Lâng đhanuôr coh đâu, ta pêêh oih căh mưy đhị đoọng zêệ cha cha, bhrợ pa ngăn bêl cha cêêt ra ngooh, năc dzợ đhị ma bhưy chr’năp coh đhr’nông đông, năc đhị zư đợc đợ râu ahay a’hươn lâng pa zưm liêm ta nih pr’ăt tr’mung coh đông, vêêl bhươl.

Hi bu đăl, bêl măt t’ngay r’dợ ting bil pât đăh hoọng da ding Ngọc Trơn, amoó Y Hiền, manưih Mơ Nâm (Xơ Đăng) coh vêêl Kon Vơng Kia pr’hân đh’rưah lâng apêê a’đhi amoó chô đăh ha rêê, coh chr’lang guy đơơng oih răng. N’jưah p’loon bọ đợc oih coh đông đh’rơơng, amoó Hiền n’jưah câm oih ra văng bhrợ ch’na ha pr’loọng đông. Chi ol ooy ta pêêh oih xoọc cát, amoó Y Hiền moon: Hân đhơ pr’ăt tr’mung ting t’ngay pa dưr pa xơc, bâc ngai vêy châc lêy bếp ga, bếp điện, ha dợ đhanuôr coh đâu dzợ zư đợc ta pêêh oih, tu nâu đoo năc truyền thống, ăt pa zưm tơợ ahay lâng đhanuôr coh đâu:“Tơợ ahay ơy vêy ta pêêh oih, tơợ đanh đhanuôr cung ơy vêy j’niêng bhuôih ta pêêh oih. Bêl cha ha roo t’mêê, bêl xoọt ha roo đơơng chô t’moot cloh, xang nặc zêệ bhrợ a’vị, tơợ đêêc vêy j’niêng bh’rợ n’hâu cung lêy vêy oih. Coh k’coong ch’ngai nâu, plêệng p’răng choom đươi bếp ga, ha dợ bêl cha cêêt năc căh vêy ta pêêh oih căh choom lêy pa ngăn. Bêl c’xêê 11, 12 plêệng k’tiêc cha cêêt zâp ngai ăt pa zưm đh’rưah, đhanuôr coh vêêl đông ma lươt tr’lưm đh’rưah ăt tơt đhị ta pêêh oih prá xay, hát chi ơh... Tu cơnh đêêc, hân đhơ vêy ta pêêh n’hâu năc đhanuôr Mơ Nâm cung dzợ zư lêy ta pêêh oih cơnh đâu”.

Đhị ta pêêh oih, zâp ngai n’jưah ộm chè, cha clang ta boh, n’jưah prá xay đợ xa nay t’ruih ooy ha rêê đhuôch, ting tr’pac c’lâng bh’rợ dưr zi lâh đha rưt, xang năc hat đh’rưah xơợng đợ pr’hat pr’hay... Anoo A Hùng, Trưởng vêêl Kon Vơng Kia moon, ta pêêh oih căh mưy đhị bhrợ pa ngăn năc dzợ ta lêy cơnh “râu lêy cha mêêt” đoọng ha bhiệc ga măc k’tứi coh vêêl lâng coh zâp pr’loọng đông. Tơợ bêl bhrợ pa dưr đông t’mêê, tươc bêl hơnh deh cr’liêng ha roo chô đợc coh zơng, bhiệc tr’nơợp đhanuôr bhrợ năc đoo t’đang a’bhô dang oih:“Ta pêêh oih năc râu văn hoá, chr’năp liêm, căh choom căh vaih ooy pr’ăt tr’mung âng manưih Mơ Nâm (Xê Đăng). Ta pêêh oih căh năc mưy đhị đoọng z’zêệ pa bhrợ zâp t’ngay, năc dzợ ta lêy râu ma bhưy chr’năp âng manưih Xơ Đăng, p’têêt pa zưm âng lang ahay lâng xoọc đâu. Zâp bêl g’luh chô ooy đông t’mêê, bhiệc tr’nơợp lêy bhrợ năc câm oih, cha ha roo t’mêê cung lêy bhuôih ta pêêh oih lăm, đhanuôr lêy nâu đoo năc a’bhô dang oih. Nâu đoo ta lêy năc râu văn hoá căh choom căh vaih âng đhanuôr Mơ Nâm zâp bêl vaih bhiệc bhan”.

