Ooy ký sự “10 t’ngay cóh Huế”, Phạm Quỳnh nắc ơy vặ 4 c’nắt thơ lục bát “Hà Nội Tức Cảnh” xay moon hơnh déh râu liêm pr’hay cóh a’bóc Tây đoọng xrặ váih “Đhí âng đơơng đoong trúc gợt păr, xa nưl chuông Thiên Mụ, x’roọng a’tứch Thọ Xương”. Chùa Thiên Mụ cóh Huế cắh nặ mưy đhị ma bhưy chr’nắp nắc dzợ đhị laliêm tự nhiên đoọng ha ta mooi zâp đắh chô lêy chi ớh.

       Chùa Thiên Mụ nắc mưy đhr’nông chùa ty ắt đhị bha đưn Hà Khê, đắh Tây thành phố Huế. Đhị mặt chùa nắc lêy c’lâng đác lướt hooi âng tâm Hương Giang. Tợơ ch’nang k’ruung Hương dưr lướt, zi lấh đhị c’lâng bhlâng, ta mooi moót ooy tang chùa zi lấh 4 t’noọl chóh pô dal k’noọ 8 mét, vêy t’boọ gạch men lâng 4 vế đối âng bhua Thiệu Trị. Xang bêl dưr dzoọc 15 bậc đhêl dal, ta mooi nắc c’jựch lêy bêl lêy cóh tháp Phước Duyên.

        Bơơn bhrợ pa dưr lâng gạch vồ moót c’moo 1844 xoọc lang bhua Thiệu Trị, pa zêng 7 tầng, dal 21 mét, tháp bát giác ty nắc mưy kiến trúc chr’nắp liêm, đươi dua kỹ nghệ bhrợ têng pháp lam, bơơn ghi nhận moót ooy bha ar Kỷ lục Việt Nam c’moo 2016. Chùa Thiên Mụ lâng tháp bát giác nắc mưy ooy 16 bh’rợ ắt ooy t’nooi “c’cir văn hoá bha lang k’tiếc” c’moo 1993 âng bha nụ c’cir Huế.

       Chùa Thiên Mụ bơơn bhrợ pa dưr đhị dứp lang Đoan Quận công Nguyễn Hoàng. Moót c’moo 1601, bêl mưy chu lướt truíh toor k’ruung Hương lêy cha mêết, t’coóh bơơn lêy bha đưn k’tứi dưr n’léh đhị toor k’ruung, lêy đhị k’tiếc nâu cơnh mưy acoon bhi dưa xoọc t’mứah a’cọ ooy toor. Chúa ơy đoọng bhrợ pa dưr mưy chùa đhị bha đưn nâu lâng pay pr’đợc nắc chùa Thiên Mụ.

        Bêl sơ khai chùa nắc cắh ơy liêm zâp. c’moo 1714 chúa Nguyễn Phúc Chu đoọng bhrợ pa xoọng bấc bh’rợ chr’nắp lơơng, bơơn ta moon chùa liêm bhlâng k’tiếc Đàng Trong. Chùa Thiên Mụ dzợ vêy pr’đợc nắc Linh Mụ. Nâu đoo nắc tu c’moo 1862, xoọc bêl lang bhua Tự Đức, đoọng zước nhăn rơơm kiêng vêy k’coon lêy p’têết bhrợ, đông bhua xăl pr’đợc nắc Linh Mụ, nâu nắc nắc p’căn mụ ma bhưy chr’nắp. Tước c’moo 1869, bhua nắc vêy đoọng đươi cớ pr’đợc Thiên Mụ cơnh l’lăm. Nắc mưy manứih k’coon âng Huế, hân đhơ bhrợ cha, ma mung cóh ch’ngai, nắc anoo Nguyễn Thành Đạt m’bứi bhlâng mưy c’moo mưy chô chô moót lưm lêy cóh chùa Thiên Mụ nâu: “Thiên Mụ cơnh mưy đhị ma bhưy chr’nắp cóh cr’noọ âng cu. Acu moót cóh chùa zâp bêl cung xơợng cóh cr’nọo, a’chặc a’zân ma cha ngaách tưn taách. Zâp râu bhiệc k’ay zr’nắh, k’rang đh’uôl nắc zêng bil pất.”

