Tu cơnh đêêc, đong đh’rơơng êêh muy ng’ăt tớt, ting n’năc năc rau xay p’căh đơ chr’năp pr’hay âng pr’ăt tr’mông, văn hoá lâng j’niêng cr’bưn âng đhanuôr Thái Tây Bắc.

Đong đh’rơơng âng manuyh Thái Tây Bắc buôn vêy ta bhrợ lâng n’loong hơ nghêê, cr’giêr căh cậ xoan, xr’pợ vêy ta xa pợ lâng axậ gianh căh cậ ngói k’tiếc n’griing. T’nâl đong năc dal, ga măc lâng mâng bhlâng, bhlưa tơợ cum lâng ooy đh’rơơng dal k’dâng bơr mét đoọng g’đéch dzếp dzong lâng ađhăh crâng. Coh k’rum buôn ng’đớc đợ pr’đươi bhrợ ha rêê đhuốch, oih; coh piing năc đhị ăt tớt âng pr’loọng đong.

Lâng manuyh Thái, bhrợ đong năc muy bh’rợ chr’năp pa bhlâng. Tơợ bh’rợ lêy pay k’tiếc, lêy ooy c’riing đong, ta răh t’nâl tước ooy t’ngay ng’đhâng đong. T’cooh Quàng Văn Puôn, ăt coh cr’noon Lọng Hạng, chr’val Mường É, tỉnh Sơn La prá xay ooy bh’rợ ng’bhrợ muy đhr’nong đong đh’rơơng âng manuyh Thái:

“Tr’nơơp năc lươt ooy crâng chêêc col n’loong, chêêc lêy n’loong bhrợ t’nâl l’lăm, xang n’năc lêy col n’loong bhrợ coong, xang n’năc tước ooy pa pan,  ha dợ vêy tước ooy bh’rợ col am bhrợ đh’rơơng. Xang bêl col zập pazêng pr’đươi n’năc năc ha dợ ng’lươt chêêc lêy hi la bhrợ xr’pợ, chô k’rong zập pazêng pr’đươi n’năc năc ha dợ ng’bhrợ cum đong, ra li k’tiếc tih liêm lâng coh t’tun lươt k’dua manuyh vêy abhô chô bhuôih lêy t’ngay crêê, c’xêê liêm đoọng bhrợ đong lâng mot ăt ooy đong t’mêê”.

Xang bêl ra văng liêm zập pazêng rau pr’đươi đoọng bhrợ đong ăt, đhanuôr coh cr’noon năc đh’rưah chroi công, k’rong c’rơ đoọng bhrợ đong ăt. Đoo bêl đong ăt vêy ta bhrợ xang, bhươl cr’noon bhrợ bh’rợ hơnh deh, ộm buah, t’nơợt xoè đh’rưah bhui har lâng c’la đong. Căh muy ng’bhui har ooy đhr’nong đong t’mêê, xoọc đêêc năc bêl đoọng đhanuôr xay p’căh cr’noọ xa nay ăt k’rong liêm crêê, tr’zooi đh’rưah - năc muy rau liêm pr’hay đanh đươnh coh văn hoá manuyh Thái.

Coh cr’noọ xa nay ty đanh âng manuyh Thái Tây Bắc, đhr’nong đong đh’rơơng êêh muy đhị ăt mamông ting n’năc năc văn hoá - abhô dang ăt đh’rưah liêm mâng lâng pr’ăt tr’mông âng zập pr’loọng đong, tô bhuh. Tu cơnh đêêc, coh đhr’nong đong đh’rơơng dzợ vêy bấc rau ng’đơơng vêy ta bhrợ ta nih đha nâng bhlâng. R’piing bhuôih abhuục avuah, abhô dang vêy ta bhrợ đhị la liêm, ma bhuy, căh choom ăt đoọng hoọng, căh choom chroong dzuung căh cậ prá xay, k’chăng k’uôih k’tung, ting n’năc căh lâh đoọng manuyh đơ chrih tươc ooy đêêc. P’rang dzoóc ooy đong đh’rơơng công p’căh rau chr’năp âng manuyh coh pr’loọng đong, pân juyh, pân đil; pân đil căh lâh buôn lướt coh p’rang bhlâng, pa bhlâng năc coh cr’chăl p’bhuôih. Bh’rợ bhrợ đhị ng’bếch coh đhr’nong đong công t’đui rau ma tơợ, tơợ piing tước ooy dzúp, k’coon ch’chau căh choom bếch đăn đhị zr’lụ r’piing, điêng bêl bếch chroong dzung ooy p’loọng… Pazêng rau ng’điêng n’năc căh muy xay p’căh rau mâng loom ooy abhô dang ting n’năc năc dzợ ting zư lêy rau chr’năp liêm coh pr’loọng đong, rau chr’năp lâng bhrợ t’vaih rau chr’năp pr’hay văn hoá la lay âng manuyh Thái zr’lụ Tây Bắc. T’cooh Quàng Văn Puôn, ăt coh cr’noon Lọng Hạng, chr’val Mường É, tỉnh Sơn La prá xay p’xoọng:

“Lâh n’năc nắc dzợ vêy bh’rợ ng’điêng cơnh lơơng cơnh t’ngay zêệ bhrợ chr’na đha năh giỗ coh pr’loọng đong năc căh choom tr’câl tr’bhlêy, căh choom pay đơơng cr’van tơợ đong. Lâng coh t’ngay ng’bhrợ đong công căh choom ng’bhrợ bh’rợ n’têh. Pân đil lâng p’niên pân đil năc căh choom moot ooy zr’lụ r’piing p’bhuôih abhuục a’vuah, đoo bêl t’cooh ta ha năc vêy choom moot”.

Nâu cơy, đh’rưah lâng bhrợ t’vaih đô thị bấc bhlâng lâng rau tr’xăl coh kinh tế, bấc pr’loọng đong manuyh Thái Tây Bắc ơy bhrợ đong liêm mâng ting tr’mang đong t’mêê. Bấc đhr’nong đong đh’rơơng cơnh ty đanh vêy ta bhr’lậ, xăl pr’đươi, căh cậ năc dzợ lâh bấc đong đh’rơơng coh bhươl cr’noon.

K’rang ooy đhr’năng dưr bil rau chr’năp văn hoá đong đh’rơơng, bấc manuyh Thái ơy t’bhlâng zư lêy đong đh’rơơng ty đanh. Muy bơr vel đong ơy bhrợ đợ bh’rợ bhrợ têng cớ đong đh’rơơng, đh’rưah lâng zư lêy văn hoá pa têệt lâng bh’rợ pa dưr du lịch bhươl cr’noon, bhrợ t’vaih bh’rợ bhrợ cha đoọng ha đhanuôr. Chr’năp lâh mơ, cr’noọ zư lêy đong đh’rơơng năc vêy pa trơơi ooy lang t’tun cơnh muy trách nhiệm lâng lâng ahay. Năc manuyh đha đhâm c’mor acoon coh Thái, anoo Lương Văn Âm, ăt coh cr’noon Phai Cộng, chr’val Chiềng Sinh, tỉnh Điện Biên xay truih:

“Tơợ lang apêê abhươp adích, k’conh k’căn ơy ăt coh đong đh’rơơng. Lâng c’la cu năc manuyh buôn lướt bhrợ đong đh’rơơng đoọng ha đhanuôr coh đâu năc ta luôn chăp hơnh lâng cơnh tr’mang đong đh’rơơng âng acoon coh đay. Xoọc đâu acu công ăt coh đong đh’rơơng lâng coh ha y chroo ha dang coh ha y đong đh’rơơng doọ u zir năc acu dzợ ăt coh đong đh’rơơng n’năc ting cơnh j’niêng cr’bưn âng đhanuôr acoon coh đay”.

Manuyh t’cooh ta ha coh bhươl cr’noon manuyh Thái Tây Bắc buôn prá xay: “Dzợ đong đh’rơơng năc dzợ bhươl cr’noon, dzợ rau chr’năp ma bhuy âng manuyh Thái”. Tu cơnh đêêc, lâng rau tr’xăl âng pr’ăt tr’mông t’mêê, bh’rợ zư lêy đong đh’rơơng năc căh muy ng’zư đớc tr’mam đong cơnh ty đanh ahay, ting n’năc năc dzợ ng’zư lêy văn hoá âng đhanuôr ơy ăt đh’rưah nhâm mâng lâng crâng k’coong Tây Bắc, năc đơơh vêy đhanuôr Thái đh’rưah pa dưr./.

NHÀ SÀN – NƠI LƯU GIỮ HỒN NGƯỜI THÁI TÂY BẮC

Giữa đại ngàn Tây Bắc, nơi mây trắng ôm lưng núi và suối reo quanh bản, những ngôi nhà sàn của người Thái vẫn yên bình đứng đó, chứng kiến bao đổi thay của cuộc sống đồng bào. Bởi thế, nhà sàn không chỉ là chỗ ở, mà còn là biểu tượng của nếp sống, văn hóa và hồn dân tộc của đồng bào Thái Tây Bắc.

Nhà sàn của người Thái Tây Bắc thường được dựng bằng gỗ pơ mu, nghiến hoặc xoan, mái lợp lá gianh hoặc ngói đất nung. Cột nhà cao, vững chãi, nâng nền nhà cách mặt đất chừng hai mét để tránh ẩm thấp và thú rừng. Bên dưới sàn thường là nơi để nông cụ, củi khô; bên trên là không gian sinh hoạt của cả gia đình.