Căh mưy đhanuôr Mơ Nâm năc lâng zêng đhanuôr zâp acoon coh da ding k’coong Quảng Ngãi, ta pêêh oih ta luôn chr’năp đhị zâp ngai đông. Ting cơnh amoó Y Bi, manưih Ca Dong coh chr’val Kon Plông, vêy ta pêêh năc vaih oih, ha dợ vaih oih năc đông ăt vêy têêm ngăn:“LLâng đhanuôr Ca Dong, ta pêêh oih chr’năp ma bhưy bhlâng, căh nặc mưy đhị buông z’zêệ pa bhrợ zâp t’ngay năc dzợ Yeng, manưih coh vêêl đông moon năc a’bhô dang plêệng, zooi đoọng zêl t’bil lơi a’bhưy a’lụ. Bêl bhrợ hơnh deh ha roo t’mêê cung lêy câm oih, zâp râu bh’rợ, j’niêng bh’rợ n’đoo âng đhanuôr Ca Dong cung zêng pa zưm lâng oih”.

Lâng t’cooh vêêl A Thiu coh vêêl Ya Xiêng, chr’val Rờ Kơi, ta pêêh oih dzợ nặc mưy đhị liêm chr’năp đăh kinh nghiệm ma mung âng apêê ahay đợc đoọng:“Bêl ahay ta pêêh oih chr’năp bhlâng, ăt pa zưm lâng đhanuôr tât lang. Bêl ahay, Tây Nguyên cha cêêt năc bêl hi dưm oih nâu căh mưy đoọng bhrợ pa ang năc dzợ đoọng zư lêy pa ngăn. Bêl đêêc, đhanuôr zi băn k’rooc, ta rí, a’ọc coh dứp đông đh’rơơng, ta pêêh oih nâu bhrợ pa ngăn, t’mưt lơi k’gơu. Đông zi bêl ahay bhrợ lâng chi loọn cr’đêê, k’muôr boọm, đươi vêy ta pêêh nâu năc đông đh’rơơng choom ăt tươc 20 c’moo. Chr’năp lâh mơ, ta pêêh oih nâu năc đhị đoọng pr’loọng đông ăt pa zưm đh’rưah. Ooy đợ g’luh vêy râu bhiệc chr’năp cơnh xay xơ, lơi a’bhưy căh cậ họp prá xay vêy râu tr’zêệng tr’vay coh vêêl zêng ăt prá đhị ta pêêh. Tươc bêl coh vêêl đông vêy manưih bil, bêl đơơng tập lơi cung lêy vaih oih nâu”.

Bêl đâu, ta pêêh oih căh mưy chr’năp liêm đăh văn hoá, ma bhưy chr’năp... năc dzợ vaih đhị pa dưr pa xơc du lịch vêêl bhươl. Amoó Y Trang, c’la Sóc’s House coh Măng Đen moon, đhị ta pêêh oih nâu vêy bhrợ p’căh cớ cơnh mưy đhị pr’hay chr’năp p’têêt pa zưm liêm chr’năp, zooi đoọng ta mooi năl liêm ghit lâh mơ ooy mưy đhị zr’lụ k’tiêc t’mêê ooy đợ xa nay t’ruih âng đhanuôr coh vêêl đông:“Azi kiêng bhrợ mưy đhị ta pêêh oih đoọng zâp ngai choom ăt pa zưm đh’rưah. Đhị pr’hay chr’năp nâu, coh crâng k’coong cơnh đâu năc chr’năp lâh mơ bêl coh thành thị căh vêy bool lêy vaih ta pêê oih. Năc azi kiêng bhrợ pa dưr râu liêm chr’năp nâu tơợ bhiệc k’tứi bhlâng ơy vaih. Ooy ta pêêh oih nâu, zâp ngai kiêng ăt pa zưm đh’rưah, tơợ đêêc apêê kiêng ăt pa zưm, kiêng xay truih đợ xa nay t’ruih âng đay. Ta mooi choom tr’mooh đh’rưah, căh cậ năl liêm ghit lâh mơ ooy mưy đhị zr’lụ k’tiêc t’mêê”.

