Hát lượn t’ngay ha pruôt căh nặc mưy g’luh đoọng tr’lưm, ba booch, năc dzợ g’luh đoọng đhanuôr p’căh râu liêm ta nih, rơơm kiêng râu têêm ngăn đoọng ha mưy c’moo t’mêê liêm zâp, k’bhộ k’van.

Ting cơnh apêê ga rựa t’ha moon, Lượn Cọi năc mưy ooy đợ pr’hát pr’hay âng manưih Tày, buôn hát bêl đợ t’ngay Tết, bhiệc bhan hân noo ha pruôt. Bêl buah a’bhoo dzợ đợc coh p’ngan, đhị ta pêêh oih, đợ apêê pân jưih pân đil chô ăt pa zưm tr’mooh tr’ơơi. Cr’liêng xa nay Lượn pr’hay, liêm ta nih; vêy bêl bhrợ p’căh liêm ghit, bhrợ p’căh râu bhriêl ta bach đăh prá xay lâng đợ râu c’năl âng manưih hát. Đợ hi dưm ha pruôt cơnh đêêc ơy vaih đợ cr’noọ bh’rợ liêm chr’năp coh loom bâc lang manưih Tày.

Nghệ nhân dân gian Vũ Thị Lương coh vêêl 13, chr’val Chợ Đồn đoọng năl, a’đay choom hát Lượn tơợ bêl 10 c’moo, đươi vêy apêê amế, amoó pa choom đoọng. Zâp c’năt pr’hát Lượn Cọi zêng vêy đợ râu chăp kiêng vêêl bhươl, pr’loọng đông lâng cr’noọ cr’niêng ooy pr’ăt tr’mung k’bhộ ngăn. Tu cơnh đêêc, zâp bêl hát đợ c’năt pr’hát Lượn âng acoon coh đay zâp bêl t’ngay bhiệc bhan chr’năp, t’cooh ta luôn xơợng hâng hơnh:“Acu tơợ bêl dzợ p’niên lươt xơợng apêê amế, amoó hát Lượn Cọi kiêng bhlâng. Đợ t’tưn ting pa choom hát lâng choom hát. Buôn lêy bêl hát Cọi apêê hát bêl t’ngay bhiệc bhan Lồng Tồng zâp c’moo, apêê pân jưih pân đil ting ba booch lâng pr’hát cọi. Pr’hát Cọi âng acoon coh Tày pr’hay ha ngur, hơnh deh Đảng, Ava Hồ, hơnh deh cr’noọ tr’kiêng n’jưih n’đil”.

Hát Lượn Cọi căh vêy buôn. Manưih hát vêy bhr’ươl pr’hát chr’va k’rơ ha dợ vêy cơnh xơợng ha ngur lalay âng pr’hát Tày. Căh mưy hát crêê cr’liêng pr’hát, crêê điệu, manưih hát năc lêy năl cơnh hát zư lêy pr’hơơm đanh, hát ting nhịp phách đoọng c’năt pr’hát Lượn liêm pr’hay lâh. Cr’chăl nâu, manưih hát lêy năl bâc pr’hát ty, năl ghit j’niêng bh’rợ lâng đhr’năng lêy ta ơơi moon liêm ghit bâc cơnh. T’cooh Hoàng Văn Canh coh vêêl Chiến Thắng, chr’val Phủ Thông, manưih bâc c’moo châc lêy cha mêêt năl đăh pr’hát Lượn nâu moon:“Acu lêy hâng hơnh lâng chăp kiêng Lượn Cọi năc ơy châc lêy năl bhrợ pa dưr. Lượn Cọi lalay lâng Lượn Phong Slư căh cậ Lượn Nàng ới, tơợ bhr’ươl pr’hát tươc moot ooy vần. Bêl hát lêy ra pặ bhrợ cr’liêng pr’hát ha cơnh liêm crêê bhr’ươl, crêê vần, ha dang căh năc căh choom vaih pr’hát”.

