Tang liang (vêy đhị đơc teng leng) muy rau tơơm chăt vaih coh ha rêê, coh crâng.. Tang liang vêy bha lầng dal, hi lang lâng pô lêy đui cơnh tơơm ga’ươl căh cợ tơơm ch’tang, cha xơợng tăng tăng. Tước hân noo ha pruốt, tơơm nâu năc tơợp vaih hi la nhuum lâng chơh pô, cung năc bêl đhanuôr Jarai đhị Gia Lai lướt pêêh pay hi la lâng pô Tang liang đoọng zêệ cha lâng bhrợ zr’ma.

Tang liang xơợng cha chrih ha dợ ơy cha năc kiêng bhlầng.

Bhơi Tang liang cha xơợng tăng tăng, ơy lơơn năc xơợng ngam coh mr’loọng – ngai ơy cha muy chu căh choom ha vil. Anoo Hiao Dương, ặt Tổ dân phố 7, chr’val Phú Thiện, tỉnh Gia Lai đoọng năl:“Bhhơi Tang liang buôn vêy tơợ c’xêê 1 tước c’xêê 3 a năm, xoọc đêêc nắc vaih hi la nhuum lâng chơh pô, pô đoo đha huum, năc xoọc pêêh pay cha u yêm. Ngai kiêng cha năc đương tước hân noo vêy bơơn cha. Pô lâng hi la zêng tăng tăng, ngai choom cha tăng lâng choom zêệ năc doọ lâh tăng, cha yêm”.

Zêệ bhrợ bhơi tăng nâu buôn bhlầng. Hi la lâng pô lang liang apêê buôn hut ooy oih đoọng l’boot, xang năc piệt prut đoọng đh’hum. Xang đêêc, cloh lâng bhooh prớ.

Pr’dzăm Tang liang buôn luuc lâng lêệ booh, a xiu t’priêng, căh cợ bơơn cloh lâng bhooh cha  lâng avị. Ha dợ yêm bhlầng năc luuc lâng lêệ boh căh cợ a xiu boh. Lêệ đhiệp chêện, đh’hum, bơơn tach k’tứi luuc lâng Tang liang. Luuc pa zêng nâu vaih pr’dzăm a yêm.

Pa bhlầng, đoọng yêm lâh mơ dzợ nắc luuc lâng bhooh k’xâu đoọng k’dzúa dzúa. K’dzúa tơợ k’xêu luuc lâng a tăng âng bhơi rơ  veh nâu, prớ a há dzợ lâng k’rịa âng bhooh năc vaih pr’dzăm bhơi tang liang a yêm vêy lalay cơnh âng đoo. Atăng xoọc tơợp cha âng pr’dzăm nâu coh bọop, t’tun năc xơợng ngam, đha hum, bhrợ ngai xoọc cha kiêng cha hơớ.

Ting cơnh pr’căn Siu H’Kyut, vel Plơi Tel A, chr’val Phú Thiện, tỉnh Gia Lai, ch’na nâu ơy loih lâng ma nưih Jarai tơợ lang a hay. Đhơ pr’ặt tr’mông z’zăng lâh, xoọc đhanuôr cung doọ ha vil ch’na a yêm nâu:“Hay cớ bêl dzợ k’đhap đha rựt a hay, cha ơy loih  năc doọ xơơng a tăng dzợ. Ch’na nâu cung ơy apêê a đhuôc coh vel ting cha, apêê kiêng bhlầng. Ma nưih Jarai buôn moon ch’ơh “cha a tăng năc zay, cha ahá năc dzơơng”. Tu cơnh đêêc nắc tang liang đhơ tăng ha dợ cha xơợng yêm”.

T’ngay đâu, pr’ặt tr’mông tr’xăl, bấc ch’na a yêm bơơn ta zêệ bhrợ lâng liêm mắt. Ha dợ, lâng bấc cơnh choom chơih pay, tang liang dzợ bấc đhanuôr Jarai kiêng pay cha. Pa bhlầng nắc tơợ pazêng t’ngay Tết, bêl căh dzợ kiêng cha tu bấc n’xiêng, apêê hay tước ch’na n’tăng âng tang liang. Muy đhia tang liang luuc lâng lêệ booh căh cợ a xiu booh năc vêy pươih ch’na a yêm liêm choom ha c’rơ.

Ha dợ cơnh lâng pazêng ma nưih bhrợ cha ch’ngai, tước hân noo pêêh pay bhơi tang liang, apêê buôn hay tước pr’dzăm nắc. Amoó Ksor H’Ry, ặt Bôn Chơ Ma, chr’val Ia Pa, tỉnh Gia Lai prá xay:“Tơợ bêl dzợ k’tứi ơy loih lâng bhơi a tăng tang liang. Nâu kêi lướt bhrợ ch’ngai đong hay ch’na nâu, tu cơnh đêêc tước hânnoo tang liang vaih hila nhuum lâng pô năc a mế a am cu pêêh pa gơi đoọng ha cu. Cha xơợng hay vel đong, chăp bhlầng rau ta nih liêm âng pr’loọng đong tơợ zập g’luh cha cha”.

Tang liang tu cơnh đêêc nắc căh muy năc bhơi rơ veh crâng zêệ bhrợ pr’dzăm. Năc đoo ch’na pr’dzăm âng hân noo ha pruôt coh da ding ca coong, nắc rau pa têệt bhlưa coon ma nưih lâng pleng k’tiếc, năc chr’năp liêm âng văn hóa ch’na đh’năh âng ma nưih Jarai. Coh pr’ặt tr’mông nâu kêi, bêl bấc rau chr’năp ty đanh r’dợ bil, pazêng ch’na cha cơnh tang liang dzợ pa hay ooy tơơm riah, ooy vel bhươl, ooy pazêng t’ngay đh’rưah lướt bhrợ ha rêê, đh’rưah ặt cha coh t’pêêh za nêệ./.

