Ting đhr;niêng, bêl pân đil Thái n’niên ca coon, mị coon căn buôn ặt đía đhị ta pêếh đong đh’rơơng âng pr’loọng đong đay tơợ 5 tước 10 t’ngay vêy bơơn moọt ooy cliệu âng đay. Bh’rợ đoọng ha coon căn a mọi ặt đhị ta pêếh đoọng liêm buôn ha bh’rợ pa ngăn, k’đhơợng nhâm c’rơ ha 2 coon căn t’mêê n’niên ca coon, pa bhlâng nắc cóh hân noo ha ot cha kêệt ra ngoóh. Bêl a mọi bơơn bịng c’xêê, pr’loọng đong vêy k’đươi ma  núih bh’bhuôih chô bhuốih bịng c’xêê đoọng ha mọi. t’coóh Tòng Văn Hịa, lấh 80 c’moo, muy cha nắc năl ghít ooy đhr’niêng bh’rợ ma nứih Thái cóh vel Mòng, chr’val Hua La, thành phố Sơn La đoọng năl: “Ting đhr’niêng ma nứih Thái tơợ a hay tước đâu, bêl ca căn n’niên ca coon  bơơn crêê t’ngay, c’xêê nắc choom bhrợ đhr’niêng bhuốih hơnh déh, bhuốih r’vai ha mị coon căn xang bêl ca căn n’niên ca coon liêm, p’niên t’mêê pr’ang.  Ca văr đoọng ha ca căn bơơn bhréh ca rơ, đoọng choom mặ băn ca coon. Ha dợ a mọi nắc bhréh k’rơ, đơởh dưr bh’lộ pậ. Đhị bêl bhuốih bịng c’xêê ha mọi, nắc doó dzợ điêng toọn râu, bhrợ bhr’nặ, taanh nôi. Moon pa zum ha dang cắh bhrợ đhr’niêng nắc k’pân bấc râu cắh liêm crêê, buôn jéh ca ay…”

Bêl ra văng bhrợ bhuốih, da dích ( ca căn n’đắh ca căn) âng a mọi vêy trách nhiệm taanh bhr’nặ ha ca châu. Bha bhướp ( ca conh âng ca căn) vêy taanh nôi lâng cr’đêê. Bêệ nôi bơơn taanh bhrợ nhâm mâng, bhứah, đh’hi đhí đoọng ha moi bệch ngăn zấp bêl t’bệch cóh nôi. Lâng bha bhướp ( ca conh âng ca conh) âng a mọi vêy taanh tạy. Tạy nắc muy n’dzay lâng cr’đêê, ga mắc dâng mơ mr’coọng têy, dal dâng 10-15 cm, vêy a ngoọn đoọng chọ dông, cắh cậ vêy n’đhặ đớc cóh bh’bhung đong. Ting ma nứih Thái moon, “ tạy” ( n’dzay) nắc đoo r’vai  âng zấp ngai bêl t;mêê bơơn n’niên váih lâng ta luôn ặt cóh dal đoọng zư lêy, rơớt đhr’năng râu mốp bênh ha c’la ma núih đay. N’dzay vêy 2 râu nắc n’dzay pân jứih lâng pân ddil. N’dzay pân đil nắc taanh bhrợ u buôn lấh, bơơn n’đắh cóh cr’loọng bh’bhung đong, cóh cliệu bệch đong đh’rơơng. Ha dợ n’dzay pân jứih bơơn chọ p’xoọng p’nănh, ch’đhung bhai k’tứi, cr’đhí k’tứi lâng bơơn n’đhặ cóh cr’loọng bh’bhung đong, đhị cliệu bệch n’đắh zr’muh đong đăn lâng zr’lụ buôn bhuốih. P’căn Tòng Thị Vinh, ma nứih ma dang cốh vel Mòng, chr’val Hua La, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La đoọng năl, ha dang ngai p’ghít, bêl tước đong đh’rơơng ma nứih Thái Sơn La, ta ling lêy cóh cr’loọng đong, tơợ zr’muh n’đắh a đai tước n’đắh a toọm nắc bơơn năl đong m’mơ vêy pân jứih, pân đil. Lấh n’nắc, pr’loọng đong vêy a mọi t’mêê n’niên công ra văng ha muy a pưới bha nuốih đoọng bhuốih bịng c’xêê: “A pướih pa zêng vêy a doóh âng ca conh, ca căn lâng a mọi, a tứch, cr’liêng a tứch, a xiu, m’bứi lêệ a óc, p’nang a bạ, n’jéh hương lâng zấp râu apêê bha nuốih bha lâng cơnh: bhr’nặ, nôi, n’dzay zêng choom bhrợ xang lứch l’lăm đoọng đớc bhuôih đhị bh’nệch âng ca căn lâng a mọi. tu cơnh đêếc a pêê moon tơợ bhr’nặ, nôi zêng vêy r’vai zư lêy a mọi cóh prang cr’chăl dzợ bệch cóh nôi.”

