đong cóh bhươl cr’noon cắh dzợ lướt chiết dzêệt cao su nắc lứch pa bhrợ cóh lơơng, tu lướt pa bhrợ cóh lơơng nắc công bơơn tơợ 150 tước 200 r’bhâu đồng muy cha nắc cóh muy t’ngay. Ha dzợ cơnh đhr’năng n’nâu, a đoo lâng đhanuôr cóh cr’noon cắh dzợ ngai kiêng chóh t’nơơm cao su: “Nắc đhiệp n’năl đương ooy cr’chăl chr’nắp âng dzêết cao su dzoóc dal, chr’nắp cơnh xoọc đâu ng’moon la lua câl nắc cắh vêy ngai kiêng lướt pa bhrợ, lướt bhrợ rau lơơng nắc k’tiếc cậ cắh vêy, lứch lướt pa bhrợ ooy lơơng, acu t’coóh đhur nắc cắh dzợ mặ lướt.”

Bơơn n’năl, đoọng zúp zooi đhanuôr chrooi đoỌng k’tiếc chóh cao sy vêy p’xoọng pr’đơợ pa liêm pa crêê pr’ắt tr’mông, t’ngay 18 c’xêê 3 c’moo 2011, HĐND tỉnh Sơn La ơy bhrợ têng Nghị quyết số 363 ooy chính sách pa dưr t’nơơm cao su cóh zr’lụ. Ting cơnh Nghị quyết n’nâu, pazêng cha nắc manuýh, pr’loọng đong ting đoọng k’tiếc chóh cao su, nắc cắh zập muy héc ta cắh cậ lấh 1 héc ta, nắc cắh vêy manuýh pa bhrợ ting bhrợ têng công nhân đhị Công ty Cổ phần Cao su Sơn La nắc vêy ta zúp zooi ooy zên pa dưr bh’rợ tr’nêng lâng pa choom bh’rợ tr’nêng, xăl bh’rợ tr’nêng, lâng đợ zên mơ 3 ức đồng muy héc ta cóh muy c’moo ha muy pr’loọng đong cóh cr’chăl 7 c’moo đoọng cân phân bón, m’ma chr’nóh chr’bêết, bh’năn băn bêl cắh vêy thu nhập tơợ t’nơơm cao su… Hân đhơ cơnh đêếc, tước nâu cơy nắc 8 c’moo xang bêl Nghị quyết vêy ta bhrợ têng, bấc zr’lụ, đhanuôr nắc cắh bơơn đớp đợ rau zúp zooi n’nâu.

T’coóh Lò Văn Thuận, Chủ tịch UBND chr’val Mường Khiêng, chr’hoong Thuận Châu prá: “Ting cơnh xa nay ơy xay moon tước ooy đhanuôr; ha dzợ cóh rau la lua cậ tước nâu cơy nắc đhanuôr ơy đương 8- 9 c’moo, nắc cắh ơy vêy ta zúp zooi ting cơnh xa nay Nghị quyết 363, đhanuôr zr’nắh xr’dô pa bhlâng. Tu cơnh đêếc, chr’val công rơơm kiêng cấp m’piing k’rang, bhrợ t’váih rau liêm crêê lấh mơ dzợ ooy bh’rợ xay bhrợ chính sách zúp zooi n’nâu.”

K’zệt c’moo ng’đương, ắt mamông cóh crâng cao su, nắc rau liêm choom ooy kinh tế nắc cắh ng’bơơn lêy; bấc pr’loọng đong ơy chiết dzêệt lâng rau liêm choom m’bứi bhlâng; cắh cậ t’nơơm cao su k’nặ 10 c’moo nắc công cắh ơy chiết pay dzêết. ơy cơnh đêếc, đhanuôr cóh bấc zr’lụ công cắh ơy bơơn đớp rau zúp zooi hân đoo tơợ chính quyền, nắc chính sách zúp zooi ơy ta bhrợ têng xang tơợ đanh. Rau la lua n’nâu xoọc bhrợ ha đhanuôr chóh cao su Sơn La cắh dzợ đớc loom lâng t’nơơm chr’nóh vàng bhoóc n’nâu bêl pr’ắt tr’mông âng apêê đoo zr’nắh xr’dô pa bhlâng, bấc ngai dưr moon: t’nơơm cao su t’viêng, nắc lang đay cắh t’viêng!