TANG LIANG: MÓN RAU RỪNG “ĐẮNG MÀ SIÊNG” CỦA NGƯỜI JARAI

Trong ẩm thực của người Jarai, tang liang không chỉ là món ăn, mà còn là hương vị của ký ức buôn làng. Và khi tháng Giêng về, kéo dài đến khoảng tháng ba, bà con Jarai lại háo hức đón mùa rau Tang liang – một món quà mộc mạc mà thiên nhiên ban tặng.

Tang liang (có nơi gọi là teng leng) là loại cây mọc tự nhiên nơi nương rẫy, ven bìa rừng. Tang liang là cây thân gỗ cao, lá và hoa nhìn gần giống như cây sầu đâu hay cây xoan, có vị khá đắng. Vào đúng độ xuân sang, cây bắt đầu ra lá non và trổ hoa, cũng là lúc bà con Jarai tại Gia Lai lại đi hái lá và hoa Tang liang đề làm món ăn, làm gia vị.

Tang liang nghe thì lạ nhưng ăn rồi thì thương.

Rau tang liang có vị đắng đặc trưng, nhưng sau cái đắng ấy là vị hậu ngọt thanh  – cái vị khiến ai đã từng ăn một lần thì khó lòng quên được. Anh Hiao Dương, ở TDP 7, xã Phú Thiện, tỉnh Gia Lai cho biết:“Rau Tang liang thường có từ tháng 1 đến tháng 3 thôi, lúc này là cây đang ra lá non và trổ hoa, mùi thơm nhẹ, đây là lúc ăn ngon nhất. Nên muốn được thưởng thức thì phải chờ đến mùa, phải vào rẫy mới có. Cả hoa và lá đều đắng, nhưng nếu biết ăn đắng và biết cách chế biến thì vị đắng sẽ dịu và rất ngon”.

Cách chế biến món rau đắng này khá đơn giản. Lá và hoa tang liang thường được hơ sơ qua lửa cho mềm, rồi bóp nát cho dậy mùi thơm. Sau đó, người ta giã cùng muối ớt cay nồng.

Món Tang liang thường được trộn với thịt nướng, cá khô, hoặc được giã làm muối có thể ăn cùng cơm trắng. Nhưng ngon nhất vẫn là khi trộn chung với thịt nướng hoặc cá nướng. Miếng thịt vừa chín tới, thơm mùi than hồng, được xé nhỏ rồi trộn đều với Tang liang. Tất cả hòa quyện thành một món ăn giản dị mà cuốn hút lạ thường.

Đặc biệt, để trọn vị hơn, bà con còn cho thêm kiến vàng để tạo vị chua tự nhiên. Vị chua thanh của kiến hòa cùng vị đắng của rau, vị cay của ớt và vị mặn của muối tạo nên một món rau tang liang đậm đà, rất riêng. Vị đắng ban đầu như đánh thức vị giác, rồi dần dần nhường chỗ cho vị ngọt, vị thơm, khiến người ăn cứ muốn gắp thêm mãi.

Theo bà Bà Siu H’Kyut, thôn Plơi Tel A, xã Phú Thiện, tỉnh Gia Lai, món ăn này đã quen thuộc với người Jarai từ bao đời nay. Dù đời sống khấm khá hơn, hiện người dân vẫn không quên hương vị của nó, thậm chí thành món ngon của người siêng năng:“Nhớ lại hồi xưa nghèo khổ, ăn quen rồi nên thành ra không thấy đắng nữa. Món ăn này bây giờ cũng được anh em người Kinh trong làng thích ăn lắm. Người Jarai chúng tôi hay nói đùa nhau người "ăn đắng thì siêng, ăn cay thì lười". Có lẽ vì thế mà tang liang tuy đắng mà lại ngon”.

Ngày nay, đời sống đổi thay, nhiều món ăn mới xuất hiện với hình thức bắt mắt và hương vị phong phú. Thế nhưng, giữa bao lựa chọn ấy, tang liang vẫn giữ được vị trí riêng trong bữa cơm của bà con Jarai. Đặc biệt là sau những ngày lễ Tết, khi đã ngán đồ ăn nhiều dầu mỡ, người ta lại nhớ đến vị đắng thanh của tang liang. Một đĩa tang liang trộn thịt nướng hay cá nướng không chỉ giúp bữa cơm trở nên nhẹ nhàng hơn, mà còn mang lại cảm giác thanh mát, tốt cho sức khỏe.

Còn đối với những người đi làm xa, thì cứ đến mùa rau tang liang, người ta lại nhớ đến hương vị đó. Chị Ksor H’Ry, ở Ƀôn Chơ Ma, xã Ia Pa, tỉnh Gia Lai, tâm sự:“Từ nhỏ tôi đã quen với vị đắng của rau tang liang rồi. Giờ đi làm xa rất nhớ món ăn này, cho nên cứ đến mùa tang liang ra lá non và ra hoa thì bố mẹ tôi lại vào rẫy hái rồi gửi lên cho tôi. Vừa ăn vừa nhớ quê nhà, trân quý tình cảm gia đình trong từng miếng ăn”.

Tang liang vì thế không đơn thuần là một món rau rừng. Đó là hương vị của mùa xuân cao nguyên, là sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên, là nét đẹp trong văn hóa ẩm thực của người Jarai. Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống dần phai nhạt, những món ăn như tang liang vẫn âm thầm nhắc nhớ về cội nguồn, về buôn làng, về những ngày cùng nhau lên rẫy, cùng nhau quây quần bên bếp lửa hồng./.