Với người Thái, dựng nhà là một sự kiện trọng đại. Từ khâu chọn đất, chọn hướng, đẽo cột cho đến ngày dựng mái. Ông Quàng Văn Puôn, ở Bản Lọng Hạng, xã Mường É, tỉnh Sơn La cho biết về các quy trình đề làm được ngôi nhà sàn của người Thái:“Đầu tiên là lên rừng chặt gỗ, phải tìm gỗ làm cột trước, sau đó mới chọn gỗ làm kèo, rồi đến ván sau đó mới đến chặt che bương để làm sàn. Sau khi chặt đủ gỗ rồi mới đi tìm ngói lợp nhà, tập hợp đủ tất cả các vật liệu rồi mới bắt đầu san nền nhà cho bằng phẳng và đi nhờ thầy mo tìm ngày lành tháng tốt để dựng nhà và lên nhà mới”.

Sau khi chuẩn bị đầy đủ vật liệu để làm nhà, bà con trong bản sẽ cùng nhau góp công, góp sức để dựng nhà. Khi nhà hoàn thành, cả bản tổ chức lễ mừng, uống rượu cần, múa xòe chung vui cùng gia chủ. Không chỉ mừng nhà mới, đó còn là dịp để người dân thể hiện tinh thần đoàn kết, tương trợ – một nét đẹp lâu đời trong văn hóa Thái.

Trong quan niệm truyền thống của người Thái Tây Bắc, ngôi nhà sàn không đơn thuần là nơi sinh sống mà còn là không gian văn hóa – tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của mỗi gia đình, dòng họ. Bởi vậy, trong ngôi nhà sàn tồn tại nhiều điều kiêng kỵ được tuân thủ nghiêm ngặt. Gian thờ tổ tiên luôn được đặt ở vị trí trang trọng, linh thiêng, kiêng ngồi quay lưng, duỗi chân hay nói cười ồn ào, đồng thời hạn chế người lạ tiếp cận. Cầu thang nhà sàn cũng mang ý nghĩa phân biệt vai vế, giới tính; phụ nữ thường kiêng đi cầu thang chính, nhất là trong những dịp cúng lễ. Việc bố trí chỗ ngủ trong nhà tuân theo trật tự trên dưới, con cháu kiêng ngủ gần gian thờ, kiêng nằm quay chân ra cửa... Những điều kiêng kỵ ấy không chỉ thể hiện niềm tin tâm linh mà còn góp phần giữ gìn nề nếp gia đình, tôn ti trật tự và làm nên bản sắc văn hóa đặc trưng của người Thái vùng Tây Bắc. Ông Quàng Văn Puôn, ở Bản Lọng Hạng, xã Mường É, tỉnh Sờn La cho biết thêm:“Ngoài ra còn những điều kiêng kỵ khác như ngày làm cơm giỗ trong gia đình là không được mua bán, không được lấy đồ ra khỏi nhà. Và trong ngày dựng nhà cũng không được làm những điều tương tự. Phụ nữ và các bé gái sẽ không được vào gian thờ tổ tiên, chỉ khi già mới được vào”.

Ngày nay, cùng với quá trình đô thị hóa và sự thay đổi trong điều kiện kinh tế, nhiều gia đình người Thái Tây Bắc đã chuyển sang xây dựng nhà ở kiên cố theo lối hiện đại. Không ít ngôi nhà sàn truyền thống bị cải tạo, thay đổi vật liệu, hoặc dần vắng bóng trong bản làng.

Trăn trở về nguy cơ mai một các giá trị văn hóa gắn liền với nhà sàn, nhiều cộng đồng người Thái đã nỗ lực bảo tồn nhà sàn truyền thống. Một số địa phương triển khai các chương trình phục dựng nhà sàn, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế cho người dân. Quan trọng hơn, ý thức giữ gìn nhà sàn đang dần được truyền lại cho thế hệ trẻ như một trách nhiệm đối với cội nguồn. Là thế hệ trẻ dân tộc Thái, anh Lường Văn Âm, Bản Phai Cộng, xã Chiềng Sinh, tỉnh Điện Biên bày tỏ:“Từ thời ông bà, cha mẹ đã ở nhà sàn rồi. Với bản thân tôi, là một người chuyên đi dựng nhà sàn cho bà con trong vùng thì tôi luôn tâm đắc với thiết kế nhà sàn của dân tộc mình. Hiện nay tôi cũng đang ở nhà sàn và sau này nếu nhà sàn chưa bị hỏng, xuống cấp thì tôi vẫn sẽ tiếp tục ở nhà sàn theo phong tục của dân tộc mình”.

Người già trong bản Thái Tây Bắc vẫn nói: “Còn nhà sàn là còn bản, còn hồn người Thái”. Bởi thế, giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, việc giữ gìn nhà sàn không chỉ là bảo tồn một kiểu kiến trúc truyền thống, mà còn là gìn giữ mạch nguồn văn hóa của cộng đồng đã gắn bó bền bỉ với núi rừng Tây Bắc, cần được đồng bào Thái cùng nhau phát huy./.