Bhiệc zư lêy, pa dưr pa liêm văn hoá ty ahay pa zưm lâng pa dưr du lịch ơy lâng xoọc vêy bơơn zâp chr’val k’coong ch’ngai tỉnh Quảng Ngãi k’rang lêy. T’cooh Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch UBND chr’val Kon Plông, tỉnh Quảng Ngãi đoọng năl, lâh mơ zên âng Nhà nước bhrợ đoọng zâp xa nay bh’rợ k’tiêc k’ruung, vêêl đông xoọc pa zưm k’đươi zâp đắh chrooi đoọng zên đoọng bhrợ pa dưr zâp vêêl du lịch vêy bâc văn hoá pr’hay chr’năp. Oou đâu, bhiệc bhrợ pa dưr đông ty ahay pa zưm lâng ta pêêh oih năc đoo bha lâng đoọng bhrợ pa dưr pr’ăt tr’mung nhâm mâng ha đhanuôr:“Đhị pr’đơợ chr’năp liêm đăh văn hoá vêêl đông âng đhanuôr vêy pa zưm pa dưr pa xơc du lịch vêêl bhươl; t’bhlâng tươc c’moo 2035 bhrợ pa dưr 5 vêêl du lịch vêêl bhươl vêy bâc văn hoá chr’năp pr’hay coh vêêl đông. Lâng vêêl du lịch coh Kon Plông, azi pa zưm pa choom đoọng đhanuôr vêy đợ đông ty ahay, bhr’lậ pa liêm cớ đông xang, bhươn tươc... buôn hơnh deh ta mooi chô chi ơh. Lêy pay zâp đăh zên âng zâp xa nay bh’rợ liêm glặp lâng c’lâng pa dưr pa xơc du lịch đoọng zooi đhanuôr”./.

BẾP LỬA TRONG ĐỜI SỐNG ĐỒNG BÀO VÙNG CAO QUẢNG NGÃI

Trong đời sống đồng bào vùng núi phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, bếp lửa luôn hiện diện như một không gian sinh hoạt quen thuộc gắn liền với những nếp nhà sàn. Với bà con nơi đây, bếp lửa không chỉ để nấu ăn, sưởi ấm lúc trời đông giá lạnh, mà còn là linh hồn của ngôi nhà, là nơi lưu giữ ký ức và gắn kết người thân, tình làng nghĩa xóm. 

Chiều muộn, khi ánh nắng cuối ngày đã dần khuất sau rặng núi Ngọc Trơn, chị Y Hiền, người Mơ Nâm (Xơ Đăng) ở thôn Kon Vơng Kia vội vã cùng các chị em rời nương trở về, trên vai trĩu nặng bó củi khô. Vừa tranh thủ chất củi dưới sàn nhà, chị Hiền vừa nhóm bếp lửa chuẩn bị bữa cơm tối cho cả gia đình. Chỉ tay vào chiếc bếp lửa đỏ rực đang reo tí tách, chị Y Hiền tâm sự: Dù cuộc sống ngày càng phát triển, nhiều người đã sắm được bếp ga, bếp điện nhưng bà con ở đây vẫn giữ bếp lửa vì nó là truyền thống, gắn bó mật thiết với người dân từ bao đời nay.“Từ xa xưa đã có bếp lửa rồi và từ lâu bà con cũng đã có tục cúng bếp lửa. Khi ăn lúa mới, mình gặt lúa ngoài đồng mang về rang xong mình cho vào cối giã, rồi mình nấu cơm mới, từ đó đến giờ có lễ hội hay phong tục gì cũng gắn với lửa. Ở vùng cao này, trời nắng có thể dùng bếp ga nhưng trời lạnh không có bếp lửa thì mình sưởi ấm bằng gì. Vào tháng 11,12, trời rét lạnh mọi người quây quần, sum họp nhau, bà con xóm làng đi thăm nhau sẽ quây quần bên bếp lửa nói chuyện, tâm sự , hát dân ca…Vì thế, dù có bếp gì đi nữa thì đồng bào M'Nâm vẫn duy trì bếp lửa như thế này”.

Quanh bếp lửa hồng, mọi người vừa thưởng thức ly chè dây vườn nhà, nhâm nhi củ khoai lang nướng, vừa nói chuyện nương rẫy, chia sẻ cách thoát nghèo, rồi hát cho nhau nghe những làn điệu dân ca mượt mà, bay bổng…Anh A Hùng, Trưởng thôn Kon Vơng Kia tâm sự, bếp lửa không chỉ mang lại hơi ấm tình thân mà còn được xem là “chứng nhân” cho mọi việc lớn nhỏ trong làng và trong mỗi gia đình. Từ lúc dựng nhà mới, đến khi mừng hạt lúa về kho, việc đầu tiên bà con làm luôn là gọi tên thần lửa:“Bếp lửa là nét văn hóa, giữ vị trí quan trọng, không thể thiếu trong đời sống của người Mơ Nâm (Xơ Đăng). Bếp lửa không chỉ là nơi để nấu nướng, sinh hoạt, phục vụ đời sống hàng ngày, mà còn được xem là linh hồn của người Xơ Đăng, kết nối giữa quá khứ với hiện tại. Vào mỗi dịp về nhà mới đầu tiên là phải đốt bếp lửa, ăn lúa mới cũng phải cúng bếp lửa đầu tiên, bà con xem đó là thần lửa. Đây được xem là nét văn hóa không thể thiếu của đồng bào M’Nâm mỗi dịp có lễ hội”.