Xang bêl bhuốih xang, ca căn vêy bhặ ca coon cóh hoọng. bêệ nôi cr’đêê ta taanh công bơơn chọ dông lâng 2 a ngoọn nhâm mâng lâng đớc a mọi bệch, vêy ma nứih ha vớt nôi. Ha dợ c’la đong nắc vêy đơơngn’dzay âng a mọi dzoóc n’đhặ đớc, căh cậ dông ooy bh’bhung đong. Cóh pr’loọng đong ma nứih Thái, nắc muy bêl ngai cóh pr’loọng đong cắh dzợ ma mông nắc vêy n’jớh pay loi n’dzay âng ma nứih n’năc. Pa rạch cớ, bêl pr’loọng đong vêy p’xoọng ma nứih t’mêê nắc vêy taanh p’xoọng muy n’dzay t’mêê. Tu cơnh đêếc bh’rợ taanh n’dzay ha mọi bêl t’mêê n’niên váih nắc ma nứih pân jứih bha lâng, vêy chr’nắp bhlâng cóh pr’loọng đong k’đhơợng bhrợ. Bêl zấp râu bh’rợ âi ặ u xang lứch, pr’loọng đong vêy k’đươi đhi noo, c’bhúh xoọng đh’rứah cha ộm lâng hơnh déh bịng c’xêê ha mọi bấc râu râu liêm choom bhlâng. Moon ooy râu pa nhưa bêl bhuốih ha mọi, ma nứih bh’bhuốih Tòng Thị Vinh đoọng năl: “Coon căn liêm đơơng dzung têy nắc bhuốih. Bhuốih hơnh déh acoon n’jứih, n’đil bhréh k’rơ. Bhuốih chắp hơnh cha poong âi choom bhrợ t’váih liêm, pa dơng a mọi bệch ngăn, chắp hơnh bhr’nặ ha mệ liêm crêê a mọi. bhuốih tơợ bêl k’tứi t’mêê pr’ang, tơợ a coon t’mêê choom cha cr’liêng a tứch, tơợ t’ngay a mệ bhặ cóh hoọng, p’niên k’tứi t’mêê vêy dh’nớc a chắc, a tứch acoon t’mêê vêy xó. Bhuốih xang, nhăn đơơng âng n’dzay dzoóc n’đhặ, dông ooy bh’bhung đong. N’dzay ặt coh dal nắc vêy buôn zư lêy liêm, n’dzay ặt cóh cr’loọng oó lúh, n’dzay cóh lơơng nắc đoọng moọt.”

Tơợ a hay a hươn, ma nứih Thái Sơn La âi vêy n’juông bh’nooch “  Da dích taanh bhr’nặ, bha bhướp taanh nôi, n’dzay”. Đhr’niêng bhuốih hơnh déh bịng c’xêê âng ma nứih Thái cóh Sơn La n’đhơ vêy đhị la lay cơnh, n’đhang zêng bơơn đha nuôr k’đhơợng zư tơợp lang n’nâu tước lang n’tốh, la lua nắc c’léh liêm văn hóa a bhô dang cắh choom cắh vêy zấp bêl đong vêy p’xoọng muy cha nắc ma nứih t’mêê./.

Tục thôi nôi của người Thái Sơn La chứa đựng nhiều ý nghĩa

                                                          Tòng Đức Anh

Từ xa xưa, mỗi em bé người Thái ở tỉnh Sơn La sinh ra đến khi đầy tháng đều được gia đình tổ chức thôi nôi. Tục thôi nôi của người Thái khá đơn giản, không cầu kỳ, không tốn kém về vật chất, thời gian, nhưng chứa đựng nhiều ý nghĩa sâu sắc.

  Theo tục lệ, khi người phụ nữ Thái sinh con, cả mẹ con thường phải nằm cữ cạnh bếp lửa nhà sàn của gia đình mình từ 5 đến 10 ngày mới được chuyển sang buồng ngủ chính của mình. Việc cho mẹ con em bé nằm cạnh bếp lửa để thuận tiện cho việc sưởi ấm, đảm bảo sức khoẻ cho 2 mẹ con bé mới sinh, nhất là trong mùa đông lạnh giá. Khi em bé  được 1 tháng tuổi, gia đình sẽ đi mời thầy cúng về làm lễ thôi nằm cữ (lễ thôi nôi- đầy tháng) cho bé ( tiếng Thái gọi là “ Tam nhá bươn”). Ông Tòng Văn Hịa, hơn 80 tuổi, một người am hiểu về phong tục tập quán dân tộc Thái ở bản Mòng, xã Hua La, thành phố Sơn La cho biết: “Theo phong tục người Thái từ trước đến nay, khi bà mẹ sinh con được ngày, được tháng thì phải làm tục thôi nôi, cúng sửa lại hồn, vía cho cả 2 mẹ con sau khi hạ sinh “mẹ tròn, con vuông”. Cầu cho người mẹ được khoẻ mạnh, để tiếp tục nuôi con. Còn bé thì mau ăn, chóng lớn. Trong khi cúng đầy tháng cho bé, thì cắt cử người làm cái địu, đan cái nôi và cái “tạy ho”. Nói chung nếu không làm thủ tục thì sợ mọi điều không may mắn, không khoẻ mạnh...”.