Về đâu cao su Sơn La ?

                                                                 Tuyết Lan- Thu Thùy

Cây cao su được đưa về trồng ở Sơn La và các tỉnh Tây Bắc từ năm 2008. Khi ấy, loại cây này được đánh giá là cây đa mục đích, vừa có giá trị kinh tế cao, vừa thực hiện nhiệm vụ của rừng phòng hộ bảo vệ môi trường. Tham gia góp đất trồng cao su, người dân sẽ có việc làm ổn định, thu nhập bền vững… Thế nhưng, sau hơn 10 năm phát triển cây cao su, không ít gia đình ở Sơn La lâm vào tình cảnh khốn đốn vì thất thu từ cao su và hiện đang trăn trở có nên tiếp tục chờ đợi từ loại cây này ? Chính quyền địa phương sẽ làm gì khi người dân đang loay hoay về giá trị cây cao su ?

  Trong căn nhà sàn tuyềnh toàng, trống hoác, tường nhà bên vách liếp, bên tường đất với những vệt vôi cũ kỹ, chị Lò Thị Thuông, dân tộc Thái, người dân ở bản Củ Pe, xã Mường Bon, huyện Mai Sơn, Sơn La không thôi phàn nàn: Phải chi gia đình không tham gia góp đất trồng cao su, thì chắc đã làm được nhà đàng hoàng cho các con ở, cuộc sống không túng thiếu như hiện nay.

Năm 2008, khi chính quyền vận động người dân tham gia góp đất trồng cây cao su với viễn cảnh tươi sáng: có việc làm, thu nhập ổn định; cao su là cây có giá trị kinh tế cao, gia đình sẽ nhanh chóng khấm khá…Nghe thế, vợ chồng chị đã góp toàn bộ 1 héc ta diện tích đất nương của gia đình trồng cao su. 7 - 8 năm rồi 10 - 11 năm mòn mỏi, cho đến nay, cây cao su vẫn chưa được khai thác, đồng nghĩa với việc gia đình chưa được chia một đồng lợi nhuận nào, vì thế, cuộc sống rất khó khăn. Gần 1 năm nay, chồng chị cũng bỏ không làm công nhân cho công ty cổ phần cao su Sơn La nữa vì lương rất thấp, lại bấp bênh; cả nhà 5 miệng ăn cùng chi phí học hành cho 3 con giờ chỉ trông chờ vào tiền công thuê mướn qua ngày của vợ chồng chị. “Chúng tôi quá khổ vì mấy năm nay trồng cây cao su. Đến nay chúng tôi chưa được cạo mủ, và suốt mấy năm qua gia đình cũng chưa có tí lợi ích kinh tế nào từ cây này. Không có đất để trồng cấy, bây giờ hàng ngày chúng tôi chỉ biết đi làm thuê làm mướn, tiền công mỗi ngày được 1 trăm nghìn, nhưng số tiền này coi như chỉ đủ bản thân mình ăn, còn chồng còn con, học hành này nọ của bọn trẻ… thiếu thốn lắm.”

Vợ chồng chị Lò Thị Thân, cùng bản Củ Pe cũng đã bỏ, không còn làm công nhân cho công ty cổ phần cao su Sơn La từ 2 năm nay. Góp toàn bộ 2 héc ta đất trồng cao su, những mong cuộc sống sẽ đỡ vất vả, năm đầu còn được 2 đến 3 triệu 1 tháng, nhưng khi cây cao su khép tán, mỗi tháng chỉ còn vài trăm nghìn đồng. Nay “vỡ mộng” về thứ cây này, gia đình chỉ muốn lấy lại phần đất đã góp để canh tác ngô, sắn như trước, có thu nhập đều đều, cuộc sống đỡ vất vả: “Ban đầu thì bảo là cao su xóa đói giảm nghèo, nhưng bây giờ dân càng nghèo xuống. Bây giờ bà con trong bản ai cũng muốn công ty trả đất cho bà con trồng cà phê, trồng sắn ăn thôi”.

