Nắc ma nứih ca coon âng đha nuôr Hre, t’coóh Đinh Công Bôn, ặt cóh vel Tà Mầu, chr’val Sơn Trung, chr’hoong da ding ca coong Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi p’zay zư đớc, cắh đớc văn hóa truyền thống acoon cóh đay bil pật cóh pr’đơợ văn hóa lang nâu câi dưr k’rơ moọt tước zấp vel bhươl. Âi lâh 60 c’moo ạ, n’đhang  a đoo công dzợ p’zay lướt prang zr’lụ đhị vêy đha nuôr Hre ặt ma mông đoọng chơớc lêy câl ching goong, zấp râu tr’coó xa nul lâng pr’đươi pr’dua âng đha nuôr cơnh lâng rơơm kiêng vêy choom chô đơơng cớ văn hóa Hrê rạch chô lâng đha nuôr.

Xa nul ta lía dưr đơơr tơợ đhr’nong đong xây liêm mâng âng muy nghệ nhân Hre xơợng ngăn ha loom. Đha nuôr Hre cóh tỉnh Quảng Ngãi, lấh nghệ nhân Đinh Ngọc Su, bấc ngai năl tước t’coóh Đinh Công Bôn nắc ma nứih dzợ zư đớc z’zăng bấc tr’coó xa nul, pr’đươi pr’dua âng đha nuôr Hre. Tơợ tứi, t’coóh Đinh Công Bôn âi bơơn apêê t’coóh t’ha n’toong chiing, píah Bhrok, crao, đơ đoong, plong ta lía, tà vỗ; bơơn hoọm a đay cóh bhr’ươr pr’hát ca choim ca lêu… âng ma nứih Hre. Dợ xa nul n’nắc âi ặt clấp ooy loom luônh âng t’coóh cắh năl bêl. T’coóh Bôn moon, đong đha rựt cắh mặ bơơn muy bêệ tr’coó xa nul n’đoo đoọng cha ớh. Đợ nâu a hay lướt pa bhrợ, bơơn c’bơớch m’bứi zên, t’coóh câl muy bêệ chiing. Yêm loom đợ mơ, zấp t’ngay t’coóh công bếc chiing xó prang vel pa cắh, xang n’nắc tước zấp đong, lum zấp ngai t’coóh, t’ha k’đươi apêê đoo n’toong đoọng a đay xơợng. Râu chắp hơnh n’nắc dưr ga mắc  a năm, t’coóh nắc tơợp pa choom n’toong ching tơợ đêếc.

T’coóh Đinh Công Bôn moon, pr’ặt tr’mông âng đha nuôr Hre cóh Sơn Trung n’nâu âi z’zăng ta clơ bấc râu. Đợ đhr’nong đong đh’rơơng nắc âi r’dợ xăl bhrợ apêê đhr’nong đong xay, chr’pợ ngói liêm mâng. Đha nuôr công r’dợ lơi đợ pr’đươi pr’dua, xa nập, zấp râu tr’coó xa nul acoon cóh, n’đhơ nắc ta pêếh óih, c’lóh công cắh dzợ ngai đươi dua dzợ. Apêê đoo nắc tơợp đươi đợ pr’đươi hiện đại, xập xa nập cơnh lang nâu câi… Đha đhâm c’mâr công cắh ngai dzợ lấh kiêng lâng văn hóa truyền thống, veye bấc ngai zêng đơơng pa câl apêê tr’coó xa nul ty đanh. T’coóh Bôn moon: “Acu lêy chơớ bhlâng. A cu lướt chơớc câl chô đơơng, k’rong đớc ting c’bhúh pa cắh đhị đong. Rơơm kiêng âng cu nắc ng’cơnh choom zư đớc đợ chr’nắp văn hóa ty đanh âng ma nứih Hre lâng xay trúih đoọng ha coon cha chau ma năl ooy văn hóa acoon cóh đay cơnh apêê tr’coó xa nul, pr’đươi pr’dua đhị pa brhợ ta têng, công cơnh ặt ma mông zấp t’ngay âng ma nứih Hre.”