        Cóh tang chùa vêy bấc xa’nay bh’rợ kiến trúc chr’nắp liêm, đợ đhị lêy boọc bhrợ nghệ thuật liêm chr’nắp. K’rang moon lấh mơ nắc điện Đại Hùng. Đhị đâu nắc đhr’nông điện bhlâng cóh chùa, liêm chr’nắp lâng tiền đường 5 gian 2 chái lâng chính đường, 3 gian 2 chái pazưm váih 4 chr’tốp, 2 chr’tốp t’gơn đh’rứah.

        Lấh mơ nắc dzợ vêy lầu lục giác, tứ giác. Lầu lục giác nắc đhị đợc chuông Đại Hồng Chung, mưy  râu pr’đươi cr’van quốc gua, bhrợ tơợ lang chúa Nguyễn Phúc Chu, c’moo Canh Dần 1710. Đại Hồng Chung vêy dal 2,5m, hi lêệng lấh 2 tấn. Chuông ty bơơn ta boọc bhrợ zâp cơnh laliêm lâng zâp c’léh bh’rợ p’cắh cr’noọ zước nhăn boo đhí liêm crêê, k’tiếc k’ruung têêm ngăn.

        Xa nưl chuông chùa, cơnh râu ma bhưy chr’nắp âng Huế, dưr chr’va xưl cóh thinh không, chr’va xưl ting k’ruung Hương, ta mooi chô moót bắt hương cóh đâu xơợng têêm ngăn cóh a’cọ a’bục. Anoo Phan Ngọc Tuyến cóh Hải Dương moon: “G’lúh tr’nơợp chô ooy chùa Thiên Mụ, acu xơợng bấc râu cắh năl cơnh xay moon. Plêệng k’tiếc, cruung đác têêm ngăn, liêm áih. Tước đhị đâu nắc vêy lêy Huế laliêm bhlâng.”

        Lướt moót tr’xin cóh zr’lụ thiền tự, xa nưl chuông chr’va xưl xơợng cơnh 108 xa nưl chuông bêl ahay ting t’ngay ting zư nhịp ting cr’chăl t’ngay, nắc ơy lướt moót ooy ca dao, điệu hò k’tiếc Huế: Xơợng chuông Thiên Mụ nắc ta u cậ loom. Lêy đắh Thành Nội g’doọc dưr păr nắc độp ta u loom. T’coóh Alain Maillochon, mưy ta mooi đắh Pháp dzoọng đhị đợ t’nơƠm h’ngoo t’viêng liêm, gâm ngút đoọng năl: “Việt Nam lalua nặc mưy k’tiếc k’ruung pr’hay chr’nắp. Nâu đoo nắc g’lúh tr’nơợp acu chô cóh Huế. Acu nắc ơy ặt 3 t’ngay cóh Huế, acu lêy cruung k’tiếc cóh Huế têêm ngăn, ty chr’nắp bhlâng.”

        Cóh bài văn bia âng đay, chúa Nguyễn Phúc Chu, n’niên c’moo 1691, bil c’moo 1725 nắc ơy xay moon ooy cruung k’tiếc zr’lụ chùa Thiên Mụ: Nâu đoo nắc đhị bha đưn laliêm cơnh loan phụng, pác bhrợ cơnh bhi dưa păr, đắh Tây nắc vêy đhăm ruộng t’viêng liêm. đắh a’đai, da ding dưr n’léh dal lâng vêy đhị c’lâng vịng văng âng tâm k’ruung, lalua liêm.