Trước khi làm lễ cúng, bà ngoại của bé sẽ có trách nhiệm làm địu cho cháu (cái địu làm bằng vải thổ cẩm nhuộm chàm, mặt địu có thêu thùa nhiều hoa văn, hoạ tiết, diêm dúa đẹp mắt). Ông ngoại bé sẽ đan cái nôi bằng tre. Cái nôi được đan chắc chắn, rộng rãi, thoáng mát giúp bé ngon giấc mỗi khi được đặt vào nôi. Và ông nội của cháu sẽ đan tạy.  “Tạy” là một giỏ đan bằng tre, chiều rộng bằng cái lọ tăm, dài khoảng 10-15cm, có dây  để buộc treo, hoặc có que để cắm lên mái nhà bên trong. Theo quan niệm của người Thái, “tạy” chính là hồn vía của mỗi người khi được sinh ra và luôn ở trên cao để che chở, phù hộ độ trì, tránh điềm xấu cho chính con người mình. Giỏ tạy có 2 loại là tạy nam và nữ. Tạy nữ đơn giản hơn, gọi là “ ho dạ”, được cắm bên trong mái nhà, trên gian ngủ bên sàn (gọi là hỏng tang chan). Còn tạy nam được buộc thêm cái cung tên, cái túi vải bé, cái quạt nhỏ (tượng trưng) và được cắm bên trong mái nhà, trên gian ngủ phía đầu hồi giáp với gian thờ (gọi là hỏng tang quản). Bà Tòng Thị Vinh, mo cúng ở bản Mòng, xã Hua La, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La cho biết: nếu ai để ý, khi đến nhà sàn người Thái Sơn La, nhìn lên mái nhà bên trong, từ đầu hồi bên trái đến bên phải cũng có thể đếm biết được số thành viên, nam, nữ trong gia đình. Ngoài ra, gia đình có bé mới sinh cũng chuẩn bị một mâm cúng để làm lễ thôi nôi. “Mâm cúng gồm có áo của bố, mẹ và bé, con gà, trứng gà, con cá, ít thịt lợn, trầu cau, nén hương và tất cả các đồ lễ chính như: Cái địu, cái nôi, cái tạy bắt buộc phải được làm xong trong buổi để đặt cúng ngay tại gian ngủ của mẹ và bé. Vì người ta quan niệm từ cái địu, cái nôi đều có hồn có vía trông nom, bảo vệ bé trong suốt quá trình còn nằm nôi”.

Sau khi cúng xong, người mẹ sẽ địu em bé lên lưng. Cái nôi tre đan cũng được mắc lên xà nhà bằng 2 dây thừng bện thật chắc chắn và đặt bé nằm ngủ, có người đưa nôi. Còn chủ nhà sẽ mang cái giọ tạy của bé lên cắm, hoặc treo lên. Trong gia đình người Thái, chỉ khi người nào trong gia đình chết đi thì mới gỡ “ tạy ” của người đó xuống. Ngược lại, khi gia đình có thêm thành viên mới thì sẽ đan thêm một giỏ tạy mới để bổ sung. Chính vì thế việc đan tạy cho bé khi mới sinh ra phải là người đàn ông trụ cột, có vai trò quan trọng nhất trong gia đình đảm nhiệm. Khi mọi thủ tục đã hoàn tất, gia chủ sẽ mời anh em, họ hàng thân thích cùng nhau ăn uống vui vẻ và chúc mừng đầy tháng cho bé những điều tốt đẹp nhất! Nói về bài cúng khi làm lễ thôi nôi, mo cúng Tòng Thị Vinh cho biết thêm:“Mẹ tròn con vuông rồi thì cúng. Cúng mừng con trai, con gái khoẻ mạnh. Cúng cảm ơn bà nôi khéo du con ngủ say giấc, cảm ơn bà địu khéo bồng khéo bế, khéo địu. Cúng từ hồi con nhỏ mới lọt lòng mẹ, từ con mới biết ăn trứng, từ ngày mẹ địu trên lưng, trẻ nhỏ mới có tên, gà con mới có lông. Cúng xong rồi, xin phép mang “ tạy” lên cắm, lên treo. Tạy ở cao sẽ luôn phù hộ độ trì, tạy ở trong đừng ra, tạy ở ngoài cho nhập…”.  

Từ xa xưa, người Thái Sơn La đã có câu nói rất vần: “ Êm nai dệt là, ải tà xàn ú, ải pú xàn tạy”. Có nghĩa là: “ Bà ngoại làm địu, ông ngoại đan nôi, ông nội đan tạy”. Tục thôi nôi của người Thái đen và Thái trắng ở Sơn La tuy có một vài điểm khác nhau, nhưng đều được bà con duy trì từ đời này qua đời khác, thực sự là nét đẹp văn hoá tâm linh không thể thiếu mỗi khi nhà có thêm thành viên mới./.