Hơ dợ cơnh lâng t’cooh Hồ Ngọc An  ăt coh chr’val Trà Thủy, chr’hoong da ding ca coong Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi bơơn bâc ngai năl tươc căh muy năc tu t’cooh năc muy t’cooh vel bâc ngai chăp, năc dzơ ma nưih năl ghit ooy văn hóa acoon coh lâng cha ơh pa bhlâng pr’hay apêê tr’coó xa nul acoon Cor.

Đhr’nong đong âng t’cooh ăt đhị m’pâng apêê đong tân triing tring âng đha nuôr Cor coh a ral da ding. Đhang ma nưih bhreh k’rơ, t’cooh An xay ruih: Đhr’nong đong k’tưi n’nâu năc đhi đương hơnh deh căh năl mơ bâc đong pa chăp ch’mêệt lêy  tươc chơơc bơơn năl ooy pr’ăt tr’mông văn hóa ma nưih Cor. A đoo moon, tơợ tứi, a đoo âi bơơn bha bhươp lâng ca conh pa choom n’toong chiing. Tươc 16 c’moo, a đoo âi ă choom cha ơh bâc tr’coó xa nul n’lơơng. Râu chăp kiêng coh đoo ăt  cơnh đêêc dưr pậ ting c’moo c’xêê xang n’năc dưr vaih bâc ngai năl tươc. T’cooh bơơn k’đươi lươt pa choom đoọng ng’cơnh toong chiing, cha ơh tr’coó xa nul ha lang p’niên zâp ooy. Xooc, t’cooh An âi bhrợ t’vaih câu lạc bộ chiing goong p’niên k’tứi âng chr’val Trà Thủy, t’đang t’pâh bâc a coon a đhi ting pâh:“Xooc đâu chr’val Trà Thủy âi vêy 5 vel vaiih c’bhuh chiing goong đoọng bhrợ têng ha pêê bh’rợ tr’nêng âng vel đong. Coh bêl bhiệc bhan ga măc âng chr’val, chr’hoong, a cu năc ma nưih k’đhơợng xay, pa choom đoọng bhrợ têng.”

T’cooh Nguyễn Thế Nhân, Phó Trưởng Ban Acoon coh lâng Da ding ca coong tỉnh Quảng Ngãi xay moon, văn hóa ty đanh apêê acoon coh coh tỉnh Quảng Ngãi xooc r’dợ bơơn pa dưr. Đhị apêê vel bhươl âng đha nuôr Cor, Hrê, Ca Dong zêng vêy vaih apêê c’bhuh văn nghệ quần chúng. Vêy bơơn râu đêêc zêng đươi vêy apêê năl ghit ooy văn hóa acoon coh cơnh Hồ Ngọc An, Đinh Công Bôn căh cậ Đinh Ngọc Su... . Apêê đoo nắc đợ ma nưih zư đơc r’vai r’ô âng acoon coh đay.“Xoọc đâu, apêê năl ghit ooy văn hóa acoon coh căh dzợ vêy bâc. Apêê đoo zêng năc t’cooh ă. Đoọng pa dưr bh’rợ apêê nghệ nhân, apêê năl ghit ooy văn hóa ty đanh, tỉnh vêy bhrợ têng bâc bh’rợ tr’nêng cơnh Liên hoan chiing goong, liên hoan nghệ thuật quần chúng... Đhị đêêc, đợ nghệ nhân năc choom pa choom pa dưr ha lang t’tun đợ c’leh văn hóa ty đanh âng acoon coh đay. Xay moon đoọng apêê danh hiệu ha nghệ nhân đoọng p’too moon apêê đoo coh bh’rợ zư đơc văn hóa ty đanh. Đươi cơnh đêêc, văn hóa ty đanh apêê acoon coh coh tỉnh Quảng Ngãi bơơn zư đơc lâng pa dưr.”

