Cóh đhr’nong đong ga mắc âng t’coóh Y Bhiâo Mlô ( Aê Hiêm), ặt cóh vel Tring 2, phường An Lạc, thị xã Buôn Hồ, tỉnh Đắk Lắk, bấc râu zợ chr’nắp, ga mắc k’tứi la lay mơ bơơn ra pặ liêm ta níh. Vêy bêệ đớc n’noóh, vêy bêệ đoọng đớc bhrợ n’dza. T’coóh Y Bhiâo Mlô đoọng năl, nâu đoo nắc đợ zợ âng pr’loọng đong dzợ bơơn zư đớc lâng pay câl cớ tơợ đha nuôr cóh apêê vel bhươl; muy bêệ chr’nắp tơợ 200 r’bhâu đồng - 1 ức đồng ( tr’xăl ma mơ chr’nắp nag p’nong c’roóc). L’lăm a hay, cóh apêê vel bhươl, zợ chr’nắp dzợ vêy bấc, n’dhơ cơnh đêếc, xoọc đâu cơnh lâng râu bil pật âng apêê đhr’niêng bh’rợ ty đanh lâng đhr’năng pa câl cr’van ty cóh muy bơr đhị, đợ zợ chr’nắp ty ting t’ngay ting pr’hắt, bấc bêl kiêng câl công cắh vêy: “Cóh đong cu công bơơn vêy 4-5 râu zợ, cơnh lâng bấc dâng lấh 20 bêệ, cóh đêếc vêy bấc bêệ t’mêê pay câl. Đợ zợ chr’nắp, zợ ty nắc t’mêê bơơn câl. Ha dợ apêê zợ âng a hay cóh lang a mế a ma đớc đoọng, cắh pr’đoọng zêng u roóh bêl c’moo 1977. Nâu câi pr’hắt bhlâng, kiêng câl công cắh vêy đoọng câl. Cơnh nâu câi, ha dang lêy vêy ngai pa câl nắc a zi đơớh pay câl, tu pa bhlâng kiêng, kiêng zư đớc cr’van jập chr’nắp âng acoon cóh, nắc dzợ đươi dua cóh bấc g’lúh bhuốih cáih dzợ, cắh choom lơi jợ đợ đhr’niêng bh’rợ bhuốih cáih n’nâu, lâng nắc dzợ zư đớc đoọng ha ca coon cha chau brương tr’nu đoọng apêê đoo vêy râu bơơn ộm n’dza, đươi dua cơnh a zi xoọc đươi dua.”

Ma nứih Êđê pác lêy zợ dưr váih 4 râu bha lâng: zợ Túk, zợ Tang, zợ Ba, zợ Bô. Lấh n’nắc dzợ vêy zợ Jăn, zợ Duê, zợ Kriăk… tu vêy bấc c’bhúh vel đong, tu cơnh đêếc, bấc bêl mr’đoo râu zợ, n’đhang vêy cơnh t’đang moon la lay râu. L;lăm a hay, bh’rợ tr’đoọng zợ bơơn pa châng lâng cr’van âng pr’loọng đong, cơnh a óc, c’roóc, t’rí. Cóh apêê râu zợ, zợ Tuk nắc râu chr’nắp bhlâng, nắc chr’nắp ma mơ lâng 1 p’nong ruốih, cắh cậ 8 p’nong t’rí. Râu đâu nắc buôn đươi dua cóh bhiệc bhan chr’nắp, vêy p’nong a óc conh bha lếch đoọng bhuốih ga mắc tơợ 50 kg nắc a tếh.

T’coóh Y Blih Mlô, ặt cóh vel Pưk Prong, chr’val Êa h’ning, chr’hoong Cư Kuin đoọng năl, zợ cắh muy pr’đươi chr’nắp, nắc dzợ cr’van k’rong đớc âng pr’loọng đong, đh’năng đăng ooy râu ca van ma bhuy âng pr’loọng đong. Nắc râu pr’đươi buôn toom ha ngai bhrợ lệt xa nay âng vel, pa nooi cóh xay xơ, lâng nắc cr’van đoọng pác đoọng ha ngai cắh dzợ ma mông. Tu cơnh đêếc đong ngai bh’nhăn bấc zợ nắc bh’nhăn ca van ca bhố zấp ngai chăp lêy: “Tơợ lang a dích a bhướp a hay nắc zợ Tuk bơơn lêy nắc râu chr’nắp bhlâng,  nắc muy pr’loọng đong ngai ca van vêy váih, đong đha rựt tơợ u vêy, apêê đoo pay câl bil tước 5 p’nong t’rí vêy bơơn muy bêệ zợ, vêy bêl xăl muy p’nong ruốih nắc vêy muy bêệ zợ. Tu cơnh đêếc đong đha rựt cắh mặ câl, nắc muy đong ca van vêy mặ câl, nắc đoo bơơn lêy đợ ma nứih chr’nắp ma bhuy. Đong ngai bh’nhăn ca van bh’nhăn bấc zợ, pa đhang moon cơnh cóh vel zi, đong ngai bấc bhlâng vêy tước 12 bêệ zợ, nắc mơ bấc bhlâng, cơnh đong n’lơơng nắc vêy tơợ 1-2 beệ a năm.”

