Cóh bha ar xrắ tr’nơợp âng c’bhúh bha ar xrắ “ Cao su Sơn La chô ha ooy?”, cơnh lâng pr’đớc “ Cao su Sơn La: Tơơm t’viêng n’đhang lang ma nứih vêy t’viêng?” a zi âi xay trúih đhr’năng pr’ặt tr’mông zr’nắh k’đháp âng bấc pr’loọng đha nuôr Sơn La xang 10 c’moo chroi đoọng k’tiếc chóh cao su. Lâng tước cr’chăl xoọc đâu, tỉnh Sơn La vêy lấh 6.000 hécta tơơm cao su, cóh đêếc muy pâng âi choom chiết pay dzêệt, đợ crâng cao su âi dưr váih cóh bấc vel đong âng tỉnh Sơn La. N’đhơ cơnh đêếc, bh’nơơn âng tơơm chr’nóh n’nâu cơnh lâng đha nuôr da ding ca coong Sơn La xoọc nắc t’rúih choom bơơn ha lỵ lêy, xay moon la lua lâng vêy c’lâng bh’rợ bhrợ bhr’lậ. Cóh brương tr’nu âng tơợ cao su cóh vel đong Sơn La ng’cơnh, pr’ặt tr’mông đha nuôr zr’lụ chóh cao su ng’cơnh? Đha nuôr lâng pr’zớc xơợng bha ar xrắ g’lúh 2 cơnh lâng pr’đớc “ C’lâng bh’rợ n’đoo đoọng trứah bhr’lậ zr’nắh k’đháp ha cao su Sơn La?”

Ting cơnh râu xay moon âng Công ty Cổ phần Cao su Sơn La đơơng đoọng, c’moo 2018, 888/1.184 công nhân vêy váih lương tơợ 2 ức đồng nắc a tếh;  đợ apêê n’lơơng n’đhơ vêy cóh c’bhúh nắc công nhân n’dhang cắh lướt pa bhrợ, tu cơnh đêếc cắh vêy lương. Acoon số n’nâu đoọng lêy, 1/3 công nhân âng công ty cắh lướt pa bhrợ, nắc đoo muy đhr’năng choom bơơn ha lỵ lêy xay moon bêl đhr’năng la lua cr’noọ bhrợ têng âng đha nuôr nắc pa bhlâng dal? Prang tỉnh Sơn La xoọc vêy 7.210 pr’loọng đha nuôr chroi đoọng k’tiếc chóh cao su, cóh đêếc vêy k’noọ 900 cha nắc vêy râu pa chô tơợ 2 ức đồng, mơ dzợ nắc vêy pa chô ng’cơnh, pr’ặt tr’mông âng đha nuôr ng’cơnh? P’căn Lò Thị Thân, muy pr’loọng đong chroi đoọng k’tiếc chóh cao su đhị vel Củ Pe, chr’val Mường Bon, chr’hoong Mai Sơn đoọng năl: “Công ty chroót đoọng zên lương hắt bhlâng. Đha nuôr zi buôn lướt câl nợ ch’na đh’nắh, bêl chroót  nắc chroót lâng lãi. Bêl váih lương, vêy ngai cắh vêy bh’rợ tr’nêng nắc đhêêng bơơn chroót 200, 300 r’bhâu đồng muy c’xêê a năm, đợ zên n’nâu cắh záp đoọng câl ch’nêếh cha, hâu moon râu lơơng cậ. Tu cơnh đêếc, ngai công t’ơớh, nắc muy kiêng lơi tơơm cao su. Cắh dzợ kiêng bhrợ.”

Bâsc c’mooo tơợp chóh cao su, công ty cổ phần cao su Sơn La vêy 3.285 công nhân, n’đhang tước đâu k’noọ 1.300 công nhân dhêy bh’rợ.  Công ty xay moon nắc tu trơ bh’rợ đong, xăl bhrợ bh’rợ n’lơơng… Đhr’năng la lya phóng viên prá xay lâng bấc công nhân zước đhêy bh’rợ, apêê đoo zêng moon: Bêl tơơm cao su t’boọ p’têệt đoong, bh’rợ zư x’mir lêy đăn cơnh cắh vêy, mr’cơnh lâng bh’rợ t’ngay pa bhrợ công cắh, tu cơnh đêếc râu pa chô cóh c’xêê nắc đhêêng bơr pêê r’bhâu đồng.

