Tơơp c’moo t’mêê, xang đhr’niêng bhuôih vêêl, zâp pr’loọng đong đha nuôr Khơ Mú zêng bhrợ đhr’niêng bhuôih tô gộ căh dzợ đoọng choh bêêt; đâc ooy ha rêê đh’rưah lâng r’vai ha roo, ca văr hân noo ha roo a bhoo choor châc. Bêl hân noo bhrợ têng xang, moot dâng c’xêê 11-12 âm lịch, apêê pr’loọng đong vêy chơơih pay muy t’ngay liêm coh c’xêêm năc muy điêng crêê bêl t’ngay ca conh ca căn căh dzợ đoọng bhrợ Mạ Grợ, choom năl năc đhr’niêng ca văr pr’đoọng pr’dhooi, têêm ngăn, công năc đhr’niêng cha ha roo t’mêê.

Coh bêl đâu, ca coon cha chau đơơng bha nuôih đơc ooy pa pan bhuôih tô gộ, k’đươi a pêê đoo chô cha tết đh’rưah lâng pr’loọng đong, pa căh loom chăp hay căh cơnh. Apêê bha nuôih bơơn ra văng năc đợ râu đươi dua zâp t’ngay n’đhang đơơng chr’năp căh cơnh. Năc đoo đợ p’lêê p’coo, a pul chr’noh coh pr’ăt tr’mông cơnh: clang ngô, arọ, a choot, alui, ca đâc,… zâp râu zêng bơơn uh chêên đoọng bhuôih.

T’cooh Mè Duy Chinh, ma nưih Khơ Mú, coh vêêl Thàn, chr’val Yên Châu, tỉnh Sơn La đoọng năl:

“Đhr’niêng cha ha roo t’mêê âng ma nưih Khơ Mú căh năl vêy tơợ bêl ooy, tơợ t’ngay bhrợ t’vaih vêêl, t’vaih bhươl âi ă u vaih. Zâp c’moo bhrợ muy chu. Nâu đoo năc đhr’niêng đơơng chr’năp xay truih bh’nơơn, moon pa căh lâng abhô dang, tô gộ đợ bh’nơơn xang muy c’moo pa bhrợ âng ca coon cha chau. Rơơm abhô dang zooi lêy ha zâp ngai coh đong bhreh k’rơ; pruh lơi râu xoot, môp bênh, zr’năh k’đhap, pr’luh cr’ay âng c’moo ty; hơnh deh c’moo t’mêê cơnh lâng bâc râu pr’đoọng pr’đhooi, ha roo abhoo choor châc, bhrợ cha bhr’nha bơơn”.

Đhr’niêng ca văr pr’đoọng, têêm ngăn âng ma nưih Khơ Mú bơơn bhrợ têng coh ting pr’loọng đong cơnh lâng râu ting pâh âng c’bhuh xoọng lâng đha nuôr coh vêêl. N’đhơ cơnh đêêc, căh vêy đong ngai công bhrợ đhr’niêng ca văr pr’đoọng, têêm ngăn năc đhêêng muy apêê pr’loọng đong vêy pa pan bha nuôih bhuôih tô gộ ( năc apêê ca conh ca căn, da dich bha bhươp căh dzợ ma mông) vêy bhrợ đhr’niêng. Pa bhlâng năc, cơnh lâng bâc pr’loọng vêy bâc ca coon n’jưih, bêl ca conh ca căn căh dzợ, zâp ngai ca coon n’jưih zêng vêy trách nhiệm bhrợ têng. Coh zâp pr’loọng đong, ma nưih c’la đong năc ma nưih dzoọng k’đhơợng bhrợ đhr’niêng. Ha dang c’la đong âi lâh căh dzợ năc ca coon n’jưih ta ha bhlâng pa căh măt ha ca conh k’đhơợng bhrợ bh’rợ n’nâu. T’cooh Mè Duy Chinh đoọng năl, đợ râu căh căh choom vêy coh bha nuôih năc:

“Ting đhr’niêng âng ma nưih Khơ Mú, bha nuôih pa zêng vêy a rọ, jên, amit, bhơi r’veh, lêệ p’riêng, x’rong a xiu, pr’uh a tưch… Tu bêl ahay pr’ăt tr’mông zr’năh k’đhap, công căh vêy bâc ch’na đh’năh cơnh nâu câi, bâc năc chơơc lêy tơợ ha rêê, coh crâng chô đơơng”.

