A coon tọm đác Nguyên hooi cóh a ral da ding Răng Cưa cóh chr’val Trà Hiệp, chr’hoong Trà Bồng. Bơr n’đắh toor âng tọm đác nắc đhr’nong đong đh’rơơng âng đhanuôr Cor. Cóh đhr’nong đong đh’rơơng n’nắc a moó Hồ Thị Nguyên ắt đhị hiên đong k’can p’nang. A moó Nguyên c’moo đâu nắc 35 c’moo, cóh hoọng a moo, bấc bhlâng nắc p’niên k’tứi xoọc đương lêy ooy zi. A cu ta moóh, k’coon âng nhi, ha mơ cha nắc? A moó Nguyễn nắc k’noọ xang n’nắc nắc dáp c’broo têy: “A đoo ta ha nắc Danh, a đoo thứ 2 nắc Tý, a đoo thứ 3 nắc Xỉn, a đoo thứ 4 nắc Nga, a đoo thứ 5 nắc Hà, nức Nhân, Liễu, Hồng, Bưng, Vũ. Pazêng nắc 10 cha nắc.”

Bh’rợ n’niên k’coon âng a moó Nguyên nắc công cơnh apêê n’lơơng ha ngêết khí pleng, xang a đoo n’nâu nắc tước a đoo n’tốh vêy ta n’niên: “Bêl a cu kiêng lướt đình sản nắc crêê jéh k’ăy, cắh choom lướt, ha dzợ cắh ng’lướt nắc crêê váih a chắc k’đháp.”

15 c’moo nắc ơy pay k’diíc, cắh loon n’năl nắc muy pr’loọng nắc a moó Nguyên ơy n’niên k’coon ta ha. Bêl 35 c’moo, k’coon zập 10 p’nong, 5 pân juýh, 5 pân đil. K’coon pa bhlâng bấc, a moó Nguyên ắt cóh đong công cắh mặ zư lêy, k’coon hân đoo xoọc bhrợ n’hau, cóh ooy, lướt học cắh cậ lướt ooy ha rêê, cắh cậ lướt cha ớh cóh tọm đác nắc a moó công cắh n’năl. K’coon n’huông nắc lướt cha ớh bơr pêê c’xêê cắh chô ooy đong, nắc công cắh chêếc k’rang dzợ tu cắh n’năl chêếc u ắt cóh ooy: “Cắh kiêng học nắc lấh lướt xó mút, xoọc đâu apêê pr’zớc âng đoo công cắh n’năl a đoo ắt cóh ooy, cắh ơy lêy u chô. Nâu cơy k’conh ơy lướt pa bhrợ, acu dzợ k’coon k’tứi cắh choom lướt pa bhrợ.”

Cóh đhr’nong đong đh’rơơng ra hi, lêy prang đong nắc đhiệp bơr pêê bêệ gọ ch’zêệ lâng mơ lấh muy zệt bêệ chom ch’na. k’coon nắc bấc, lứch ma oom oóch. Đoọng ta bơơn chr’na đha nắh đoọng ha 12 cha nắc cha cha cóh pr’loọng đong, a noo Hồ Văn Phước, k’diíc âng a moó Nguyên vêy bêl nắc lướt bhrợ ha rêê, vêy bêl cậ nắc lướt pa bhrợ đoọng ha apêê n’lơơng tước ooy Tây Nguyên: “Lướt pa bhrợ đoọng ha apêê n’lơơng, pa bhrợ vêy bêl bơơn zăng bấc zên, vêy bêl nắc cắh rau rị. Cắh zập chr’na cha công k’đháp bhlâng.”

Ha dzợ cóh chr’val Trà Thanh, chr’hoong Tây Trà, diíc điêl t’coóh Hồ Văn Kích lâng p’căn Hồ Thị Yến, tr’pay bêl học đh’rứah lớp 9. Xang n’nắc 13 p’nong k’coon dưr váih cóh cr’noọ ba buôn âng manuýh k’conh: “Lang đay, kiêng n’niên k’coon nắc n’niên, n’niên xang nắc cắh dzợ n’niên, công zr’nắh k’đháp pa bhlâng.”

Pazêng p’niên k’tứi dưr pậ banh cóh rau đharứt đha rắh. Cha cha nắc apêê đoo tr’zeng cha cha, ha dzợ gọ ch’na pa bhlâng k’tứi cóh pr’loọng đong vêy tước 15 cha nắc. Cóh pazêng 13 cha nắc k’coon âng t’coóh Kích nắc công đhiệp 4 cha nắc a năm bơơn tước ooy trường. A coon p’niên Hồ Thị Chà, t’mêê học xang lớp 5 nắc đhêy học, đhơ đhơ cơnh nắc công đơớh pay k’diíc: “Kiêng lướt học nắc tu pr’loong đong đharứt cắh ngai k’rang lêy ha apêê ta đhi, nắc ắt cóh đong đoọng pa ắt apêê ađhi.”

