Ting cơnh kinh nghiệm lang a hay âng đha nuôr Thái: acoon a liing buôn bhrợ đong cóh apêê tơơm n’loong dal, ha la ga mắc. a ling buôn puôl apêê ha la đoọng bhrợ đong lạch cr’liêng. A liing vêy pa bhlâng bấc râu, n’đhang đha nuôr buôn pay cr’liêng âng bơr râu a ling: râu muy nắc k’zoóh. Râu a ling n’nâu k’tứi a chắc, têếc đút, cắp ca ay, ca cót. Bêl mặt t’ngay dưr ploh bhrơợng, a liing n’nâu buôn bhrợ đong lạch cr’liêng cóh apêê tu n’loong. A liing râu bơr nắc nắc ca xâu. A liing n’nâu ga mắc, bhrông, cr’liêng công pa bhlâng ga mắc. Râu a liing n’nâu buôn bhrợ cóh apêê tơơm n’loong ga mắc, buôn puôl. Tước hân noo, a liing ca xâu k’rong bhrợ đong, a liing căn lạch pa bhlâng bấc cr’liêng. Pa zêng t’nooi a ling pa bhlâng grơơ, ha dang crêê c’jơn nắc đơớh pêê xó tước đong đoọng zư lêy. Tu cơnh đêếc, apêê pay cr’liêng a liing choom  vêy năl cơnh, p’ghít lêy pa liêm. Buôn choom nắc đong ca xâu vil,  doó t’crêu nắc vêy váih bấc cr’liêng. T’coóh Lường Văn Pản, ặt cóh vel Bó, phường Chiềng An, thành phố Sơn La- ma nứih buôn lướt pay đong a liing đoọng năl: “Lướt pay đong a liing, cr’liêng a liing ha tộ ooy ha la cắh cậ ooy bhai bạt k’độ cóh dúp. Xang n’nắc, t’coọ đoọng acoon a liing dưr mut zêng. Apêê đoo tếch pay đoong n’loong đoọng ga lóp cr’liêng a liing đoọng a ling dưr mút. Bêl a liing âi boọ bịng cóh đoong nắc ha dưr vất lơi. Ặt cơnh đêếc bhrợ tước bêl a ling zêng ta tơ, muy cr’liêng hơớ dzợ nắc chô đơơng.”

Cr’liêng a liing chô đơơng, đha nuôr rao pa liêm, ha đing lơớih loi a liing, ha dang cắh u liêm buôn u nặ, a há. Cr’liêng a liing k’zoóh buôn k’tứi lâng n’đhang yêm lấh, cr’liêng âng a liing ca xâu ga măc mong lấh. xang bêl bhrợ liêm, đha nuôr buôn bhrợ têng bấc cơnh ch’na la lay râu. Buôn nắc đha nuôr lúc lâng cr’liêng a tứch cor pa liêm, đoọng zr’ma zấp râu, xang nắc đhoóh dâng 45 phút nắc chêện. Bêl cr’liêng a liing đhoóh đh’rứah lâng cr’liêng a tứch nắc vêy đha hưm âng hành, ch’hêêng, ca êr âng cr’liêng a liing đh’rứah lâng cr’liêng a tứch. Lấh n’nắc, cr’liêng a liing dzợ choom bhrợ têng đợ ch’na n’lơơng cớ, cơnh a moó Quàng Thị Lợi ặt cóh vel Giảng, phường Quyết Thắng, thành phố Sơn La, ma nưih buôn bhrợ têng cha n’na cr’liêng a liing ha pr’loọng đong bêl moọt hân noo đoọng năl: “Cr’liêng a liing âng đha nuôr Thái buôn bhrợ bấc râu ch’na cơnh: đhoóh lâng cr’liêng a tứch, lâng ha la bha đang, úh pr’chớh cắh cậ choom pa đing lâng hành,, bhoóh, mắm, mì chính xoọc mơ đhêêng… ch’na tơợ cr’liêng a liing n’nâu đha hum yêm bhlâng.”

Đha nuôr Thái vêy n’juông prá p’ma “ Ha roo cóh k’tiếc, ch’na ặt cóh crâng”. Ngai zay bhrợ têng vêy váih râu cha, tơợ k’tiếc bhrợ t’váih ha roo, tơợ crâng âi vêy pr’dzăm đoọng t’mông acoon ma nứih. Pa bhlâng bấc râu ch’na âng crâng ca coong bơơn đha nuôr chơớc lêy, bhrợ têng dưr váih ch’na yêm, cắh đhị ooy choom vêy, cóh đêếc vêy ch’na cr’liêng a liing.

Cr’liêng a liing l’lăm a hay nắc muy bơơn đha nuôr đươi dua bhrợ ch’na cóh pr’loọng đong lâng đoọng ha t’mooi tước đong. N’đhang nâu câi cr’liêng a liing âi dưr váih ch’na yêm la lay cắh vêy zấp bêl công váih, tu muy c’moo hân noo a liing vêy cr’liêng đhêêng cóh c’xêê 3 âm lịch. Công nắc tu cơnh đêếc nắc cắh hắt t’mooi âi đơớh tước lâng Tây Bắc cóh cr’chăl n’nâu đoọng bơơn cha đắh ch’na ta bhrợ tơợ cr’liêng a liing – Ch’na yêm đha hum la lay âng đha  nuôr Thái Tây Bắc cắh choom ha vil./.