Prá xay ooy râu đâu lâng bh’cộ chr’hoong Mai Sơn, t’coóh Hà Văn Bình, Phó Chủ tịch UBND chr’hoong Mai Sơn đoọng năl: Đhr’năng pr’ặt tr’mông âng bấc pr’loọng đong dzợ zr’nắh k’đháp, chr’hoong âu xay trúih p’too moon đha nuôr đoọng k’rêêm ặt bhrợ lâng tơơm cao su, đh’rứah lâng xay moon apêê c’lâng bh’rợ đoọng zooi đha nuôr: “Xay bhrợ râu đâu cắh vêy nắc muy Công ty cổ phần cao su Sơn La, đhêêng cơnh chrhoong, chr’val, đha nuôr công choom xay bhrợ, nắc kiêng vêy râu pa zum bhrợ đoọng dhd’rứah vêy c’lâng bh’rợ liêm bhlâng, đơớh yêm têêm pr’ặt tr’mông ha đha nuôr. A zi nắc t’bhlâng bhrợ pa liêm bh’rợ xay trúih p’too moon, k’dhơợng nhâm râu yeem têêm, zư đớc nang chr’nóh, p’too moon đha nuôr xơợng bhrợ chủ trương chính sách âng Đảng, Nhà nước cốh bh’rợ xay bhrợ bh’rợ tr’nêng.  Pa bhlâng nắc đh’rứah lâng zấp cấp, zấp ngành k’rang tước đoọng xay bhrợ xa nay ooy pr’ặt tr’mông ha đha nuôr, pa bhlâng nắc công nhân cao su.”

Cơnh lâng apêê zr’lụ vêy pr’đơợ pa dưr kinh tế cơnh Quỳnh Nhai, Mường La… đươi vêy a bóc k’ruung Đà đoọng pa dưr bh’rợ băn pa dưr cr’van cóh đác, nắc đha nuôr chroi đoọng k’tiếc chóh cao su, apêê đoo công dzợ mặ ặt ma mông. Cơnh đêếc,  dzợ đợ zr’lụ đha nuôr chroi đoọng lứch k’tiếc ooy chóh cao su nắc apêê đoo n’hâu bhrợ đoọng vêy râu pa chô bêl apêê tơơm cao su cắh âi vêy dzêệt, cắh cậ chr’nắp dzêệt cắh liêm cơnh xoọc đâu? Cơnh lâng đha nuôr da ding ca coong, đha nuôr lóoih lâng bh’rợ pay pa chô zấp c’moo mr\cơnh, đợ đhăm n’nâu beel a hay chóh bhoo, a rong, p’lêê p’coo… công đoọng pa chô mr’cơnh cơnh đêếc. Ha dợ nâu câi m’zệt c’moo âi lấh, m’zệt c’moo ặt ma mông lâng tơơm cao su n’đhang tr’mông tr’méh công dzợ ặt k’đháp xr’ngat, k’rong c’bơớch cắh vêy, đươi dua coh pr’ặt tr’mông zấp t’ngay công cắh, cơnh đêế ng’cơnh đoọng cao su chô đơơng râu mâng loom, vêy p’rơơm cóh brương tr’nu ha pêê đoo, đoọng choom t’bhlâng đương kía?

T’coóh Hồ Anh Đức, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Cao su Sơn La đoọng năl: Lấh apêê c’mô tr’nơợp zooi đoọng zên ha đha nuôr băn c’roóc, chóh tơơm chr’nóh đệ t’ngay c’chăl cao su cắh âi vêy đoong, xoọc đâu, Công ty zooi đoọng p’xoọng ha muy g’lúh chiết dzêệt trnơợp nắc 50 r’bhâu đồng lâng xoọc pa chắp ch’mêệt lêy đơơng âng tơơm c’nươu chóh cóh n’dúp nang cao su. Apêê c’lâng bh’rợ zooi đoọng n’lơơng, công ty xoọc pa chắp ch’mêệt lêy; đh’rứah lâng xay moon cơnh lâng Tập đoàn cao su Việt Nam lâng apêê Bộ, ngành crêê tước đoọng zooi đha nuôr: “Công ty pa zum lâng UBND chr’hoong, chr’val t’bhlâng xay trúih, p’too moon đha nuôr, râu bơr nắc vêy c’lâng bh’rợ chóh c’chăl lâng zooi đoọng ha đha nuôr cóh c’moo tr’nợơp tơợp bhrợ têng cắh âi vêy bấc. Râu pêê nắc xay trúih p’too moon bhrơợng lấh mơ, cốh bêl zr’nắh k’đháp nắc công ty công âi p’zay zooi đoọng đha nuôr zr’lụ chóh cao su zr’nắh k’đháp. Pa bhlâng rơơm bấc c’moo t’tun bhlưa Công ty lâng Ủy ban nhân dân tỉnh, chr’hoong pa zum liêm ghít đọọng ng’cơnh choom pr’ặt tr’mông đha nuôr ha dưr ta clơ.”