Ting cơnh t’coóh Bùi Phú Vũ, Giám đốc Trung tâm zúp zooi ooy xa nay pháp lý, Sở Tư pháp Quảng Ngãi, 5 c’moo ahay hân đhơ đhị zr’lụ tỉnh nắc vêy tước k’nặ 1 r’bhâu p’niên x’dơơr đơớh pay k’diíc k’điêl, nắc cắh vêy manuýh hân đoo crêê ta toọm. Ha dzợ ting cơnh xa nay âng pháp luật, manuýh hân đoo vêy bh’rợ đơớh pay k’diíc k’điêl cắh crêê cơnh xa nay âng pháp luật, t’đui ooy đợ rau n’lất nắc ng’toọm hành chính cắh cậ toọm ooy xa nay trách nhiệm hình sự: “Azi lêy p’niên x’dơơr pay k’diíc k’điêl nắc bh’rợ lất xa nay pháp luật, ting n’nắc nắc toọm zên tơợ 500 tước 1 ức đồng lâng bh’rợ bhrợ bhiệc bhan pay k’diíc k’điêl đoọng ha p’niên x’dơơr lâng toọm tơợ 1 ức tước 3 ức đồng lâng bh’rợ ton đớc đoọng ắt k’diíc k’điêl âng manuýh cắh zập c’moo ta đoọng pay k’diíc k’điêl. Bêl ơy ta toom hành chính nắc công dzợ ắt cơnh k’diíc k’điêl lâng manuýh cắh zập c’moo đoọng bơơn pay k’diíc k’điêl nắc ng’toọm hình sự. Cơnh đêếc ooy pháp lý nắc xa nay toọm nắc ghít lâng xa nay moon lâng a hêê nắc bhrợ têng cơnh ooy đoọng nhâm mâng rau liêm choom âng pháp lý lâng pa đhép âng xa nay pháp luật đoọng bh’rợ đơớh pay k’diíc k’điêl cóh p’niên x’dơơr doọ dzợ u váih.”

Cắh muy Quảng Ngãi nắc apêê tỉnh da ding k’coong, zr’lụ đhanuôr acoon cóh, đhr’năng p’niên x’dơơr đơớh pay k’diíc k’điêl công bấc. Cóh bấc c’moo ahay, apêê vel đong công ơy t’bhlâng lướt xay moon, p’too pa choom, nắc đợ rau liêm choom cắh lấh bấc. Xa nay bh’rợ đanh đươnh nắc dzợ đươi dua bấc ooy xa nay bh’rợ pa dưr giáo dục lâng đào tạo cóh zr’lụ da ding k’coong, pa bhlâng nắc zr’lụ đhanuôr acoon cóh. Trường lớp lâng c’năl p’too pa choom lâng bhrợ tr’xăl c’năl, tr’xăl bh’rợ âng đhanuôr. Đơớh pay k’diíc k’điêl cóh p’niên x’dơơr nắc tu c’năl cắh lấh nân năl, nắc tu nân năl bơơn n’năl ghít cơnh đêếc mặ zâl cha groong đhr’năng đơớh pay k’diíc k’điêl cóh p’niên x’dơơr./.

(Nguồn: Laodong.vn)

Nạn tảo hôn và nỗi lo xuyên thế hệ

                                                  CTV Xuân Yến

Ở các huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi, những cô gái vừa chớm tuổi dậy thì đã có chồng rồi làm mẹ ở cái tuổi 13,15. Khi mới vừa đôi mươi, các cô gái làng đã là mẹ của đàn con đông đúc. Và hậu quả của câu chuyện tảo hôn là đông con, đói nghèo, con cái thất học, và lại rơi vào nạn tảo hôn.

Con suối Nguyên chảy dọc chân núi Răng Cưa ở xã Trà Hiệp, huyện Trà Bồng. Hai bên bờ suối nhấp nhô những mái nhà sàn của đồng bào dân tộc Cor. Trong một ngôi nhà sàn sập xệ, chị Hồ Thị Nguyên ngồi bên hiên nhà bỏm bẻm nhai trầu. Chị Nguyên năm nay 35 tuổi, sau lưng chị, rất đông trẻ con đang hóng mắt về phía chúng tôi. Tôi hỏi chuyện, con chị à, có mấy đứa? Chị Nguyên ngẩn người ra mất vài giây rồi tính đốt ngón tay: “Đứa thứ nhất là Danh, thứ 2 là Tý, thứ 3 là Xỉn, thứ 4 bé Nga, thứ 5 bé Hà, bé Nhân, Liễu, bé Hồng,bé Bưng, bé Vũ. Tất cả là 10 đứa”