Căh mưy hát bêl hân noo ha pruôt, Lượn Cọi dzợ ting manưih Tày n’leh vaih đhị bâc j’niêng bh’rợ chr’năp âng pr’loọng đông. Tơợ bhiệc xay xơ, hơnh deh đông t’mêê, hơnh deh acoon p’niên tươc đợ g’luh tr’lưm đhi noo bhuh xoọng, pr’zợc, c’năt Lượn bêl nặc zươc rơơm râu têêm ngăn, bêl năc liêm ta nih. Cr’liêng pr’hat pr’hay, p’căh râu pr’ăt bh’rợ liêm ta nih âng acoon manưih lâng p’too pa choom k’coon cha châu hay ooy tơơm riah, zư lêy pr’ăt tr’mung liêm crêê coh đông. Hân đhơ cơnh đêêc, đhị pr’ăt tr’mung cơnh xoọc đâu, bêl bâc râu bh’rợ chr’ơh t’mêê dưr vaih, chô moot coh vêêl đông, vêy bâc apêê p’niên căh dzợ lâh năl ooy đợ pr’hát Lượn ty. Đọong zư lêy pr’hát Lượn Cọi âng acoon coh đay, apêê nghệ nhân manưih Tày ơy t’bhlâng pa choom đoọng ha k’coon cha châu, lâh mơ năc bêl g’luh doọ râu trơ vâng, căh cậ lăm bêl hân noo bhrợ bhiệc bhan. Nghệ nhân Hoàng Thị Mỵ coh chr’val Bằng Thành moon:“Bêl ahay mơ tuổi âng cu lươt ha ooy ngai cung năl Lượn Cọi, mưy đăh pân jưih, mưy đăn pân đil tr’mooh tr’ơơi. Lang p’niên xoọc đâu căh lâh kiêng cơnh ahay. Acu kiêng pa choom đoọng apêê a’châu đoọng zư lêy xa nưl lượn âng acoon coh đay”.

C’moo 2019, Lượn Cọi âng manưih Tày Pác Nặm, tỉnh Thái Nguyên vêy ta moon năc k’cir văn hoá phi vật thể cấp k’tiêc k’ruung. Tơợ đêêc, bâc câu lạc bộ pr’hát xa nưl bhrợ pa dưr, bhrợ bh’rợ pa choom hát r’rộ r’răm coh đhanuôr manưih Tày. Tơợ c’moo 2022, đhị zâp chr’val k’coong ch’ngai ơy vêy bâc câu lạc bộ hát Lượn ăt bhrợ ta luôn lâng zâp g’luh pa choom, giao lưu, chi ơh, chrooi pa xoọng zư lêy lâng clan bhưah đợ râu chr’năp đăh văn hoá ty ahay. Zâp bêl ha pruôt chô, bêl bhiệc bhan Lồng Tồng tơợp c’moo lêy bhrợ, đợ c’năt Lượn Cọi ting chr’va xưl đhị zâp vêêl đông k’coong ch’ngai Thái Nguyên. Nâu đoo căh nặc pr’hát xa nưl âng hân noo ha pruôt năc dzợ a’ngoọn p’têêt nhâm mâng âng bêl ahay lâng xoọc đâu, chrooi pa xoọng zư lêy đợ râu liêm chr’năp văn hoá đhanuôr Tày coh đâu./.

THANH ÂM LƯỢN CỌI, HƠI THỞ MÙA XUÂN CỦA NGƯỜI TÀY

Giữa tiết xuân ấm áp, khi đào, mận đua nhau khoe sắc khắp triền núi, trong những nếp nhà sàn của đồng bào Tày ở các xã vùng cao tỉnh Thái Nguyên lại ngân vang những câu lượn cọi ngọt ngào, đằm thắm. Hát Lượn ngày xuân không chỉ là cuộc vui gặp gỡ, giao duyên, mà còn là dịp để bà con gửi gắm tâm tình, trao nhau lời chúc an lành cho một năm mới đủ đầy, hạnh phúc.

Theo lời các bậc cao niên, Lượn Cọi là một trong những làn điệu dân ca đặc sắc của người Tày, thường được cất lên vào những ngày Tết, hội Xuân. Khi men rượu ngô còn nồng trên chén, bên bếp lửa hồng, từng tốp nam nữ quây quần đối đáp. Lời Lượn khi mộc mạc, chân tình; khi lại ý nhị, sâu sắc, thể hiện sự khéo léo trong cách ứng đối và vốn hiểu biết phong phú của người hát. Những đêm xuân như thế đã trở thành ký ức đẹp trong lòng bao thế hệ người Tày.