Chóh tơơm cao su cóh zr’lụ đhăm k’tiếc Tây Bắc nắc muy chủ trương ga mắc, vêy chr’nắp bhlâng coh bh’rợ t’bil ha ul pa xiêr đha rựt, nắc  tơơm bấc cr’noọ xa nay lâng nhâm mâng. N’đhơ cơnh đêếc, cr’chăl xay bhrợ đhêêng lêy bấc bấc râu cắh liêm choom, bấc đhăm k’tiếc chóh cao su âi đanh k’zệt c’moo cắh âi vêy dzêệt, pr’ặt tr’mông âng bấc pr’loọng đha nuôr lum zr’nắh k’đháp bêl chr’nắp dzêệt cao su xiêr đệ, c’lâng bh’rợ pác bh’nơơn công cắh vêy râu cha chô ha ma nứih chóh cao su….

Bơơn năl, tỉnh Sơn La xoọc xay bhrợ bh’rợ xay moon đhr’năng pa dưr cao su, công cơnh pr’ặt tr’moong đha nuôr zr’lụ chóh cao su đoọng vêy bấc c’lâng bh’rợ bhrợ bhr’lậ bấc râu zr’nắh k’đháp xoọc đâu. Lấh mơ, râu ha lỵ lêy, xay moon pa zum lâng đơớh râu zooi đoọng đha nuôr choi đoọng k’tiếc chóh cao su nắc bh’rợ hân đơớh. Vêy cơnh đeếc, tơơm cao su Sơn La vêy mặ ặt ma mông, z’lấh a đay đh’rứah lâng apêê zr’lụ chóh cao su âng apêê vel đong cóh prang k’tiếc lâng bơơn cr’noọ xay moon ooy râu tơơm n’nâu cóh đhăm k’tiếc Sơn La, Tây Bắc./.

Bài 2: Gỡ nút thắt nào cho cây cao su Sơn La

  Tuyết Lan- Thu Thùy

  Trong bài 1 loạt bài “Về đâu cao su Sơn La?”, với nhan đề “Cao su Sơn La: Cây xanh nhưng đời có xanh?” chúng tôi đã phản ánh thực tế đời sống khó khăn của nhiều hộ dân Sơn La sau 10 năm góp đất trồng cao su. Và đến thời điểm hiện tại, tỉnh Sơn La có hơn 6.000 héc ta cây cao su, trong đó một nửa đã cho mủ, những rừng cao su đã hiện hữu trên nhiều địa phương của tỉnh Sơn La. Thế nhưng, hiệu quả của loại cây này đối với bà con vùng cao Sơn La đang là câu chuyện cần được nhìn nhận, đánh giá khách quan và có giải pháp tháo gỡ. Tương lai của cây cao su trên địa bàn Sơn La thế nào, cuộc sống người dân vùng trồng cao su ra sao?

Theo số liệu Công ty cổ phần cao su Sơn La cung cấp, năm 2018, 888/1.184 công nhân có mức lương từ 2 triệu đồng trở lên; ố còn lại mặc dù có trong danh sách công nhân nhưng không đi làm, do đó không có lương. Con số cho thấy, 1/3 công nhân của công ty không đi làm, đó là một thực trạng cần được nhìn nhận đánh giá khi thực tế nhu cầu việc làm của người dân là rất cao? Toàn tỉnh Sơn La hiện có 7.210 hộ dân góp đất trồng cao su, trong số đó có gần 900 người có thu nhập từ 2 triệu đồng, số còn lại có thu nhập ra sao, đời sống của bà con thế nào? Bà Lò Thị Thân, một hộ dân góp đất trồng cao su tại bản Củ Pe, xã Mường Bon, huyện Mai Sơn cho biết: “Công ty trả lương ít ỏi lắm. Người dân chúng tôi thường phải đi cắm nợ đồ ăn, đồ uống, đồ dùng về, lúc trả thì phải trả cả lãi. Lúc được trả lương, có người không có việc làm thỉ chỉ được trả 200, 300 nghìn một tháng thế thôi, số tiền này còn chẳng đủ mua gạo để ăn. Vì vậy, ai cũng chán, muốn bỏ cây cao su thôi.”

Những năm đầu trồng cao su, công ty cổ phần cao su Sơn La có 3.285 công nhân, nhưng đến nay gần 1.300 công nhân nghỉ việc. Lý do công ty đưa ra là do bận làm việc nhà, chuyển làm công việc khác…. Thực tế phóng viên trao đổi với những công nhân xin nghỉ việc, họ đều nói: Khi cây cao su khép tán, công việc chăm sóc gần như không có, đồng nghĩa với việc ngày công lao động cũng không, nên thu nhập trong tháng chỉ vài trăm nghìn đồng.