Với các hộ dân cao su đã cho khai thác mủ, tình cảnh cũng không mấy khả quan. Ông Bạc Cầm Sươn, ở bản Hụm, xã Mường Khiêng, huyện Thuận Châu là một trong những hộ được khai thác mủ sau hàng chục năm gắn bó với cây cao su. Tuy nhiên, trong năm đầu khai thác này, bình quân mỗi tháng, gia đình ông thu được 1,5 tạ mủ cao su. Với giá 3,7 triệu đồng một tạ mủ như hiện nay, bình quân mỗi tháng, ông chỉ được thu 600 nghìn đồng, trừ tiền nộp bảo hiểm, ông còn nhận về ngót nghét 300 nghìn đồng. Nhà có 5 nhân khẩu, với mức thu này, ông không biết sống bằng cách nào. Ông cho biết, nhiều hộ ở bản ông đã không đi cạo mủ cao su nữa mà đi làm thuê ở ngoài, vì ít nhất đi làm thuê cũng được từ 150 đến 200 nghìn đồng một người một ngày. Nếu cứ tình cảnh này, ông và bà con trong bản không mấy ai còn mặn mà với cây cao su: “Chỉ có trông chờ giá cao su cao lên, giá như thế này nói thật sự là không ai muốn đi làm đâu, đi làm cái khác thì hết đất rồi, đi làm thuê nơi khác thì già rồi không đi xa được.”

Được biết, để giúp người dân góp đất trồng cao su có thêm điều kiện trang trải cuộc sống, ngày 18 tháng 3 năm 2011, HĐND tỉnh Sơn La đã ban hành Nghị quyết số 363 về chính sách phát triển cây cao su trên địa bàn. Theo Nghị quyết này, các cá nhân, hộ gia đình tham gia góp đất trồng cây cao su, nhưng không đủ 1 ha hoặc trên 1 ha, nhưng không có lao động tham gia làm công nhân tại Công ty Cổ phần Cao su Sơn La được hỗ trợ về vốn phát triển sản xuất và đào tạo chuyển đổi ngành nghề, với mức 3 triệu đồng/ha/năm/hộ trong thời gian 7 năm để mua phân bón, giống cây lương thực, hoa màu, hỗ trợ chăn nuôi gia súc, gia cầm khi chưa có thu nhập từ cây cao su… Tuy nhiên, đến nay đã là 8 năm sau khi Nghị quyết được ban hành, không ít vùng, bà con vẫn chưa được nhận khoản hỗ trợ này. Ông Lò Văn Thuận, Chủ tịch UBND xã Mường Khiêng, huyện Thuận Châu cho biết: “Theo chủ trương đã tuyên truyền đến bà con nhân dân; mà thực tế đến thời điểm bây giờ thì bà con đã trồng được 8-9 năm rồi, nhưng chưa được hỗ trợ theo tinh thần Nghị quyết 363, bà con rất khó khăn. Vì vậy, xã cũng mong cấp trên quan tâm, tạo điều kiện hơn nữa về việc thực hiện chính sách hỗ trợ này.”

Hàng chục năm chờ đợi, sống mỏi mòn dưới tán cao su, nhưng hiệu quả kinh tế vẫn còn ở tương lai xa; nhiều chỗ cho khai thác với năng suất thấp; hoặc cây cao su đã gần 10 năm tuổi vẫn chưa khai thác được. Đã thế, người dân nhiều vùng vẫn chưa được nhận khoản hỗ trợ nào từ chính quyền, trong khi chính sách hỗ trợ đã ban hành từ lâu. Thực tế này đang khiến người trồng cao su Sơn La hao mòn niềm tin với thứ cây “vàng trắng” này khi họ đang “sống dở, chết dở”, không ít nhiều người thốt lên: “Cây cao su xanh, nhưng đời mình không xanh”!