Căh muy đơơng chr’năp ooy abhô dang ca văr ca bhố ngăn, đhr’niêng bh’rợ năc dzợ ha dum tr’booch zr’mưa âng đha đhâm c’mọor lâng bâc ngai tơợ đâu năc choom dưr vaih diic điêl đh’rưah lâng xa nul cha gâr ga dzrưưng…

Ha dum 16 c’xêê Muy âm lịch, bêl măt bh’rương âi dzooc ooy bôl da ding, t’cooh p’niên, pân jưih pân đil Ma Coong pr’zươc lươt đhr’niêng m’bhí cha gâr.

Đoọng ra văng bêệ cha gâr đoọng ha dum bhrợ đhr’niêng, đợ đha đhâm c’mọor ma nưih Ma Coong đâc ooy crâng chơơih lêy pay n’loong chr’năp mâng, bha lâng n’loong crêê na nooh coh cr’loọng coh crâng da ding Trường Sơn đoọng đươi bhrợ bha lâng cha gâr. N’căr bhrợ boop mị n’đăh cha gâr năc n’căr c’rooc bơơn đha nuôr k’rong zư đơc l’lăm đêêc m’pâng c’moo. Tươc t’ngay bhiêc bhan, đha nuôr đươi bêệ n’căr c’rooc cha tăng ooy bha lâng cha gâr, pay angoọ c’rêê griing âi bơơn uh pa chêên đoọng chọ pa nhâm.

Bhiêc bhan bơơn bhrợ đhị trung tâm vêêl Cà Roòng 1, chr’val Thượng Trạch. T’cooh vêêl Đinh Xon, coh vêêl Cà Roòng 1 bơơn đha nuôr k’đươi bhrợ c’la bha nuôih bhuôih Giàng. A Pươih bha nuôih Giàng bơơn ra văng pa zêng: n’dza, a tưch, axiu, avị đhooh, a dul, a guôl, bha lâng ta vac. Ting t’côh vêêl Đinh Xon, râu bha lâng âng bhiêc bhan năc đoo bêệ cha gâr. T’cooh vêêl Đinh Xon moon, xa nul cha gâr năc đoo râu pa căh âng abhô dang, âng p’rá tiêng ma bhuy, cơnh p’rá âng ma nưih Ma Coong m’pâng crâng ca coong doó k’pân ga hơt tu đhí boo, a đhăh dzăm lâng năc râu pr’đoọng pr’đhooi đơơng chô tươc râu dưr châc vaih âng ma nưih Ma Coong:

“Bhrợ bhiêc bhan âi 1 c’moo muy chu đoọng đha nuôr bhrợ ha rêê, ha lai bơơn choor châc, g’đach râu căh pr’đoọng pr’đhooi, jeh ca ay. Bêl zâp ngai m’bhí pa zăh cha gâr, đợ đha đhâm c’mọor â ma tr’năl l’lăm căh câ âi vêy tr’xoo l’lăm năc choom moot g’luh tr’lum tr’lêy, tr’tươc đh’rưah, coh đhr’niêng tr’lum prá xay, bhui har, tr’lum ma nưih âng đay âi năl”.

Z’lâh k’ha riêng c’moo tơợ t’ngay dưr vaih ma nưih Ma Coong, đha nuôr công dzợ k’đhơợng bhrợ đhr’niêng m’bhí cha gâr zâp c’moo muy chu. Dhr’niêng năc bêl đoọng ma nưih Ma Coong pa căh loom chăp hơnh lâng Giang, ca văr boo crêê đhí liêm, ha roo abhoo choor châc, vêêl ma nang ca bhố ngăn, bhreh ca rơ, bh’năn p’rơơi dưr liêm châc. Coh ha dum đhr’niêng m’bhí cha gâr, ngai căh âi vêy k’diic, k’điêl âi vêy tr’xoo l’lăm, âi tr’kiêng l’lăm năc choom tr’lum tr’lêy đoọng choom dưr vaih diic điêl.

Đhr’niêng m’bhí cha gâr bơơn pac bhrợ bơr grăl. Grăl muy năc âng t’cooh vêêl căh câ đợ apêê bâc ngai chăp k’đhơợng bhrợ, cơnh lâng apêê đhr’niêng bh’rợ bhuôih Giang, đơơng bha nuôih, ca văr đợ râu liêm crêê bhlâng tươc lâng vêêl bhươl. Xang đhr’niêng bhuôih Giàng, đha nuôr vêêl, t’mooi đh’rưah ộm n’dza, alăc hơnh deh bh’rương t’mêê, ting pâh m’bhí cha gâr đhị râu bhui har. Cha gâr bơơn m’bhí pa tươc bêl ha luh, ha zăh công năc bêl apêê ch’roonh zr’muông tr’lum tr’booch zr’mưa. Đhr’niêng m’bhí cha gar năc râu bha lâng âng bhiêc bhan. Xa nul cha gâr chr’va prang crâng ca coong, bơơn moon năc vêy pruh lơi a bhuy môp, đơơng chô râu têêm ngăn ha vêêl bhươl. Bêl boop cha gâr ha vooh công năc bêl râu bhui har tr’lum tr’lêy, đoàn kết bơơn bhrợ k’rơ, bhrợ t’vaih muy c’moo bâc râu pr’đoọng pr’đhooi.