Cơnh lâng ma nứih Êđê, đh’rứah lâng chiing, zợ nắc râu cr’van cắh choom cắh vêy cóh bh’rợ bhuốih. Tu zợ buôn bhrợ n’dza, nắc pr’ộm đoọng ha bhô dang lâng đươi dua cóh bh’rợ tr’nêng za zum âng vel. Nâu đoo công nắc râu đoọng ặt bhrợ lâng a bhô dang, pa cắh văn hóa liêm pr’hay âng ma nứih Êđê. A moó H’Chi Niê, ặt cóh vel  Akó Siêr, phường Tân An, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk đoọng năl: “Ting đhr’niêng âng ma nứih Êđê, nắc zợ buôn đươi đoọng úh n’dza, muy râu pr’ộm đoọng bhrợ ha bhiệc bhan chr’nắp, bhiệc bhan xay xơ, bhiệc bhan moọt đong t’mêê.”

  Đoọng bhrợ t’váih n’dza yêm đoọng ha t’mooi ộm, cắh cậ bhuốih cắh nắc muy cr’chăl bhrợ k’đháp, cơnh lâng bấc hưn bh’rợ ga lêêh. Muy râu zợ đoọng bhrợ n’dza nắc đoọng đươi dua apêê bhiệc bhan la ay râu. T’coóh Y Bhiâo Mlô, zợ bh’nhăn chr’nắp  nắc đoọng đươi dua đoọng ha bhiệc bhan chr’nắp, đoọng t’mooi chr’nắp ộm: “Ma nứih Êđê tơợ a hay âi ma úh bhrợ n’dza đoọng đươi dua, zợ nắc muy buôn bhrợ n’dza. Zợ vêy bấc râu, công cắh mặ dáp pa lứch, choom dáp tước zợ Ba, zợ Ba Theng, Zợ Duê, Zợ Tang,… pa bhlâng bấc, muy râu zợ nắc buôn đoọng đươi muy bhiệc bhan la lay râu. Zợ chr’nắp nắc đươi dua cóh bêl bh’rợ chr’nắp, zợ k’tứi, cắh lấh chr’nắp nắc buôn đươi dua cốh bhrợ cắh lấh chr’nắp.”

Nâu câi, tu cr’đơơng âng râu hr’lúc văn hóa, bh’rợ pa câl đươi dua  zợ dăng cóh pr’ặt tr’mông âng ma nứih Êđê cắh dzợ bấc cơnh a hay. N’dhơ cơnh đêếc, cóh bấc g’lúh bhiệc bhan âng đha nuôr cắh choom cắh vêy n’dza – pr’ộm bơơn đớc đhị apêê zợ chr’nắp. Nắc đoo bh’rợ zư đớc c’léh văn hóa ty đanh liêm pr’hay âng ma nứih Êđê moon la lay, ma nứih Tây Nguyên moon za zum./.

Giá trị của ché trong đời sống của người Êđê

                                            PV H Xíu

Trước kia người Êđê theo tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh, nên có rất nhiều nghi lễ cúng liên quan đến nông nghiệp và vòng đời người. Trong quá trình thực hành các lễ thức, có một hiện vật không thể thiếu, đó là ché rượu cần. Đối với nhiều người Êđê, ché không đơn thuần chỉ là vật dụng, mà còn mang tính thiêng, là phương tiện giao lưu, gắn kết cộng đồng, dòng tộc.

Trong ngôi nhà dài của gia đình ông Y Bhiâo Mlô (aê Hiêm), ở buôn Tring 2, phường An Lạc, thị xã Buôn Hồ, tỉnh Đắk Lắk, nhiều loại ché quý,  kích cỡ khác nhau được xếp ngay ngắn. Có chiếc để trống, có chiếc đang dùng để ủ rượu cần. Ông Y Bhiâo Mlô cho biết, đây là những chiếc ché của gia đình còn lưu giữ và mua lại được từ người dân ở các buôn; mỗi chiếc có giá từ vài trăm nghìn đến vài chục triệu đồng (đổi ngang giá trị một con bò). Trước đây, ở các buôn làng, ché quý còn khá nhiều, tuy nhiên hiện nay, với sự mai một của các lễ nghi truyền thống và tình trạng buôn bán cổ vật ở một số nơi, những chiếc ché quý ngày càng trở nên hiếm hơn, nhiều khi muốn mua cũng không có: “Trong nhà tôi thì cũng được 4-5 loại ché với khoảng hơn 20 chiếc, trong đó có nhiều cái mới mua lại. Những ché quý, ché cổ như ché Tang thì mới mua sắm lại đây thôi. Còn những ché ngày xưa từ thời cha mẹ để lại thì không may bị cháy hết từ hồi năm 1973. Bây giờ hiếm lắm, có muốn mua cũng không có mà mua đâu. Như giờ mà thấy ai bán thì chúng tôi sẵn sàng mua về liền bởi vì cần lắm, muốn gìn giữ lại tài sản quý của dân tộc mình, rồi còn sử dụng trong các nghi lễ cúng nữa, không thể bỏ những lễ tục, lễ cúng này được, với lại còn phải gìn giữ cho con cháu sau này để chúng nó còn có cái mà tiếp tục ủ rượu cần, sử dụng như bây giờ chúng tôi đang dùng.”