Trứng kiến- Món ăn dân dã của đồng bào Thái
                                            Lường Hạnh

        Hằng năm, từ  trung tuần tháng 3 âm lịch  (tức tháng 4 dương lịch) trở đi, khi mặt trời đỏ rực, bà con người Thái bắt đầu vào mùa làm nương rẫy. Đây cũng chính là thời điểm đồng bào vào rừng tìm tổ kiến lấy trứng kiến về chế biến thành món ăn, tuy dân dã mà thơm ngon, trở thành đặc sản hiếm có.  

        Theo kinh nghiệm dân gian của đồng bào Thái: Con kiến thường làm tổ trên các cây cao như cây lay, cây loi, cây lạn là một loài cây rừng có lá to. Kiến sẽ cuốn các lá cây vào làm tổ đẻ trứng. Kiến có rất nhiều loài, nhưng bà con thường lấy trứng của 2 loại kiến: Loại thứ nhất là  giống kiến bà con gọi là một hay. Loài này nhỏ, đít cong, đốt đau, ngứa. Khi mặt trời đỏ rực, kiến này thường làm tổ đẻ trứng ở các bụi cây lay, cây loi. Loại kiến thứ 2  bà con thường hay bắt là kiến một xổm xả (Theo cách gọi của bà con). Con này rất to có màu đỏ, trứng kiến cũng rất to. Kiến này  thường làm tổ trên các cây có lá to, dễ quấn. Đến mùa, kiến một xổm xả tập trung làm tổ, kiến chúa đẻ rất nhiều trứng. Cả đàn kiến rất hung dữ, nếu có động cả đàn sẽ chạy ra để bảo vệ tổ của chúng. Vì thế, người lấy trứng kiến phải  có nhiều kinh nghiệm, quan sát tỷ mỷ. Thường thì phải là ổ kiến tròn vo, không nhăn dúm mới là tổ có nhiều trứng kiến. Ông Lường Văn Pản, ở bản Bó, Phường Chiềng An, thanh phố Sơn La-người thường xuyên lấy trứng kiến cho biết: “Cắt tổ kiến, trứng kiến rơi xuống lá hoặc vải bạt hứng phía dưới. Sau đó, gõ cho con kiến trưởng thành bò ra. Người ta chặt lấy cành cây phủ lên trên trứng kiến để kiến trưởng thành bò lên.  Khi kiến đã dày trên cành cây thì bỏ cành cây đó ra xa. Cứ tiếp tục làm như thế đến khi kiến trưởng thành hết, thì lấy trứng kiến mang về”.

       Trứng kiến mang về bà con rửa sạch, nhặt đãi bỏ kiến đi, nếu không nhặt sạch sẽ bị hôi, cay. Trứng của kiến một hay nhỏ hơn nhưng ăn rất ngon, trứng của kiến một xổm xả to mọng hơn. Sau khi làm sạch bà con sẽ chế biến thành nhiều món ăn khác nhau tuỳ theo khẩu vị của  từng người. Thường thì bà con cho trứng gà quấy đều với trứng kiến, cho gia vị như hành lá, rau thơm, mắm muối vừa đủ, sau đó cho vào chõ hấp cách thuỷ khoảng 45 phút là được, Khi chín món trứng kiến hấp trứng gà sẽ cò mùi thơm của hành, rau thơm, ngậy bùi, thơm của trứng kiến quyện trứng gà. Ngoài ra, trứng kiến còn có thể chế biến những món ăn khác nữa, như chị Quàng Thị Lợi ở bản Giảng, phường Quyết Thắng, thành phố Sơn La, người thường chế biến món trứng kiến cho gia đình khi vào mùa cho biết: “Trứng kiến của đồng bào Thái thường làm được nhiều món như: hấp với trứng, hấp với lá lốt, nấu cháo hoặc có thể rang chín cho các gia vị như hành, mắm muối, mì chính vừa vặn...Món ăn từ trứng kiến này tuy dân dã, nhưng rất thơm ngon”

        Đồng bào Thái có câu tục ngữ “Căm khảu dú nẳng đin, căm kin dú nẳng pá”, nghĩa là: “ Thóc gạo ở dưới đất, thức ăn ở trong rừng”. Ai cần cù chịu khó, siêng năng sẽ có cái ăn, từ đất làm ra thóc lúa, từ rừng sẽ có sản vật  để nuôi sống con người. Rất nhiều sản vật của núi rừng được bà con tìm tòi, chế biến thành món ăn thơm ngon, đặc sắc không nơi nào có, trong đó có món trứng kiến.

Trứng kiến trước đây đơn giản chỉ được bà con sử dụng làm thức ăn trong gia đình và đãi khách đến thăm. Nhưng  giờ đây trứng kiến trở thành món ăn đặc sản không phải lúc nào cũng có, bởi một năm mùa trứng kiến chỉ có trong tháng 3 âm lịch. Có lẽ cũng vì vậy mà không ít du khách đã nhanh chân đến với Tây Bắc trong thời điểm này để được thưởng thức món ăn làm từ trứng kiến- Món ăn dân dã của đồng bào Thái Tây Bắc mà hương vị thì thật khó quên./.