Việc sinh đẻ của chị Nguyên cũng hồn nhiên như người ta hít khí trời, hết đứa nọ đến đứa kia nối tiếp nhau ra đời: “Hồi mình muốn đi đình sản thì bị đau bị sao không đi được, mà không đi thì bị chữa nữa rồi”

15 tuổi đã lấy chồng, chưa kịp biết thế nào là một gia đình thì chị Nguyên đã sinh đứa con đầu lòng. Khi 35 tuổi, con cái đủ chục đứa, 5 trai, 5 gái. Con quá đông, chị Nguyên ở nhà cũng chẳng kiểm soát nổi các con, đứa nào đang làm gì, ở đâu, đi học lên nương rẫy, hay chơi nơi bờ suối chị cũng không rõ. Có đứa hư hỏng bỏ nhà đi đã vài tháng rồi, thôi thì cũng mặc kệ chứ biết đâu mà tìm: “Làm biếng học rồi đi trốn, giờ bạn bè nó cũng không biết nó đi đâu, chưa thấy nó về. Bây giờ ba nó đi làm, mình con nhỏ không có ai đi kiếm”

Trong ngôi nhà mái tranh trống huơ trống hoác, nhìn quanh chỉ  thấy vài cái nồi và chục chén ăn cơm. Mấy đứa con nheo nhóc, suy dinh dưỡng. Để lo cho 12 miệng ăn trong gia đình, anh Hồ Văn Phước, chồng chị Nguyên khi thì làm rẫy, khi thì đi làm thuê tận Tây Nguyên: “Ảnh đi làm công, làm có lúc có tiền lúc thì không có Không đủ thực phẩm ăn cũng khó.”

  Còn ở xã Trà Thanh, huyện Tây Trà, vợ chồng ông Hồ Văn Kích và bà Hồ Thị Yến, kết hôn khi còn học cùng nhau lớp 9. Rồi 13 đứa con lần lượt ra đời trong suy nghĩ vô cùng giản đơn của người cha: “Số phận mình, ưng đẻ thì nó đẻ, đẻ hết rồi thì thôi, cũng vất vả lắm”

Những đứa trẻ lớn lên trong nghèo khổ, lem luốc. Ăn uống thì chúng tranh nhau ăn khi cái nồi cơm quá nhỏ trong cái gia đình đến 15 người. Trong số 13 người con của ông Kích thì cũng chỉ có 4 đứa được đến trường. Cháu Hồ Thị Chà, vừa học xong lớp 5 đã phải nghỉ học, rồi sớm muộn cũng sẽ kết hôn: “Muốn đi học nhưng nhà khó khăn vất vả lắm không có ai lo cho mấy đứa em, nên nghỉ ở nhà lo cho mấy đứa em”

Theo ông Bùi Phú Vũ, Giám đốc Trung tâm trợ giúp pháp lý, Sở Tư pháp Quảng Ngãi, 5 năm qua mặc dù trên địa bàn tỉnh đã có đến gần 1.000 trường hợp tảo hôn, nhưng vẫn chưa có một người nào bị xử lý. Trong khi theo quy định pháp luật, người nào có hành vi tảo hôn, tổ chức tảo hôn, tùy theo mức độ vi phạm đối với từng trường hợp cụ thể có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự: “Chúng tôi thấy tảo hôn là một hành vi trái pháp luật, theo đó sẽ phạt tiền từ 500 đến 1 triệu đồng đối với hành vi tổ chức tảo hôn và phạt từ 1 triệu đến 3 triệu đồng đối với hành vi cố ý duy trì quan hệ vợ chồng của những người chưa đủ tuổi kết hôn. Khi đã bị xử lý hành chính rồi nhưng vẫn cố ý duy trì quan hệ vợ chồng đối với người chưa đủ tuổi kết hôn thì bị xử lý hình sự. Như vậy về pháp lý thì chế tài rõ ràng vấn đề đặt ra là chúng ta xử lý như thế nào để đảm bảo tính pháp lý và tính ren đe của pháp luật để cho việc tảo hôn không tồn tại”

Không riêng gì Quảng Ngãi mà các tỉnh có miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nạn tảo hôn cũng gia tăng. Trong nhiều năm qua, các địa phương cũng đã nỗ lực tuyên truyền, nhưng hiệu quả chưa cao. Giải pháp lâu dài vẫn  phụ thuộc vào sự nghiệp phát triển giáo dục và đào tạo ở khu vực miền núi, đặc biệt là vùng có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Trường lớp và học thức sẽ dìu dắt và làm thay đổi nhận thức, thay đổi hành vi của người dân. Tảo hôn do thiếu hiểu biết thì chính hiểu biết sẽ khắc chế được tảo hôn./.