        Tơợ đhr’nông chùa lêy ch’ngai nắc crâng da ding ga mắc liêm, lâng đợ acoon bhuông bhi dưa zi lấh đhị k’ruung Hương laliêm, cơnh bha lương lụa. Tơợ ch’nang Mụ, ta mooi cung choom xiêr cóh bhuông, lướt chi ớh cóh k’ruung Hương lâng lưm lêy zâp đhị c’cir lịch sử k’tiếc cố đô, lêy cha mêết plêệng đhi lục, crâng da ding. “Liêm pr’hay cóh đhí ha vil râu k’rang k’uôl/ Liêm pr’hay đợ đhị cruung k’tiếc chr’nắp/ Ặt lêy đenh nắc ting cảm ơn apêê bhrợ têng ahay/ T’bhlâng bhrợ têng liêm chr’nắp./.

Ảnh: Nguyễn Phúc Bảo Minh

Ngôi chùa cổ trên đất cố đô

                                                           (Lan Phương)

Tiếng chuông chùa, như linh hồn của Huế, ngân nga trong thinh không, vang xa theo dòng nước sông Hương, đọng lại trong du khách viếng thăm sự bình yên và thanh tịnh trong tâm hồn.

Trong ký sự “Mười ngày ở Huế”, Phạm Quỳnh đã mượn bốn câu lục bát "Hà Nội Tức Cảnh" ca ngợi cảnh đẹp hồ Tây để viết thành "Gió đưa cành trúc la đà/ Tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà Thọ Xương”. Chùa Thiên Mụ ở Huế không chỉ là chốn tâm linh mà còn là nơi vãn cảnh hữu tình với cảnh đẹp tự nhiên dành cho du khách thập phương.

Chùa Thiên Mụ là một ngôi chùa cổ nằm trên đồi Hà Khê, phía Tây thành phố Huế. Trước mặt chùa là khúc quanh hữu tình của dòng Hương Giang. Từ bến sông Hương đi lên, ngang qua đường cái, du khách bước vào khuôn viên chùa qua bốn trụ hoa biểu cao gần 8m, có gắn gạch hoa tráng men với bốn vế đối của vua Thiệu Trị. Sau khi bước lên 15 bậc đá cao dựng đứng, du khách không khỏi ngỡ ngàng ngắm nhìn tháp Phước Duyên.

Được xây bằng gạch vồ vào năm 1844 thời vua Thiệu Trị, gồm 7 tầng, có chiều cao 21m, tháp bát giác cổ là một công trình kiến trúc độc đáo, sử dụng kỹ nghệ chế tác pháp lam, được ghi nhận vào Sách Kỷ lục Việt Nam năm 2016. Chùa Thiên Mụ và tháp bát giác là một trong 16 công trình nằm trong danh mục "Di sản văn hóa thế giới” (năm 1993) của quần thể di tích Huế.

Chùa Thiên Mụ được xây dựng dưới thời Đoan Quận công Nguyễn Hoàng. Vào năm 1601, trong một lần đi dọc bờ sông Hương khảo sát địa thế, ông bắt gặp ngọn đồi nhỏ nhô lên bên bờ sông, thế đất như một con rồng đang quay đầu nhìn lại. Chúa đã cho xây dựng ngôi chùa trên đồi và lấy tên là chùa Thiên Mụ.

Thuở sơ khai chùa còn khá đơn sơ. Năm 1714 chúa Nguyễn Phúc Chu cho xây dựng thêm nhiều công trình tráng lệ, được cho là ngôi chùa đẹp nhất xứ Đàng Trong. Chùa Thiên Mụ còn có tên gọi khác là Linh Mụ. Nguyên do năm 1862, dưới thời vua Tự Đức, để cầu mong có con nối dõi, nhà vua đổi tên chùa thành “Linh Mụ” (tức là Bà mụ linh thiêng). Mãi đến năm 1869, vua mới cho dùng lại tên Thiên Mụ như trước. Là một người con của Huế, dù làm ăn sinh sống ở nơi xa, nhưng anh Nguyễn Thành Đạt vẫn ít nhất một năm một lần ghé thăm chùa Thiên Mụ bởi một nỗi: “Thiên Mụ như một nơi tâm linh trong tâm của mình. Tôi vào chùa lúc nào cũng thấy tâm hồn nhẹ nhàng, người nhẹ nhõm. Mọi chuyện đau buồn, lo toan tự dưng tan biến”.

