Ting cơnh cr’noọ bh’rợ âng manứih Cơ Tu, bêl bhrợ têng Crdool nắc lêy bhrợ liêm ta níh, tr’xin, bhrợ liêm crêê cơnh j’niêng cr’bưn cóh vel đông. Ha dang bhrợ têng cắh liêm crêê cắh cậ cắh lêy đươi bhrợ cơnh đhr’niêng bh’rợ liêm crêê nắc bêl bhrợ têng Crdool buôn lưm cắh pr’đoọng ha vel bhươl.

Bhiệc bhrợ Crdool cung zr’nắh, cắh vêy buôn. Đợ mơ dal cắh cậ đệ âng Crdool nắc lêy ooy t’ghêy âng ta rí ha mơ. Buôn lêy Crdool âng manứih Cơ Tu dal mơ 35-50cm. Đhị m’pâng âng t’ghêy ta rí nắc lêy bhrợ t’boọng hình chữ nhật bhrợ mưy n’tạc a’tứch đoọng plong. Manứih plong Crdool nắc lêy c’rơ, pr’dzoọng liêm, pr’loọng đông mamung liêm ta níh, têêm ngăn. G’lúh bhiệc bhan, tết tọc, Crdool nắc lêy bơơn t’coóh vel ta chắp lêy ploọng đoọng t’đang a’bhô dang, a’dích a’bhướp... lêy chô zooi zúp, đoọng bơơn bhrợ liêm bấc, k’bhộ k’van đoọng ha đhanuôr cóh vel đông.

Lâng manứih Cơ Tu, nắc lêy điêng bêl plong Crdool xoọc cắh váih râu bhiệc bhan. Mưy bêl váih bhiệc bhan, tết ty cắh cậ đợ bhiệc chr’nắp, vêy tắc ta rí nắc vêy choom lêy pay plong Crdool. Ha dang cắh vêy đoọng ta rí ha dợ lêy plong Crdool nắc buôn bhrợ cắh pr’đoọng ha đhanuôr cóh vel đông. Tu manứih Cơ Tu moon, bêl plong Crdool nắc lêy t’đang a’bhô dang chô, ha dang cắh váih râu lêy đoọng ha bhô dang nắc apêê lêy cắh zooi zúp, bhrợ váih mốp lết. J’niêng cr’bưn nâu tước đâu nắc dzợ bơơn manứih Cơ Tu đươi bhrợ liêm ta níh, cắh pân bhrợ lết. Tu cơnh đâu, zêng lêy nắc zâp vel đông vêy mưy a’năm đoọng đươi plong ooy zâp t’ngay bhiệc bhan ty chr’nắp.

Đoọng plong liêm choom Crdool nâu nắc lêy vêy cơnh lêy plong bhrợ. Xa’nưl Crdool nắc lêy dưr chr’val xưl tước da ding k’coong, bhrợ đơơr tước a’bhô dang xơợng...

Ting đêếc, a’bhô dang, a’bhướp a’dích a’hây bơơn xơợng xa’nưl Crdool nắc lêy chô pấh bhui har đh’rứah ooy t’ngay bhiệc bhan lâng lêy bhrợ đoọng râu liêm crêê ha đhanuôr cóh vel đông.

Xoọc đâu, Crdool nắc râu tr’coọ xa’nưl ty bhlâng dzợ bơơn manứih Cơ Tu cóh 3 zr’lụ k’coong ch’ngai, zr’lụ m’pâng lâng zr’lụ dứp lêy đươi dua bấc ooy zâp g’lúh bhiệc bhan. Hân đhơ cơnh đêếc, đợ manứih choom lêy plong chi ớh Crdool cắh dzợ vêy bấc./.

CRDOOL CỦA NGƯỜI CƠ TU

                                                                                                                          CTV Nguyễn Văn Sơn

Tại nhiều lễ hội truyền thống của người Cơ Tu, Crdool thường được người già sử dụng như một loại nhạc cụ vô cùng linh thiêng, quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Vào các dịp Tết cổ truyền hay mừng Gươl mới, mừng lúa mới, sau khi tổ chức đâm trâu xong, người già Cơ Tu sẽ chọn chiếc sừng trâu đẹp nhất, tốt nhất để chế tác Crdool.

Theo quan niệm của người Cơ Tu, khi chế tác Crdool phải hết sức thận trọng, tuân thủ đúng luật lệ của làng. Nếu chế tác sai hoặc không tuân thủ quy tắc kiêng kỵ khi chế tác Crdool thì sẽ mang lại xui xẻo cho dân làng.

Cách chế tác Crdool cũng rất kỳ công và đòi hỏi kỹ thuật cao. Độ dài hay ngắn của Crdool phụ thuộc vào độ dài của sừng trâu. Thông thường Crdool của người Cơ Tu có độ dài khoảng 35-50cm. Ở khoảng cách khoảng 2/3 của thân sừng trâu, khoét một lỗ hình chữ nhật tạo một lưỡi gà để thổi. Người thổi Crdool phải có sức vóc, khỏe mạnh, gia đình hòa thuận êm ấm. Dịp Lễ tết, Crdool phải do già làng có uy tín thổi để gọi thần linh, tổ tiên…về phù hộ sức khỏe, được mùa màng no đủ, hạnh phúc cho dân làng.

Đối với người Cơ Tu, tuyệt đối cấm kỵ không thổi Crdool vào những ngày thường. Chỉ khi làng có lễ hội, Tết cổ truyền hay sự kiện quan trọng và phải có hiến tế trâu thì mới được thổi Crdool. Nếu không hiến tế trâu mà thổi Crdool thì sẽ mang xui xẻo cho dân làng. Bởi người Cơ Tu quan niệm rằng, khi thổi Crdool lên là dấu hiệu gọi thần linh về, nếu không có lễ vật hiến tế thì thần linh, Giàng sẽ quở trách, trừng phạt. Quan niệm ấy, đến nay vẫn được người Cơ Tu tuân thủ, không dám phạm phải. Chính vì thế, hầu như mỗi làng chỉ có duy nhất một cái dùng để thổi vào các dịp lễ hội truyền thống.

Để thổi được Crdool cũng cần phải có kỹ thuật. Tiếng Crdool phải  ngân vâng len lõi vào không gian núi rừng, làm lay động thần linh…. Theo đó, thần linh, tổ tiên, ông bà nghe thấy tiếng Crdool sẽ về chung vui ngày hội và phù hộ cho dân làng.

Hiện nay, Crdool là loại nhạc cụ cổ xưa nhất vẫn được người Cơ Tu ở cả 3 vùng(cao, trung và thấp) sử dụng nhiều trong các dịp lễ hội. Tuy nhiên, số người biết thổi Crdool không nhiều./.