Z’lâh k’ha riêng c’moo bhrợ t’vaih lâng zư đớc, bh’rợ năc căh muy xay p’căh ooy cr’noọ bhuôih abhô dang bâc cơnh âng manuyh Pa Cô ting n’năc pa têệt zập ngai k’rong ăt đh’rưah, zư lêy rau chr’năp pr’hay văn hoá coh da ding k’coong Trường Sơn.

Tươc ooy cr’chăl x’rịa c’moo, tươc ooy pazêng chr’val da ding k’coong A Lưới, ta mooi năc bơơn lêy bâc rau bhiệc bhan ty đanh âng đhanuôr acoon coh, cho đêêc vêy bh’rợ bhuôih abhô Đác âng manuyh Cơ Tu năc bh’rợ chr’năp pa bhlâng. T’cooh Lê Văn Cát, coh chr’val A Lưới 1 prá xay, tơợ lang ahay tươc nâu cơy, đhanuôr Pa Cô ăt mamông đươi bâc ooy crâng k’coong lâng đác. Đác zooi ha roo chăt vaih, bhrợ ha clung t’viêng, zooi acoon manuyh mamông k’rơ, bhươl cr’noon têêm ngăn. Tu cơnh đêêc, bh’rợ bhuôih abhô Đác căh muy bh’rợ ng’bhuôih ting n’năc năc cr’chăl đoọng đhanuôr xay p’căh loom n’năl ơn lâng k’tiêc, abhô dang lâng đác ơy băn t’mông zập ngai tơợ lang n’nâu tươc ooy lang n’tôh.“Xoọc đâu đhanuôr công bhrợ crêê cơnh j’niêng cr’bưn lâng xa nay bhuôih abhô Crâng k’coong lâng abhô Đác, bhuôih abhô Crâng k’coong l’lăm, abhô Đác t’tun. Abhô Crâng k’coong năc ga măc lâh mơ, abhô Đác năc ng’bhuôih t’tun. L’lăm ahay công cơnh đêêc a’năm, bhươl cr’noon ma bhrợ lâng bhrợ crêê cơnh j’niêng cr’bưn ty đanh ahay”.

Bh’rợ bhuôih abhô Đác âng manuyh Pa Cô năc ơy vêy tơợ đanh đươnh lâng vêy ta bhrợ ta luôn coh bâc lang manuyh. L’lăm ahay, bh’rợ bhuôih vêy ta bhrơ coh pr’loọng đong căh cậ coh tô bhuh, đanh đanh năc vêy bhươl cr’noon, chr’val bhrợ têng. Bh’rợ bhuôih vêy ta bhrợ pazêng vêy 2 c’nặt bh’rợ: bhuôih abhô Giàng Xứ đhị đong Văn hoá bhươl cr’noon lâng bhuôih abhô Đác đhị ch’nang k’ruung. Bha nuôih bâc bhlâng năc đợ pr’đươi chr’năp lâng pr’ăt tr’mông coh zập t’ngay âng đhanuôr cơnh bé, atứch, axiu, ch’neh đêệp, abhoo, clang, arong… Pazêng rau đêêc năc zêng đhanuôr ma bhrợ têng lâng lướt bơơn, xay p’căh rau ăt đh’rưah nhâm mâng bhlưa acoon manuyh lâng cruung đác, crâng k’coong.

Manuyh g’lăng z’hai Hồ Văn Thôi, đhanuôr Pa Cô prá xay, bh’rợ bhuôih abhô Đác ơy vêy tơợ lang pa bhướp, k’conh, đơơng âng rau chr’năp năc chăp hơnh abhô dang ơy zooi c’rơ, ha roo abhoo lâng pr’ăt tr’mông têêm ngăn đoọng ha zập ngai:“Bêl k’nặ bhrợ bh’rợ bhuôih năc k’dua k’coon ch’chau lướt ta bơơn axiu, amó lâng pazêng rau r’veh r’đoong. Pazêng rau pr’đươi ađay đươi dua zập t’ngay coh pr’ăt tr’mông. Ađay chăp hơnh. Bêl k’nặ bhrợ năc ra văng ghít liêm pazêng rau pr’đươi. Ba bi cơnh n’hau căh ơy liêm choom năc ađay nhăn rau đêêc năc đoọng ađay đớc đoọng ha lang ha y chroo”.

Lâng manuyh Pa Cô, đác năc căh muy cr’van chr’năp ting n’năc năc tr’mông, năc r’vai âng crâng k’coong, năc zr’lụ ăt tợt âng abhô dang. Bêl k’nặ bhuôih abhô Đác, đhanuôr coh bhươl cr’noon bhrợ bh’rợ bhuôih Giàng Xứ - abhô chr’năp pa bhlâng k’đhơợng lêy plêệng k’tiêc, tọm đác, k’ruung. Nâu đoo năc bh’rợ chr’năp, xay p’căh rau têêm ngăn coh plêệng k’tiêc lâng xa nay “chăp manuyh t’cooh ta ha k’er p’niên k’tứi” coh pr’ăt tr’mông lêy chăp abhô dang âng đhanuôr. Xang n’năc, pazêng bha nuôih cơnh bé, aọc, axiu, atứch, amó, r’veh crâng… năc vêy đơơng bhuôih ha abhô Đác, năc tr’mông băn par acoon manuyh lâng bhươl cr’noon coh bấc lang manuyh.