Không riêng đồng bào Mơ Nâm mà với hầu hết bà con các dân tộc thiểu số miền núi Quảng Ngãi, bếp lửa luôn giữ vai trò quan trọng trong mỗi nếp nhà. Theo chị Y Bi, người Ca Dong ở xã Kon Plông, có củi là có lửa, mà có lửa thì nhà mới ấm cái bụng.“Với đồng bào Ca Dong, bếp lửa có ý nghĩa linh thiêng, không chỉ là nơi nấu nướng hàng ngày mà còn là Yeng, người địa phương gọi là ông trời, giúp xua đuổi tà ma. Khi tổ chức ăn lúa mới cũng cần phải thắp lửa rồi bất cứ một hoạt động, phong tục, tập quán nào của đồng bào Ca Dong cũng đều gắn với lửa”.

Với già làng A Thiu ở thôn Ya Xiêng, xã Rờ Kơi, bếp lửa còn là một kho tàng kinh nghiệm sống của người xưa để lại:“Ngày xưa lửa là quan trọng lắm gắn với bà con cả đời. Ngày xưa, Tây Nguyên lạnh lắm nên ban đêm lửa không chỉ để thắp sáng mà còn để giữ ấm. Hhồi đó, bà con mình chăn nuôi con bò, con trâu, con heo ở dưới sàn nhà, cái khói bếp này nó làm con muỗi sợ, nó đuổi con muỗi đi. Cái nhà mình ngày xưa toàn làm bằng tranh tre nứa lá, con mọt nó ăn, nhờ bếp lửa này mà cái nhà sàn của mình ở được 20 năm. Nhưng quan trọng hơn cái bếp là nơi gia đình đoàn tụ, sum họp. Vào những dịp quan trọng nhất như là cưới xin, ma chay hay họp bàn giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp trong làng đều tại bếp lửa. Đến lúc trong làng có người chết, khi đưa tang cũng phải có củi, lửa…”

Ngày nay, bếp lửa không chỉ dừng lại ở giá trị văn hóa, tâm linh mà còn trở thành nhịp cầu phát triển du lịch cộng đồng. Chị Y Trang, chủ cơ sở Sóc’s House ở Măng Đen cho biết, không gian bếp lửa được tái hiện như một điểm nhấn độc đáo tạo nên sự kết nối tự nhiên, giúp du khách hiểu hơn về một vùng đất mới qua những câu chuyện kể mộc mạc của người dân bản địa:“Chúng tôi muốn làm một không gian bếp lửa để mọi người có thể quây quần với nhau. Trong không gian rất đậm bản sắc, giữa núi rừng như thế này thì sẽ rất đặc biệt mà ở thành thị gần như bây giờ hiếm gặp. Cho nên chúng tôi muốn tạo sự độc đáo và đặc biệt đó từ những cái điều giản đơn nhất và mình sẵn có. Thông qua bếp lửa, mọi người muốn gần nhau hơn, cho nên từ đó có sự kết nối tự nhiên và mặc nhiên là họ muốn ngồi với nhau, họ muốn kể những câu chuyện của mình. Từ đó là du khách có thể học hỏi nhau hoặc là hiểu hơn về một vùng đất mới”.

Việc gìn giữ, bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch đã và đang được các xã vùng cao tỉnh Quảng Ngãi đặc biệt quan tâm. Ông Đặng Đình Toán, Phó Chủ tịch UBND xã Konplông, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, ngoài nguồn kinh phí của Nhà nước thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia, địa phương đang tập trung huy động nguồn xã hội hóa để xây dựng các thôn du lịch cộng đồng mang đậm bản sắc văn hóa. Trong đó, việc phục dựng nhà truyền thống gắn với không gian bếp lửa là yếu tố cốt lõi để tạo sinh kế bền vững cho bà con:“Trên cơ sở lợi thế văn hóa bản địa của đồng bào sẽ tập trung phát triển du lịch cộng đồng; phấn đấu đến năm 2035 xây dựng 5 thôn du lịch cộng đồng mang đậm bản sắc văn hóa bản địa. Đối với làng du lịch cộng đồng của làng Konplong, chúng tôi tập trung hướng dẫn bà con có những ngôi nhà truyền thống, chỉnh trang, cải tạo lại khu vườn, tái tạo lại vật dụng trong ngôi nhà truyền thống…đón khách tham quan. Vận dụng các nguồn kinh phí thuộc các chương trình phù hợp với định hướng phát triển du lịch để hỗ trợ bà con”./.