T’ruih bh’lô âng ma nưih Ma Coong truih, đhăm k’tiêc âng apêê đoo ăt ma mông dưr vaih muy p’nong bhot grơơ, zâp ha dum buôn moot ooy ha rêê pa hư abhoo, arong. Tơợ bêl vêy abhuy bhot, đha nuôr ta luôn ha ul cha, jeh ca ay. Đha nuôr bơơn Giàng k’đươi moon đhưưng cha gâr, n’toong chiing đoọng pruh lơi abhuy bhot. Xa nul cha gâr, chiing đh’rưah lâng râu zooi đoọng âng Giàng âi pruh lơi râu cr’pân âi abhuy bhot, đơơng chô râu têêm ngăn ha đha nuôr. Tơợ đêêc, đoọng chăp hơnh Giàng, lang ahay ma nưih Ma Coong lâng ca văr đoọng ha boo crêê đhí liêm, ha roo abhoo choor châc, âi tươc câ t’ngay 16 c’xêê Muy âm lịch, đha nuôr Ma Coong bhrợ đhr’niêng bhuôih lâng đhưưng cha gâr. Tơợ đêêc, đhr’niêng mbhí cha gâr công r’dợ dưr vaih, t’đang t’pâh đha nuôr lâng t’mooi. Pr’zơc Đỗ Phương Linh, coh phường Đồng Thuận, tỉnh Quảng Trị xay moon liêm pr’hay bêl bơơn ting pâh đhr’niêng m’bhí cha gâr. Bh’rợ n’nâu âi bhrợ t’vaih râu p’têêt pa zum bhlưa acoon ma nưih lâng plêêng k’tiêc, crâng ca coong lâng loom tr’kiêng âng ch’roonh zr’muông ma nưih Ma Coong:

“Nâu đoo năc g’luh tr’nơơp acu bơơn ting pâh bhiêc bhan m’bhí cha gâr âng ma nưih Ma Coong tu cơnh đêêc pa bhlâng mr’hal. Đhr’niêng dưr vaih zâp ooy. Tơợ đơơh ra diu, đha nuôr âi vêy ra văng bhui har, zâp ngai chọ cha gâr, bhrợ apêê n’luung pr’đươi. Acu công pa bhlâng chăp lêy đhr’niêng bh’rợ liêm pr’hay n’nâu. Chăp hơnh râu liêm pr’hay âng c’bhuh đhr’niêng bh’rợ ma nưih Việt Nam”.

Đha nuôr Ma Coong năc muy c’bhuh âng ma nưih Vân Kiều ma mông đhị chr’val Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị (chr’val Thượng Trạch, chr’hoong Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình l’lăm a hay). C’moo 2019, đhr’niêng m’bhí cha gâr âng ma nưih Ma Coong bơơn xay moon năc K’kir văn hóa phi vật thể k’tiêc k’ruung./.

LỄ HỘI ĐẬP TRỐNG- ĐÊM HẸN ƯỚC CỦA TRAI GÁI NGƯỜI MA COONG GIỮA ĐẠI NGÀN

Sau rằm tháng Giêng, người Ma Coong ở xã Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị lại tụ hội trong lễ hội đập trống- một nghi lễ văn hóa đặc sắc giữa đại ngàn Trường Sơn. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh cầu mùa, lễ hội còn là đêm giao duyên độc đáo, nơi trai gái gặp gỡ, hẹn hò và nên duyên giữa tiếng trống rộn ràng và không gian núi rừng huyền ảo

Đêm 16 tháng Giêng, khi con trăng lên đến đỉnh núi, già trẻ, gái trai người Ma Coong rủ nhau đi lễ hội đập trống. 

Để chuẩn bị chiếc trống cho đêm hội, những trai làng người Ma Coong lên rừng chọn cây gỗ quý chắc chắn, thân cây bị rỗng ruột sống trong rừng già Trường Sơn để dùng làm tang trống. Da bịt trống là da bò được người dân cất giữ trước đó nửa năm. Tới ngày hội, bà con dùng tấm da đó bịt lên tang trống, dùng dây mây già đã được luộc chín giằng néo chặt lại.