Đhr’niêng bha nuôih tr’nơơp năc bhuôih ca văr pr’đoọng, têêm ngăn ha pr’loọng đong. Ma nưih ca coon n’jưih ta ha coop muy p’nong a tưch gôong, pa đơp ch’piah toch ha c’la đong. Xang bêl rao pa liêm ch’piah lâng chr’booh a tưch, c’la đong cut payb a ham a tưch. Coh têy, a đoo n’jưah k’đhơợng bơr n’năng lâng acọ a tưch, n’jưah pa nhưa ca văr abhô dang tô gộ ha dưr dooc pooc bhong ca coon cha chau bhreh k’rơ, têêm ngăn, lum bâc pr’đoọng pr’dhooi. Xang n’năc năc đhr’niêng k’đươi apêê abhô dang tô gộ chô cha Tết đh’rưah ca coon cha chau, muy đhr’niêng bh’rợ chr’năp ma bhuy, pa căh xa nay ộm đac hay tươc tu toọm âng đha nuôr Khơ Mú. Đhr’niêng g’luh 3, năc đhr’niêng t’đang r’vai ha zâp ngai coh pr’loọng đong lâng x’ría năc đhr’niêng k’đươi abhô dang tô gộ cha tết lâng bhuôih abhô dang tô gộ. Nâu đoo năc đhr’niêng bh’rợ chr’năp ma bhuy p’têêt pa zum bhlưa ma nưih ma mông lâng ma nưih căh dzợ ma mông, đh’rưah lâng công năc bêl ca coon cha chau bơơn đươi dua râu zư lêy âng abhô dang, moon ghit râu mâng loom ooy râu zư lêy âng abhô dang. Amoó Lừ Thị Lan coh vêêl Thàn, chr’val Yên Châu xay moon:

“Cacoon cha chau zi công rơơm kiêng zâp c’moo bơơn pâh Đhr’niêng  ca văr pr’đoọng pr’đhooi, têêm ngăn âi zư lêy boo crêê đhí liêm, ha roo abhoo choor châc, ca coon cha chau bơơn bhui har ma mông bhreh k’rơ. Pr’châc p’niên zi công vêy t’bhlâng k’đhơợng bhrợ”.

Xang bh’rợ đhr’niêng ma bhuy năc đoo bh’rợ bhui har lâng n’dza, cha gâr, chiing hr’luc lâng apêê prmúa, pr’hat chr’va. Đhr’niêng ca văr pr’đoọng pr’đhooi, têêm ngăn dưr vaih t;ngay bhui har za zum âng vêêl bhươl, đhị zâp ngai pa chung bhui harm ăt prá lâng pa gơi loom mâng ooy brương tr’nu. G’luh bhui har  bhrợ tươc m’pâng ha dum, bh’nhăn chô ooy ha dum bh’nhăn bhui har. Nâu đoo năc cr’chăl p’têêt pa zum ma nưih Khơ Mú, đhị c’leh liêm văn hóa ty đanh bơơn zư đơc đhị bâc lang./.

MẠ GRỢ - TẾT CẦU MAY, CẦU PHÚC CỦA NGƯỜI KHƠ MÚ

Trong đời sống văn hoá tinh thần, người Khơ Mú có nhiều nghi lễ gắn liền với vòng đời và sản xuất nông nghiệp, phản ánh rõ nét bản sắc tộc người, trong đó phải kể đến Tết cầu may, cầu phúc Mạ Grợ

Đầu năm mới, sau lễ cúng bản, mỗi gia đình đồng bào Khơ Mú đều làm Lễ cúng tổ tiên để xin gieo hạt; lên nương cùng hồn mẹ lúa, cầu cho mùa màng bội thu. Khi vụ mùa kết thúc, vào khoảng tháng 11-12 âm lịch, các gia đình sẽ lựa chọn một ngày đẹp trong tháng, chỉ kiêng kỵ đúng ngày mất của cha mẹ để tổ chức Mạ Grợ, tức Lễ cầu may, cầu phúc, cũng là lễ mừng cơm mới.

Trong dịp này, con cháu dâng lễ vật lên bàn thờ tổ tiên, mời ông bà về ăn Tết cùng gia đình, thể hiện lòng hiếu kính và sự biết ơn. Các lễ vật được chuẩn bị tuy mộc mạc, giản đơn nhưng mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc. Đó là những loại củ, quả gần gũi trong đời sống hàng ngày như: khoai lang, khoai sọ, củ mài, bầu, bí xanh, bí đỏ… tất cả đều được luộc chín để dâng cúng.