Trong khuôn viên chùa có nhiều công trình kiến trúc hết sức quy mô, những chi tiết chạm trổ nghệ thuật và điêu luyện. Đáng chú ý là điện Đại Hùng. Đây là ngôi điện chính trong chùa, có vẻ đẹp vừa cổ kính vừa nguy nga với tiền đường năm gian hai chái và chính đường, ba gian hai chái họp lại thành bốn mái, hai mái chồng nhau.

Ngoài ra còn có lầu lục giác, tứ giác. Lầu lục giác là nơi đặt quả chuông Đại Hồng Chung, một bảo vật quốc gia, đúc từ thời chúa Nguyễn Phúc Chu (năm Canh Dần, 1710). Đại Hồng Chung có chiều cao 2,5m, nặng hơn hai tấn. Quả chuông cổ được chạm trổ tinh vi, sắc nét với các hình ảnh thể hiện ước nguyện mưa thuận gió hòa, đất nước thái bình.

Tiếng chuông chùa, như linh hồn của Huế, ngân nga trong thinh không, vang xa theo dòng nước sông Hương, đọng lại trong du khách viếng thăm sự bình yên và thanh tịnh trong tâm hồn. Anh Phan Ngọc Tuyến ở Hải Dương, chia sẻ: “Lần đầu tiên đến chùa Thiên Mụ, tôi có cảm xúc rất khó tả. Thời tiết, không gian môi trường sông nước rất ổn, sạch sẽ. Đến mục sở thị mới thấy Huế đúng là đẹp thật, rất mộng mơ”

Nhẹ bước vào trong khu thiền tự, tiếng chuông ngân thanh thoát, vang vọng nghe như 108 tiếng chuông trước kia ngày ngày giữ nhịp thời gian, đã đi vào ca dao, điệu hò xứ Huế: “Nghe chuông Thiên Mụ lại buồn. Ngó về Thành Nội khói tuôn lại sầu...”. Ông Alain Maillochon, một du khách Pháp, đứng dưới tán thông ba lá xanh mát, tỏa bóng xuống sân chùa mát rượi, cho biết: “Việt Nam thật là một đất nước tuyệt vời. Đây là lần đầu tiên tôi đến Huế. Tôi đã dành ba ngày ở Huế. Tôi có cảm nhận phong cảnh ở Huế rất yên tĩnh, yên bình và cổ kính”.

Trong bài văn bia của mình, Chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) đã mô tả về địa thế, quang cảnh quanh chùa Thiên Mụ: “Đó là nơi núi đồi đẹp đẽ như loan phụng, phân nhánh tựa rồng bay, phía Tây cách xóm làng bởi đồng ruộng bao la, kết rèm bao quanh như bèo gối. Bên trái, núi vươn cao lại gặp khúc lượn của con sông, thật là nơi tuyệt đẹp”.

Từ ngôi chùa nhìn ra xa là quang cảnh sông núi hùng vĩ chốn đế đô, với những con thuyền rồng lướt trôi trên dòng Hương hiền hòa, uốn lượn như dải lụa. Từ bến Mụ, du khách cũng có thể xuống thuyền rồng, du ngoạn trên sông Hương và thăm các di tích lịch sử đất cố đô, thả hồn cùng mây trời, sông núi. “Ung dung trong gió quên niềm tục,/ Hư vô trước cảnh lắng bụi đời/ Càng xem càng cảm ơn tiền liệt/ Dày công tu niệm với tô bồi”.