Lễ hội được tổ chức tại trung tâm bản Cà Roòng 1, xã Thượng Trạch. Già làng Đinh Xon, ở bản Cà Roòng 1 được dân bản tín nhiệm làm chủ lễ cúng Giàng. Mâm cỗ cúng Giàng được chuẩn bị gồm có: Rượu cần, gà, cá, xôi, bắp chuối rừng, ngọn cây mây, khúc thân cây đoác. Theo già làng Đinh Xon, điểm nhấn của lễ hội là chiếc trống. Già làng Đinh Xon tâm niệm, tiếng  trống là hiện thân của tâm linh, của tiếng nói thần kỳ, như tiếng của người Ma Coong giữa rừng xanh không bị khuất phục bởi gió, mưa, thú dữ và là điềm lành mang đến sự sinh sôi nảy nở của tộc người Ma Coong.

“Tổ chức lễ hội cứ 1 năm 1 lần để cho bà con làm rẫy, làm nương được mùa, tránh những rủi ro, đau ốm. Khi mọi người đập vỡ trống, những trai gái từng kết bạn hoặc có giao ước, quen nhau từ trước đây có thể vào ngày lễ hẹn hò, đến với nhau, trong lễ gặp nhau nói chuyện, vui chơi, gặp những người thân quen”.

Trải qua hàng trăm năm từ ngày hình thành tộc người Ma Coong, bà con vẫn luôn duy trì lễ hội đập trống mỗi năm 1 lần. Lễ hội là dịp để người Ma Coong bày tỏ lòng thành kính với Giàng (trời), cầu cho mưa thuận, gió hòa, nương rẫy tươi tốt, bản làng được ấm no, khỏe mạnh, gia súc không bị dịch bệnh. Trong đêm hội đập trống, trai chưa vợ, gái chưa chồng đã từng hẹn ước, từng thích nhau được phép gặp gỡ, hẹn hò để rồi nên duyên vợ chồng.

Lễ hội đập trống được chia làm hai phần. Phần lễ do già làng hoặc những người có uy tín trong cộng đồng đảm nhiệm, với các nghi thức cúng Giàng, dâng lễ vật, cầu mong những điều tốt đẹp đến với bản làng. Sau lễ cúng Giàng, bà con dân bản, du khách cùng nhau uống rượu mừng mùa trăng mới, tham gia đập trống trong không khí vui tươi. Trống được đánh cho tới khi thủng, cũng là lúc những đôi trai gái gặp gỡ, hẹn hò. Nghi thức đập trống là điểm nhấn của lễ hội. Tiếng trống vang vọng khắp núi rừng, được tin rằng sẽ xua đuổi tà ma, mang lại sự bình yên cho bản làng. Khi mặt trống vỡ cũng là lúc niềm vui hội ngộ, tình đoàn kết được nhân lên, mở ra một năm mới đầy may mắn.

Truyền thuyết của người Ma Coong kể rằng, vùng đất mà họ sinh sống xuất hiện một con khỉ ác màu vàng, hằng đêm thường vào phá rẫy ngô, sắn. Từ khi có khỉ ác xuất hiện, dân bản liên tục bị mất mùa, đau ốm triền miên. Dân làng được Giàng mách bảo đánh trống, khua chiêng để đuổi con khỉ ác. Tiếng trống, tiếng chiêng cùng với sự giúp đỡ của Giàng đã xua tan nỗi lo sợ khỉ ác, mang lại yên bình cho dân bản. Từ đó, để tưởng nhớ Giàng, tổ tiên người Ma Coong và cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cứ đến ngày 16 tháng Giêng, đồng bào Ma Coong lại tổ chức lễ cúng và đánh trống. Từ đó, lễ hội đập trống cũng dần hình thành, thu hút người dân và du khách. Bạn Đỗ Phương Linh, ở phường Đồng Thuận, tỉnh Quảng Trị thích thú khi trải nghiệm lễ hội đập trống. Hoạt động văn hóa này đã tạo nên sự hòa quyện giữa con người với thiên nhiên và tình yêu đôi lứa của đồng bào Ma Coong.

“Đây là lần đầu tiên tôi được tham dự lễ hội đập trống của người Ma Coong nên thấy rất là háo hức, vui tươi. Không khí lễ hội tràn ngập khắp mọi nơi. Từ sáng sớm nay, người dân đã có sự chuẩn bị rất náo nhiệt, mọi người buộc trống, dựng các gian hàng. Tôi cũng rất trân trọng trải nghiệm độc đáo này, trân trọng sự đa dạng trong bản sắc văn hóa Việt Nam”.

Đồng bào Ma Coong thuộc dân tộc Vân Kiều sinh sống tại xã Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị (xã Thượng Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình trước đây). Năm 2019, lễ hội đập trống của người Ma Coong được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia./.