Ông Mè Duy Chinh, người Khơ Mú, ở bản Thàn, xã Yên Châu, tỉnh Sơn La cho biết:

 “Lễ mừng cơm mới của dân tộc Khơ Mú không biết có từ bao giờ, từ ngày lập bản, lập mường đã có rồi. Mỗi một năm tổ chức một lần. Đây là nghi lễ mang ý nghĩa báo công, dâng lên tổ tiên những sản vật sau một năm lao động sản xuất của con cháu. Cầu mong tổ tiên phù hộ cho mọi thành viên trong gia đình khoẻ mạnh; tiễn đưa những điều xui rủi, bệnh tật, khó khăn của năm cũ; đón chào năm mới với nhiều điều tốt lành, mùa màng tươi tốt, làm ăn phát đạt, gia đình ấm no, hạnh phúc”.

Lễ cầu may, cầu phúc của người Khơ Mú được tổ chức trong phạm vi từng gia đình với sự tham gia của họ hàng và bà con dân bản. Tuy nhiên, không phải nhà nào cũng thực hiện nghi lễ cầu may, cầu phúc mà chỉ những gia đình có bàn thờ bố mẹ (tức là khi cha mẹ đã khuất núi) mới tiến hành nghi lễ. Đặc biệt, đối với những gia đình có nhiều con trai, khi bố mẹ mất đi, tất cả các con trai đều có trách nhiệm tổ chức. Trong mỗi gia đình, ông chủ nhà sẽ là người đứng ra làm chủ lễ. Nếu chủ nhà đã qua đời thì con trai cả thay mặt cha đảm nhiệm vai trò này. Ông Mè Duy Chinh cho biết những thứ không thể thiếu trong mâm cúng lễ:

 “Theo phong tục của người Khơ Mú, mâm cúng gồm có khoai sọ, sâu tre, dế mèn, rau nộm, thịt gác bếp, mọ gà, canh mùng với cá, gà luộc...Bởi vì ngày xưa hoàn cảnh khó khăn, cũng không có nhiều thực phẩm như bây giờ, chủ yếu là tìm kiếm từ trên nương, trong rừng  về”.

Nghi lễ đầu tiên là cúng cầu may, cầu phúc cho gia đình. Người con trai cả bắt 1 con gà trống, trao dao nhọn cho ông chủ nhà. Sau khi rửa sạch dao và mỏ gà, chủ nhà cứa nhẹ để lấy tiết gà. Trong tay, ông vừa cầm đôi cánh và đầu gà, vừa khấn tổ tiên phù hộ cho con cháu khoẻ mạnh, bình an, gặp nhiều may mắn. Tiếp theo là nghi lễ mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu, một nghi thức thiêng liêng, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của đồng bào Khơ Mú. Nghi lễ thứ 3, là lễ cầu hồn, cầu vía cho mọi người trong gia đình và cuối cùng là nghi lễ mời tổ tiên ăn Tết và cúng tiễn tổ tiên. Đây là nghi lễ mang ý nghĩa kết nối giữa người đang sống với tổ tiên, đồng thời cũng là lúc con cháu được hưởng lộc tổ tiên, khẳng định niềm tin về sự chở che, phù hộ của bề trên. Chị Lừ Thị Lan ở bản Thàn, xã Yên Châu chia sẻ:

“Con cháu chúng tôi cũng mong muốn hàng năm được dự Lễ cầu may, cầu phúc, tạ ơn thần linh đã phù hộ cho mưa thuận, gió hoà, mùa màng tốt tươi, con cháu được sum vầy. Thế hệ trẻ chúng tôi cũng sẽ tiếp tục duy trì”.

Sau phần lễ trang trọng là phần hội tưng bừng với rượu cần, tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng những điệu múa, tiếng hát ngân vang. Lễ cầu may, cầu phúc trở thành ngày vui chung của cộng đồng, nơi mọi người sum họp, gắn bó và trao gửi niềm tin vào tương lai. Cuộc vui kéo dài đến tận khuya, càng về sau càng thêm sôi động, náo nhiệt. Đây chính là khoảnh khắc gắn kết cộng đồng Khơ Mú, nơi nét đẹp văn hoá truyền thống được lưu giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ./.