Nghệ nhân dân gian Vũ Thị Lương ở thôn 13, xã Chợ Đồn cho biết, bà biết hát Lượn từ năm 10 tuổi, nhờ được các mẹ, các chị truyền dạy. Mỗi câu Lượn Cọi đều chứa đựng tình yêu quê hương, gia đình và ước vọng về cuộc sống ấm no. Vì vậy, mỗi lần cất lên những câu Lượn của dân tộc mình trong các lễ hội hay dịp quan trọng, bà luôn cảm thấy tự hào.“Tôi từ khi còn nhỏ đi nghe các bà, các chị hát Lượn Cọi thì rất mê. Sau này lớn lên cũng tập hát và biết hát. Thường khi hát Cọi người ta hát vào Lễ hội Lồng Tồng hằng năm, các cặp trai gái giao duyên đối đáp bằng hát cọi. Làn điệu hát Cọi của dân tộc Tày rất hay, mượt mà và đi vào lòng người, ca ngợi Đảng, Bác Hồ, ca ngợi tình yêu đôi lứa.”

Hát Lượn Cọi không hề dễ. Người thể hiện phải có chất giọng vang, khỏe nhưng vẫn giữ được sự mềm mại, luyến láy đặc trưng của dân ca Tày. Không chỉ hát đúng lời, đúng làn điệu, người hát còn phải biết nhả chữ, giữ hơi dài, ngân nga theo nhịp phách để câu Lượn vang lên tròn trịa, sâu lắng. Bên cạnh đó, người hát cần thuộc nhiều bài cổ, hiểu phong tục tập quán và có khả năng ứng tác linh hoạt theo từng hoàn cảnh. Ông Hoàng Văn Canh ở thôn Chiến Thắng, xã Phủ Thông, người nhiều năm sưu tầm và nghiên cứu hát Lượn chia sẻ:“Tôi thấy tự hào và mến mộ Lượn Cọi nên đã sưu tầm và tìm cách phát triển. Lượn Cọi khác với Lượn Phong slư hay Lượn Nàng ới, từ giọng hát đến cách vào vần. Khi hát phải sắp xếp lời sao cho đúng giọng, đúng vần, nếu không sẽ bị hẫng và không thành bài.”

Không chỉ vang lên trong hội Xuân, Lượn Cọi còn theo bước người Tày hiện diện trong nhiều nghi lễ quan trọng của gia đình. Từ lễ cưới, mừng nhà mới, đầy tháng cho đến những cuộc gặp gỡ họ hàng, bạn bè, câu Lượn khi thì thiết tha chúc phúc, khi lại sâu lắng nghĩa tình. Lời ca mộc mạc mà đằm thắm, gửi gắm đạo lý làm người và nhắc con cháu nhớ về cội nguồn, gìn giữ nếp nhà. Tuy nhiên, giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều loại hình giải trí mới du nhập vào bản làng, không ít người trẻ dần xa lạ với những câu Lượn cổ. Để giữ gìn điệu Lượn Cọi của dân tộc, các nghệ nhân người Tày đã tích cực truyền dạy cho con cháu, nhất là vào dịp nông nhàn hay trước mỗi mùa lễ hội. Nghệ nhân Hoàng Thị Mỵ ở xã Bằng Thành chia sẻ:“Ngày xưa tầm tuổi như tôi đi đâu ai cũng biết Lượn Cọi, một bên nam một bên nữ lượn đối đáp với nhau. Lớp trẻ bây giờ không đam mê nhiều như trước. Vì vậy tôi muốn dạy cho các cháu để giữ lại tiếng lượn của dân tộc mình.”

Năm 2019, Lượn Cọi của người Tày Pác Nặm, tỉnh Thái Nguyên được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Từ đó, nhiều câu lạc bộ dân ca được thành lập, tạo nên phong trào học hát sôi nổi trong cộng đồng người Tày. Riêng từ năm 2022, tại các xã vùng cao đã có nhiều câu lạc bộ hát Lượn hoạt động thường xuyên với các buổi tập luyện, giao lưu, biểu diễn, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống. Mỗi độ xuân về, khi lễ hội Lồng Tồng đầu năm diễn ra, những câu Lượn Cọi lại ngân vang khắp các bản làng vùng cao Thái Nguyên. Đó không chỉ là tiếng hát của mùa xuân, mà còn là sợi dây bền chặt nối quá khứ với hiện tại, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Tày nơi miền sơn cước./.