Trao đổi vấn đề này với lãnh đạo huyện Mai Sơn, ông Hà Văn Bình, Phó Chủ tịch UBND huyện Mai Sơn cho biết: Trước tình hình đời sống của nhiều hộ còn khó khăn, huyện đã tuyên truyền vận động bà con để yên tâm gắn bó với cây cao su, đồng thời bàn các giải pháp để hỗ trợ giúp đỡ bà con: “Giải quyết vấn đề này không phải là riêng Công ty cổ phần cao su Sơn La, riêng huyện, riêng xã, riêng người dân giải quyết được, mà cần có sự phối hợp, hợp tác để cùng có giải tốt nhất sớm ổn định đời sống cho bà con. Chúng tôi tiếp tục làm tốt công tác tuyên truyền vận động giữ vững an ninh trật tự, giữ vườn cây, vận động nhân dân thực hiện chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước trong triển khai thực hiện nhiệm vụ. Đặc biệt là cùng các cấp, các ngành quan tâm sớm để giải quyết vấn đề đời sống cho bà con, nhất là công nhân cao su.”

Đối với những vùng có điều kiện phát triển kinh tế như Quỳnh Nhai, Mường La… nhờ lòng hồ sông đà để phát triển nuôi trồng thủy sản, thì bà con góp đất trồng cao su, họ vẫn có thể trang trải cuộc sống. Vậy còn những vùng người dân góp hết đất vào trồng cao su thì họ làm gì để có thu nhập khi những cây cao su chưa cho mủ, hay giá mủ phập phù như hiện nay? Với người nông dân vùng cao, bà con quen với việc thu hoạch hàng năm đều đặn, những diện tích này trước kia trồng ngô, sắn, cây quả… vẫn cho thu đều như thế.  Còn giờ đây 1 thập niên đã trôi qua, 1 thập niên gắn bó với cây cao su nhưng kinh tế vẫn khó khăn, tích lũy không có, trang trải cuộc sống hàng ngày cũng không, vậy làm thế nào để cây cao su mang lại niềm tin, tương lai cho họ, để có thể tiếp tục chờ đợi?

Ông Hồ Anh Đức, Tổng giám đốc Công ty cổ phần cao su Sơn La cho biết: Ngoài những năm đầu hỗ trợ vốn cho bà con chăn nuôi bò, trồng cây lương thực ngắn ngày xen khi cao su chưa khép tán, hiện nay, Công ty hỗ trợ thêm cho mỗi nhát cạo mủ đầu tiên 50 nghìn đồng và đang nghiên cứu đưa cây dược liệu vào trồng dưới tán cao su. Các phương án hỗ trợ khác, công ty đang tính toán; đồng thời đề xuất với Tập đoàn cao su Việt Nam và các Bộ, ngành liên quan để hỗ trợ bà con: “Công ty phối hợp với UBND huyện, xã tiếp tục tuyên truyền vận động nhân dân, thứ 2 là có giải pháp trồng xen hoặc hỗ trợ người dân trong năm đầu tiên khai thác sản lượng chưa cao. Thứ 3 là tuyên truyền quyết liệt hơn nữa, trong lúc khó khăn thì công ty cũng đã rất hỗ trợ bà con vùng trồng cao su khó khăn. Rất mong những năm tiếp theo giữa Công ty với Ủy ban nhân dân tỉnh, huyện phối hợp chặt chẽ để làm sao  đời sống bà con được nâng cao hơn.”

Trồng cây cao su trên vùng đất Tây Bắc là một chủ trương lớn, có ý nghĩa quan trọng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo, là cây đa mục tiêu và bền vững. Tuy nhiên, quá trình triển khai mới thấy nhiều tồn tại, bất cập: Nhiều diện tích cây cao su đã chục năm tuổi chưa có mủ, đời sống nhiều hộ dân gặp khó khăn khi giá mủ cao su giảm sâu, phương án chia sản phẩm cũng chưa có lợi cho người trồng cao su….

Được biết, tỉnh Sơn La đang triển khai việc đánh giá thực trạng phát triển cây cao su, cũng như đời sống bà con vùng trồng cao su để có các giải pháp tháo gỡ những khó khăn hiện tại. Hơn lúc nào hết, sự nhìn nhận, đánh giá khách quan và sớm trợ giúp bà con góp đất trồng cao su là việc làm cần thiết. Có như thế, cây cao su Sơn La mới có thể bám trụ, vươn mình hội nhập cùng với các vùng trồng cao su của các địa phương trong cả nước và đạt được mục tiêu đặt ra về loại cây này trên vùng đất Sơn La, Tây Bắc./.