Bh’rợ bhuôih abhô Đác năc cr’chăl đoọng zập ngai xay p’căh loom n’năl ơn lâng plêệng k’tiêc, abhô dang, ting n’năc p’căh cr’noọ cr’niêng ooy boo crêê đhí liêm, ha roo abhoo vaih bấc, bhươl cr’noon têêm ngăn, đhanuôr k’bhộ ngăn. Manuyh g’lăng Hồ Thị Tư, manuyh Pa Cô prá xay, bh’rợ bhuôih abhô Đác vêy chr’năp ooy rau mr’cơnh cr’noọ xa nay lâng đoàn kết:“Bh’rợ bhuôih abhô Đác k’rong zập pazêng abhô dang n’lơơng cơnh Giàng Xứ, abhô Da ding k’coong, abhô K’ruung, abhô Đác ăt mamông đh’rưah. Lâng cr’noọ cr’niêng đoọng pazêng abhô bơơn đoàn kết, cơnh acoon manuyh đay. Ắt mamông đh’rưah, zư lêy năc vêy bh’rợ đoàn kết đh’rưah, tr’dêr đh’rưah, tr’pác đh’rưah coh muy bhiệc bhan âng k’coon ch’chau, bhươl cr’noon, acoon manuyh bhrợ têng”.

Bh’rợ bhrợ p’căh cớ Bhiệc bhan bhuôih abhô dang năc căh muy zư lêy lâng pa dưr pazêng rau chr’năp pr’hay văn hoá ty đanh liêm pr’hay âng đhanuôr Pa Cô ting n’năc năc xay bhrợ pazêng c’lâng xa nay âng Đảng, chính sách pháp luật âng Nhà nước ooy bh’rợ bhrợ pa dưr văn hoá, acoon manuyh Việt Nam. T’cooh Nguyễn Thiên Bình, Phó Giám đốc Sở Văn hoá lâng Thể thao thành phố Huế prá xay, bh’rợ pa têệt zư lêy văn hoá lâng pa dưr du lịch bhươl cr’noon xoọc ting t’ngay pa dưr pr’ăt tr’mông đoọng ha đhanuôr coh zr’lụ da ding k’coong.“Bh’rợ zư lêy, pa dưr rau chr’năp văn hoá c’kir zr’lụ đhanuôr acoon coh năc bhrợ t’vaih rau chr’năp pr’hay văn hoá âng Huế. Azi t’bhlâng đươi dua rau chr’năp âng c’kir văn hoá ty đanh đoọng xay bhrợ ha xa nay bh’rợ pa dưr du lịch, t’bhlâng pa dưr pr’ăt tr’mông âng đhanuôr ting t’ngay liêm choom lâh mơ”.

Bh’rợ bhuôih abhô Đác âng manuyh Pa Cô năc căh muy j’niêng cr’bưn ty đanh ting n’năc năc xay p’căh bâc cơnh đoọng ha pr’ăt liêm pr’hay bhlưa acoon manuyh lâng cruung k’tiếc, crâng k’coong. Bh’rợ zư lêy lâng pa dưr bhiệc bhan pa têệt lâng pa dưr du lịch nhâm mâng ting zư lêy lâng pa dưr rau chr’năp pr’hay văn hoá đhanuôr Pa Cô, ting n’năc bhrợ t’vaih c’rơ pa dưr kinh tế - xã hội coh zr’lụ da ding k’coong dal coh cr’chăl xoọc đâu./.

LỄ CÚNG THẦN NƯỚC CỦA NGƯỜI PA CÔ

Những ngày cuối năm, khắp các bản làng vùng cao thành phố Huế, đồng bào dân tộc Pa Cô lại rộn ràng tổ chức Lễ cúng thần Nước - một nghi lễ tín ngưỡng dân gian lâu đời, mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống. Trải qua hàng trăm năm hình thành và lưu truyền, lễ hội không chỉ phản ánh đời sống tâm linh phong phú của người Pa Cô mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc giữa đại ngàn Trường Sơn.