“Đơc bil c’leh liêm văn hóa... lêy cơnh năc bil zêng”. Năc đoo râu âng t’cooh Đinh Công Bôn, t’cooh Hồ Ngọc An lâng apêê ngai chăp kiêng văn hóa acoon coh coh prang k’tiêc căh yêm ăt tơt. Rơơm kiêng, ting t’ngay vêy bâc ngai lưch loom chăp kiêng lâng văn hóa acoon coh đay cơnh t’cooh Bôn lâng t’cooh An đoọng râu liêm pr’hay âng văn hóa ty đanh âng đha nuôr acoon coh coh tỉnh Quảng Ngãi moon la lay lâng âng 54 c’bhuh acoon coh đhi noo moon za zum  ta luôn ăt ma mông ting c’moo c’xêê..../.

Những người giữ lửa văn hóa dân tộc

                                    Alăng Lợi

       Tỉnh Quảng Ngãi có 3 dân tộc thiểu số Hrê, Cor, Ca Dong sống chủ yếu ở 6 huyện miền núi Sơn Tây, Sơn Hà, Trà Bồng, Ba Tơ, Tây Trà và Minh Long. Những năm gần đây, cuộc sống của bà con vùng cao tỉnh Quảng Ngãi ngày càng khởi sắc. Nhưng văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc nơi đây lại đứng trước nguy cơ bị mai một. Với niềm đam mê và tự tôn dân tộc, nhiều bậc cao niên ở các buôn làng vùng cao vẫn ngày đêm miệt mài sưu tầm, lưu giữ và truyền dạy những nét văn hoá truyền thống đặc sắc của dân tộc mình cho thế hệ mai sau.

Là người con của đồng bào Hre, ông Đinh Công Bôn, ở thôn Tà Mầu, xã Sơn Trung, huyện miền núi Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi luôn tâm huyết với việc bảo tồn, không để văn hóa truyền thống dân tộc mình bị ngủ quên, mai một trong quá trình giao lưu, hội nhập. Đã ngoài tuổi 60 nhưng ông vẫn đi khắp nơi, đến những vùng có đông đồng bào Hre sinh sống để săn lùng, tìm mua cồng chiêng, các loại nhạc cụ và vật dụng sinh hoạt của đồng bào mình đem về sưu tầm, lưu giữ .

Tiếng ta lía (sáo) réo rắt phát ra từ ngôi nhà xây khang trang của nghệ nhân Hre – Đinh Công Bôn nghe thật ấm lòng người. Ở huyện miền núi Sơn Hà, ngoài nghệ nhân Đinh Ngọc Su, ông Đinh Công Bôn là người còn lưu giữ tương đối đầy đủ các loại nhạc cụ, đồ dùng sinh hoạt của đồng bào Hre. Ông kể, từ thuở bé, ông đã được nghe và ngày càng đam mê các cụ đánh chiêng, chơi đàn bhrok, đàn crao, đàn đơ đoong, thổi ta lía, tà vỗ; được tắm mình trong làn điệu ca choi, ca lêu... của dân tộc Hre. Và không biết tự khi nào những âm thanh đó đã ngấm vào máu thịt của cậu bé Đinh Công Bôn. Ông tâm sự, thời ấy nhà nghèo không có tiền mua nhạc cụ  để chơi. Mãi sau này đi làm, dành dụm được ít tiền, ông mới mua một cái chiêng. Ông vui mừng đến nỗi  ngày nào  cũng ôm chiêng chạy quanh khắp làng khoe, rồi đến từng nhà, gặp các cụ, các bác nhờ đánh chiêng cho mình nghe. Rồi ông bắt đầu học đánh chiêng từ đó.

Ông Đinh Công Bôn bảo, cuộc sống của bà con Hre quê ông giờ đã khấm khá hơn nhiều. Ông mừng khi thấy những ngôi nhà sàn sập sệ dần được thay thế bằng nhà ngói khang trang. Nhưng điều khiến ông trăn trở là, cuộc sống khấm khá, nhiều người đã bỏ quên, quay lưng lại với những đồ dùng sinh hoạt, trang phục, hay các loại nhạc cụ dân tộc mình, thậm chí bếp lửa, cối giã gạo cũng chẳng ai dùng đến. Ông Đinh Công Bôn bùi ngùi: Lớp trẻ giờ cũng chả mấy ai tha thiết với văn hóa truyền thống:“Tôi thấy rất tiếc! Tôi cất công đi tìm mua về, sưu tầm và xếp thành các bộ trình bày tại nhà đây thôi. Mong muốn của tôi làm thế nào để gìn giữ được các giá trị văn hóa truyền thống của người Hre và giới thiệu cho con cháu mai sau biết về văn hóa của dân tộc mình như các loại nhạc cụ, các đồ dùng, vật dụng phục vụ trong sản xuất, lao động cũng như trong sinh hoạt của người Hre.”