Người Êđê phân biệt ché thành bốn loại chính là: ché Tuk, ché Tang, ché Ba, ché Bô. Ngoài ra còn có các loại ché Jăn, ché Duê, ché Kriăk, … Do có nhiều nhánh địa phương, nên đôi khi cùng một loại ché nhưng lại có tên gọi khác nhau. Trước đây, việc trao đổi ché được tính bằng các sản vật của gia đình như heo, bò hoặc trâu. Trong các loại ché, ché Tuk là quý nhất, phải đổi ngang 1 con voi hay 8 con trâu. Loại này chỉ sử dụng trong các lễ nghi quan trọng, có con vật hiến sinh từ heo đực thiến 50kg trở lên.

Ông Y Blih Mlô, ở buôn Pưk Prong, xã Ea H’ning, huyện Cư Kuin cho biết, ché không chỉ là đồ đựng đắc dụng mà còn là tài sản tích lũy của gia đình, thước đo về sự giàu có và uy lực. Nó là hiện vật nộp phạt với những ai vi phạm luật tục của cộng đồng, sính lễ trong cưới hỏi, của hồi môn cho con cái và là tài sản chia cho người quá cố. Do đó, nhà nào càng có nhiều ché thì càng giàu có và được xem trọng: “Từ thời ông bà mình ngày xưa thì ché Tuk được coi là giá trị nhất, phải gia đình nào giàu có mới có, chứ nhà nào nghèo thì không có đâu, người ta mua đổi phải bằng 5 con trâu mới được 1 ché, có khi đổi 1 con voi mới được một ché nên nhà nghèo không mua được, chỉ có nhà giàu mới đủ tài sản để mua, đó được coi là những người có uy tín, chức vị. Nhà ai càng giàu có thì càng có nhiều ché, ví dụ như trong buôn chúng tôi nhà nào nhiều nhất là có tới 12 chiếc ché, đó là nhiều lắm rồi, còn lại mỗi nhà có từ 2-3 ché thôi.”

Đối với người Êđê, cùng với chiêng, ché là một hiện vật không thể thiếu trong các lễ cúng. Bởi ché thường dùng để ủ rượu cần, là thức uống để dâng lên thần linh và dùng trong các sinh hoạt cộng đồng. Đây cũng là một phương tiện để giao tiếp với thần linh, thể hiện bản sắc và văn hóa của người Êđê. Chị H Chi Niê, ở buôn aKó Siêr, Phường Tân An, Tp.Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk cho biết: “Theo phong tục của người Êđê thì ché thường dùng để nấu rượu cần, loại rượu được dùng cho các dịp lễ, tiệc quan trọng, lễ cúng vòng đời người, lễ nghi nông nghiệp hoặc lễ mừng nhà mới.”

Để làm ra một ché rượu cần ngon đãi khách hay dâng cúng là cả một quy trình ủ rượu công phu, với nhiều công đoạn tỉ mỉ. Mỗi loại ché ủ rượu dùng vào những dịp khác nhau. Theo ông Y Bhiâo, ché càng quý thì dùng ủ rượu cho những dịp lễ nghi quan trọng, để thiết đãi khách quý: “Người Êđê từ xưa tự nấu rượu cần để sử dụng, ché thì chủ yếu để ủ rượu cần thôi. Ché có rất nhiều loại, cũng không thống kê hết được, có thể kể đến như ché Ba, ché ba theng, ché Duê, ché tang, ché bô, … rất là nhiều, mỗi loại ché thì lại được dùng cho một dịp khác nhau, ché quý có giá trị lớn thì dùng cho những dịp lớn, quan trọng, ché nhỏ, ít giá trị hơn thì dùng cho các dịp ít quan trọng hơn.”

Ngày nay, do ảnh hưởng của sự giao thoa, tiếp biến văn hóa, việc mua bán, trao đổi và sử dụng ché trong đời sống người Êđê không còn phổ biến như trước. Tuy nhiên trong các lễ hội và sinh hoạt cộng đồng của bà con không thể thiếu vắng rượu cần – loại thức uống được đựng trong những chiếc ché quý. Đó chính là sự gìn giữ, bảo tồn nét văn hóa cổ truyền tốt đẹp của người Êđê nói riêng, người Tây Nguyên nói chung./.