Vào dịp cuối năm, ngược lên các xã vùng cao A Lưới, du khách có cơ hội trải nghiệm nhiều lễ hội truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó Lễ cúng thần Nước của người Pa Cô là nghi lễ tiêu biểu. Ông Lê Văn Cát, ở xã A Lưới 1 cho biết, từ xưa đến nay, đồng bào Pa Cô sống dựa vào núi rừng và nguồn nước. Nước cho lúa mọc, cho rẫy xanh, cho con người khỏe mạnh, bản làng yên ấm. Vì vậy, Lễ cúng thần Nước không chỉ là nghi lễ cúng tế mà còn là dịp để bà con bày tỏ lòng biết ơn đối với trời đất, thần linh và nguồn nước đã nuôi sống cộng đồng từ đời này sang đời khác.“Hiện tại bà con cũng làm đúng theo tục lệ và nội dung cúng của thần Núi và thần Nước, cúng thần Núi trước, thần Nước sau. Thần Núi là cao hơn và to hơn, thần Nước là cúng sau. Trước đây làm cũng như thế thôi, làng tự làm và làm đúng theo tục lệ và bài bản đó”.

Lễ tế thần Nước của người Pa Cô có từ xa xưa và được duy trì đều đặn qua nhiều thế hệ. Trước đây, nghi lễ thường được tổ chức trong phạm vi gia đình hoặc dòng họ, thỉnh thoảng mới diễn ra ở quy mô làng, xã. Lễ cúng được tổ chức gồm hai phần: cúng Giàng Xứ tại nhà Văn hóa cộng đồng và cúng thần Nước tại bến sông. Lễ vật dâng cúng chủ yếu là những sản vật gắn bó mật thiết với đời sống hằng ngày của bà con như dê, gà, cá suối, gạo nếp than, ngô, khoai, sắn… Tất cả đều do người dân tự sản xuất và săn bắt, thể hiện sự gắn bó hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Nghệ nhân Hồ Văn Thôi, dân tộc Pa Cô cho biết, lễ tế thần Nước đã có từ thời ông cha, mang ý nghĩa tạ ơn thần linh đã ban cho sức khỏe, mùa màng và cuộc sống yên bình cho cộng đồng.“Trước khi làm các lễ là phân công con cháu đi tìm cá, chuột và các loại rau để chuẩn bị. Những thứ mình dùng trong cuộc sống hằng ngày. Những cái đó mình đã xin xong để mình cúng. Mình tạ ơn. Trước khi muốn làm thì phải chuẩn bị đầy đủ những cơ sở vật chất để mình làm. Ví dụ cái chưa được thì mình cầu mong để mình cho được sau này”.

Đối với người Pa Cô, nước không chỉ là tài nguyên thiết yếu mà còn là sự sống, là linh hồn của núi rừng, là nơi cư ngụ của các vị thần. Trước khi cúng thần Nước, dân làng phải tiến hành nghi lễ cúng Giàng Xứ - vị thần tối cao cai quản đất trời, sông suối. Đây là nghi thức mở đầu quan trọng, thể hiện trật tự vũ trụ và quan niệm “trên kính dưới nhường” trong đời sống tâm linh của đồng bào. Sau đó, các lễ vật như dê, heo, cá, gà, chuột, rau rừng… lần lượt được dâng cúng để tạ ơn thần Nước, nguồn sống đã nuôi dưỡng con người và bản làng qua bao thế hệ.

Lễ tế thần Nước là dịp để mọi người cùng bày tỏ lòng biết ơn đối với trời đất, thần linh, đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng bình yên, nhân dân no ấm. Nghệ nhân Hồ Thị Tư, người Pa Cô tâm niệm, lễ tế thần Nước còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự hòa hợp và đoàn kết.“Lễ tế thần Nước hội tụ đầy đủ tất cả vị thần khác như Giàng Xứ, thần Núi, thần Sông, thần Nước sống hài hòa với nhau. Với mong muốn để cho các vị thần được đoàn kết, như con người mình vậy. Sống với nhau, cai quản với nhau trong một phạm vi thì phải có sự đoàn kết với nhau, yêu thương lẫn nhau, chia sẻ lẫn nhau trong một lễ hội do con cháu, làng bản, con người tổ chức”.

Việc tổ chức tái hiện Lễ hội tế thần Nước không chỉ nhằm bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc Pa Cô mà còn góp phần thực hiện các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam.  Ông Nguyễn Thiên Bình, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế cho biết, việc gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng đang từng bước nâng cao đời sống vật chất và tinh thần người dân vùng cao.“Việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa di sản vùng đồng bào các dân tộc thiểu số cấu thành trong hệ thống bản sắc văn hóa của Huế. Chúng tôi tiếp tục khai thác các giá trị di sản văn hóa truyền thống để phục vụ phát triển du lịch, thúc đẩy đời sống văn hóa tinh thần và vật chất của đồng bào ngày càng phát triển”.

Lễ cúng thần Nước của người Pa Cô không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng dân gian lâu đời mà còn là biểu tượng sinh động cho mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Việc bảo tồn và phát huy lễ hội gắn với phát triển du lịch bền vững góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Pa Cô, đồng thời tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội vùng cao trong giai đoạn hiện nay./.