Còn với ông Hồ Ngọc An ở xã Trà Thủy, huyện miền núi Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi được nhiều người biết đến  không chỉ bởi ông là một già làng uy tín, mà còn là người am hiểu văn hoá dân tộc, và chơi rất hay các nhạc cụ dân tộc Cor.

Ngôi nhà của ông nằm giữa những nếp nhà san sát của đồng bào người Cor nơi lưng chừng núi. Dáng người rắn chắc, khoẻ mạnh, ông An bộc bạch: Ngôi nhà nhỏ này là nơi tiếp biết bao nhà nghiên cứu trong nước tìm hiểu về đời sống văn hoá người Cor. Ông bảo, từ bé ông đã được ông nội và bố dạy cách đánh, cách thẩm âm tiếng chiêng. Mới 16 tuổi ông đã đánh thành thạo các nhạc cụ. Niềm đam mê trong ông cứ thế lớn dần theo năm tháng rồi trở thành người của công chúng. Ông được mời đi khắp nơi truyền dạy cách đánh chiêng, chơi nhạc cụ cho lớp trẻ. Hiện, ông An đã thành lập được câu lạc bộ  chiêng nhí của xã Trà Thuỷ, thu hút khá nhiều em tham gia:“Hiện nay xã Trà Thủy đã có 5 thôn đã có đội cồng chiêng để phục vụ cho các chương trình lễ hội của địa phương. Trong các dịp lễ hội lớn của xã, của huyện, tôi là người trực tiếp chỉ đạo, hướng dẫn thực hiện.”

Ông Nguyễn Thế Nhân, Phó Trưởng Ban Dân tộc và miền núi tỉnh Quảng Ngãi nhận định, văn hóa truyền thống các dân tộc ở tỉnh Quảng Ngãi đang dần được khôi phục. Tại các thôn bản của đồng bào Cor, Hrê, Ca Dong đều có các đội văn nghệ quần chúng. Có được điều đó đều nhờ  những người am hiểu về nét văn hóa dân tộc như ông Hồ Ngọc An, Đinh Công Bôn hay Đinh Ngọc Su... Họ là những người giữ  hồn cốt văn hóa của dân tộc.“Hiện nay, những người am hiểu về nét văn hóa dân tộc không còn nhiều. Họ đa số đều người cao tuổi rồi. Để phát huy vai trò các nghệ nhân, những người am hiểu văn hóa truyền thống, tỉnh có tổ chức các hoạt động như Liên hoan cồng chiêng, liên hoan nghệ thuật quần chúng...Thông qua đó, những nghệ nhân có thể trao truyền lại cho thế hệ sau những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Đề nghị xét duyệt các danh hiệu cho nghệ nhân để động viên, khích lệ họ trong việc lưu truyền văn hóa truyền thống. Nhờ đó mà văn hóa truyền thống các dân tộc ở tỉnh Quảng Ngãi được lưu giữ và bảo tồn.”

“Để mất bản sắc văn hóa… xem như mất hết” . Đó là điều mà ông Đinh Công Bôn, ông Hồ Ngọc An và những người quan tâm đến văn hóa dân tộc cả nước luôn trăn trở. Mong sao, ngày càng có nhiều người tâm huyết và nặng lòng với văn hóa dân tộc như ông Bôn và ông An để  bản sắc văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số ở tỉnh Quảng Ngãi nói riêng và của 54 dân tộc anh em nói chung luôn “ sống mãi” với thời gian …./.