Zr’lụ văn hoá tr’coọ xa nul Xơơng rau l’lăm ahay năc muy chr’val chr’đhô coh bhươl cr’noon, chùa chiền, năc nâu cơy n’leh coh bấc g’luh bhiệc bhan tr’thi, bh’rợ ng’diễn.

Tr’coọ xa nul xơơng rau (Pin-peat) năc đợ tr’coọ xa nul ty đanh, ăt đh’rưah nhâm mâng lâng pazêng rau j’niêng cr’bưn lâng pr’ăt bh’rợ văn hoá coh pazêng chùa lâng bhươl cr’noon âng manuyh Khmer. Ting cơnh bha ar bha tơ pa chăp ch’mêệt lêy, tr’coọ xa nul Xơơng rau năc tơơp chr’va tơợ đong Bhua lâng tôn giáo âng Ấn Độ tơợ lang ahay, đh’rưah lâng muy bơr k’tiếc k’ruung coh zr’lụ Đông Nam Á.

Lươt z’lâh c’xêê c’moo, tr’coọ xa nul Xơơng rau ty đanh âng manuyh Khmer năc đợ tr’coọ xa nul vêy ta k’rong tơợ 5 bộ tr’coọ xa nul vêy ta bhrợ 5 rau pr’đươi la lay, pazêng vêy: tơợ đồng, tơợ sắt, tơợ n’loong, tơợ ng’plong lâng n’căr. P’rá Khmer, tr’coọ xa nul xơơng rau vêy ta đớc năc “Plêng Pinpeat”. Pr’đớc n’năc xay p’căh đợ pr’đươi bhrợ t’vaih tr’coọ xa nul chr’năp n’nâu coh tơợ ahay. Nghệ sĩ Ưu tú Lâm Tấn Thê - Đoàn Nghệ thuật Khmer thành phố Cần Thơ prá xay:“Tr’coọ xa nul Pin - Peat (xa nul xơơng rau) tơợ lang ahay hau tu apêê đơc năc Pin -peat năc tu bêl ahay bêl cha ơh tr’coọ xa nul vêy tr’coọ xa nul Pin, ha dợ Peat năc goong ga măc, goong k’tứi năc vêy ta cha ơh đh’rưah tơợ l’lăm ahay. Coh đêêc, tr’coọ xa nul bha lâng coh pazêng tr’coọ xa nul n’nâu năc vêy Rô neak ek, Rô neat đek, vòng ga măc, vòng k’tứi, ch’gâr Som phô, ch’gâr ga măc lâng Sro Lay, crêê cơnh âng đoo năc cơnh đêêc. Năc nâu cơy, tu căh vêy Sro Lay năc apêê đoo pay lơi cơnh đêêc, dợ mơ bơr pêê rau cơnh n’têh a năm”.

Ooy xa nay nghệ thuật tr’coọ xa nul, năc tr’coọ xa nul Xơơng rau vêy chr’năp năc đợ tr’coọ xa nul ng’cha ơh đh’rưah. Rau đêêc năc mr’cơnh lâng cơnh xa nay bha lâng lâng cơnh cr’noọ xa nay dal bhlâng ooy rau liêm choom âng nghệ thuật, la lay conh lâng pazêng tr’coọ xa nul n’lơơng.

Rau la lua choom xay moon ghít, nâu đoo năc tr’coọ xa nul dal cấp lâng vêy ta xay bhrợ ghít pa bhlâng coh pazêng rau tr’coọ xa nul âng Khmer. Pazêng rau xa nul bha lâng coh pazêng rau tr’coọ xa nul, công cơnh xul đh’rưah âng pazêng tr’coọ xa nul, năc zêng vêy ta bhrợ liêm crêê pa bhlâng.

Coh xa nay bha lâng, tr’coọ xa nul Xơơng rau ty đanh năc choom ma mơ lâng cơnh bh’rợ lâng rau chr’năp âng pazêng rau tr’coọ xa nul ty đanh pr’hay pa bhhlâng âng pazêng acoon coh n’lơơng coh Việt Nam cơnh: Chiing goong Tây Nguyên, Nhã nhạc cung đình Huế…

Bh’rợ học Xơợng rau xa nul năc căh muy ng’năl zập bài xa nul, ting n’năc năc dzợ ng’năl ghít ooy rau chr’năp coh pr’hát xa nul cơnh: cr’liêng xa nul, đợ k’rơ âng xa nul, bhr’ươr xa nul…năc vêy choom cha ơh đh’rưah liêm choom muy bài nhạc Ngũ Âm.

Prá xay ooy bh’rợ dạy tr’coọ xa nul Xơơng rau đoọng ha manuyh học, nhạc sĩ Thạch Hải Vinh - Đoàn Nghệ thuật Khmer thành phố Cần Thơ prá xay:“Ooy xa nay, ahêê năc pa choom đoọng ha manuyh học n’năl ooy 7 cơnh cr’liêng xa nul bha lâng. Rau bơr cậ năc n’năl cơnh đợ k’rơ âng xa nul, xang n’năc năc vêy pa choom ch’ơh liêm choom bhlâng pazêng rau âm nhạc.”

Tr’coọ xa nul xơơng rau vêy ta moon năc C’kir văn hoá phi vật thể cấp k’tiếc k’ruung coh c’moo 2019 lâng vêy chr’năp pa bhlâng coh pr’ăt tr’mông, bh’rợ tr’nêng tôn giáo, ting n’năc bhrợ t’vaih xa nay k’rong zập ngai lâng nhâm mâng. Đh’rưah lâng xa nay zư lêy âng Nhà nước lâng rau chăp âng đhanuôr, tr’coọ xa nul Xơơng rau năc ting t’ngay vêy ta đươi bấc lâh mơ lâng ting t’ngay xay p’căh rau chr’năp âng muy rau c’kir văn hoá chr’năp coh cruung k’tiếc Nam Bộ./.

NHẠC NGŨ ÂM – DI SẢN QUÝ CỦA ĐỒNG BÀO KHMER

Đối với cộng đồng người Khmer, nhạc Ngũ Âm chính là vốn quý, là dấu ấn văn hóa trong tâm tưởng của nhiều thế hệ. Không gian văn hóa của nhạc Ngũ Âm trước đây chỉ ngân vang trong phum sóc, chùa chiền, thì nay dần xuất hiện nhiều trong các hội thi, hội diễn. 

Nhạc Ngũ Âm (Pin-peat) là loại hình âm nhạc dân gian, gắn bó chặt chẽ với các nghi lễ và sinh hoạt văn hóa trong những ngôi chùa và phum sóc của người Khmer. Theo các tài liệu nghiên cứu, nhạc Ngũ Âm có ảnh hưởng từ cung đình và tôn giáo của Ấn Độ từ xa xưa, cùng với một số quốc gia trong khu vực Đông Nam Á.

Trải qua thời gian, bên cạnh những yếu tố ngoại sinh được tiếp thu và duy trì, người Khmer ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói chung, ở TP Cần Thơ nói riêng đã dung hòa, tiếp biến cho phù hợp với phong tục tập quán của mình.

Về mặt hình thức, nhạc Ngũ Âm truyền thống của người Khmer là một dàn nhạc được hợp thành bởi 5 bộ nhạc cụ làm từ 5 loại chất liệu khác nhau, bao gồm: bộ đồng, bộ sắt, bộ mộc, bộ hơi và bộ da. Theo tiếng Khmer, nhạc Ngũ Âm được gọi là “Plêng Pinpeat”. Tên gọi ấy thể hiện yếu tố cấu tạo nên dàn nhạc đặc biệt này trong truyền thống. Nghệ sĩ Ưu tú Lâm Tấn Thê – Đoàn Nghệ thuật Khmer thành phố Cần Thơ chia sẻ:“Nhạc Pin-peat (ngũ âm) ngày xưa sở dĩ người ta gọi là Pin-peat vì ngày xưa khi chơi có nhạc cụ Pin, còn Peat tức là cồng lớn, cồng nhỏ có trong biên chế dàn nhạc từ trước, thì nó là như vậy. Ngày nay, người ta có dàn Pin - peat nhỏ và lớn. Trong đó, nhạc cụ chủ đạo trong dàn nhạc này có Rô neat ek, Rô neat đek, vòng lớn, vòng nhỏ, trống Som phô, trống lớn và Sro Lay, theo đúng của nó phải như vậy. Tuy nhiên hiện nay, do thiếu Sro Lay nên người ta mới lược bớt, chỉ còn vài món như trên mà thôi”.

Về mặt nghệ thuật âm nhạc, dàn nhạc Ngũ Âm mang tính chất là dàn nhạc hòa tấu giao hưởng. Điều này đồng nghĩa với sự chuẩn mực và những yêu cầu rất cao về chất lượng nghệ thuật, khác với nhiều loại hình âm nhạc khác.

Thực tế có thể khẳng định, đây chính là dòng nhạc cao cấp và được tổ chức khá chặt chẽ trong âm nhạc Khmer. Những định âm trong từng nhạc cụ, cũng như hòa âm của cả dàn nhạc, đều được cấu tạo một cách bài bản và khoa học.

Trong chuẩn mực nhất định, nhạc Ngũ Âm truyền thống hoàn toàn có thể sánh ngang về chức năng và ý nghĩa với những loại hình âm nhạc truyền thống tiêu biểu của các cộng đồng cư dân khác ở Việt Nam như: Cồng chiêng Tây Nguyên, Nhã nhạc cung đình Huế…

Việc học nhạc Ngũ Âm không chỉ để biết từng bài nhạc, mà còn phải nắm được những yếu tố khoa học trong âm nhạc như: nốt nhạc, thang âm, điệu thức… thì mới có thể hòa tấu thành công một bài nhạc Ngũ Âm.

Chia sẻ về việc dạy nhạc Ngũ Âm cho học viên, nhạc sĩ Thạch Hải Vinh – Đoàn Nghệ thuật Khmer thành phố Cần Thơ cho biết:“Về mặt lý thuyết, chúng ta phải dạy cho học viên biết về 7 nốt nhạc chuẩn. Thứ hai là phải biết được thang âm, rồi sau đó mới dạy thực hành bài bản âm nhạc.”

Nhạc Ngũ Âm được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào năm 2019 và đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống sinh hoạt tôn giáo, đồng thời tạo ra sự kết nối cộng đồng một cách tự nhiên và bền chặt. Bên cạnh chính sách bảo tồn của Nhà nước và sự trân quý của cộng đồng, dàn nhạc Ngũ Âm ngày càng trở nên sống động và dần khẳng định những giá trị của một loại hình di sản văn hóa đặc biệt ở đất Nam Bộ./.